VI SA/Wa 1293/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aneta Lemiesz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Kozik Sędzia WSA Dorota Pawłowska Protokolant sekr. sąd. Łukasz Kawalec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu stypendium oddala skargę

Minister Sprawiedliwości ("Minister"), decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...], działając na podstawie art. 44 ust. 9 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (Dz.U. z 2012 r., poz. 1230 ze zm.; dalej: "u.k.s.s.p.") w związku z art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 104 § 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania K. G. ("strona", "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury ("Dyrektor KSSiP") z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu stypendium.

Do wydania ww. decyzji doszło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją Dyrektora KSSiP z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...], K. G. została skreślona z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej. Wskazana decyzja została utrzymania w mocy decyzją Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2015 r., nr [...].

Skarżąca, w okresie od dnia 30 stycznia 2012 r. do dnia 31 lipca 2014 r., pobierała stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

W związku ze skreśleniem jej z listy aplikantów Dyrektor KSSiP - decyzją z [...] kwietnia 2015 r., nr [...] - zobowiązał skarżącą do zwrotu pobranego stypendium w łącznej kwocie 114.245,16 złotych, w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że nie można żądać zwrotu świadczenia, które zostało przyznane zgodnie z prawem na podstawie prawidłowej i pozostającej w obrocie prawnym ostatecznej decyzji o przyznaniu stypendium. Jej zdaniem art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. jest sprzeczny z art. 2, art. 24, art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, z przepisami przyjętej w Genewie w dniu 28 czerwca 1930 r. Konwencji dotyczącej pracy przymusowej lub obowiązkowej, przepisami przyjętej w dniu 25 czerwca 1957 r. Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie o zniesieniu pracy przymusowej oraz z art. 4 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Wskazując powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania w sprawie zwrotu pobranego stypendium.

Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, utrzymał w mocy decyzję Dyrektora KSSiP z dnia [...] kwietnia 2015 r.

W uzasadnieniu decyzji, przywołując treść art. 44 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p., Minister podkreślił, że zadaniem organu było ustalenie czy skarżąca, w okresie aplikacji sędziowskiej, pobierała stypendium, w jakiej kwocie oraz czy w stosunku do skarżącej nastąpiło ostateczne skreślenie z listy aplikantów.

Ponieważ wszystkie wskazane powyżej przesłanki zostały wykazane (kwota należności podlegającej zwrotowi nie była kwestionowana), Dyrektor KSSiP miał obowiązek wydania decyzji zobowiązującej aplikantkę do zwrotu wypłaconego jej stypendium. Organ uznał za chybione zarzuty skarżącej zawarte w odwołaniu.

Odnosząc się do zarzutu niezgodności art. 41 ust. 1 u.k.s.s.p. z art. 2, art. 24, art. 65 ust. 1 Konstytucji RP oraz przepisami konwencyjnymi organ podniósł, że skarżąca jako użytkownik zakładu administracyjnego - aplikant Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury - posiadała pełną możliwość rozwiązania więzi prawnych wiążących ją z tym zakładem, w sytuacji nieakceptowania reguł obowiązujących ją jako aplikanta, zawartych zarówno w przepisach powszechnie obowiązujących, jak i w przepisach wewnętrznych aktów normatywnych wydawanych na podstawie art. 15 ust. 1 oraz art. 15 ust. 2 pkt 11 u.k.s.s.p., a także w akcie administracyjnym wydanym na podstawie art. 35 ust. 1 u.k.s.s.p., jakim jest skierowanie aplikanta aplikacji sądowej do odbycia stażu na stanowisku referendarza sądowego. Decydując się na odbywanie aplikacji sędziowskiej na zasadach przewidzianych w obowiązujących przepisach skarżąca wyraziła zgodę na poddanie się rygorom związanym z jej tokiem, zatem mogła i powinna była liczyć się z tym, że - stosownie do wyników osiągniętych na egzaminie sędziowskim - może zostać skierowana do odbycia stażu w miejscu, które nie będzie uwzględniało jej oczekiwań, czy sytuacji życiowej. Nie akceptując zasad odbywania szkolenia, w każdym czasie miała możliwość zrezygnowania z aplikacji sędziowskiej; nie obejmował jej również przymus podjęcia zatrudnienia, o którym mowa w odwołaniu. Rezygnując z odbycia stażu, powinna mieć świadomość konsekwencji, jakie wiążą się z taką decyzją, czyli skreślenia z listy aplikantów oraz - będącego następstwem tej decyzji - obowiązku zwrotu pobranego stypendium.

Organ podkreślił, że obowiązek zwrotu stypendium w przypadku skreślenia z listy aplikantów nie stanowi "kary", lecz ma charakter kompensacyjny, ponieważ rekompensuje Skarbowi Państwa część uszczerbku majątkowego związanego z nakładami finansowymi, jakie poczynił na rzecz osoby odbywającej kształcenie aplikacyjne w sytuacji, w której osoba ta zostaje skreślona z listy osób odbywających aplikację sędziowską.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca wniosła o:

- stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] czerwca 2015 r., jak i poprzedzającej ją decyzji Dyrektora KSSiP z dnia [...] kwietnia 2015 r., ewentualnie o uchylenie w całości tych decyzji;

- wstrzymanie w całości wykonania zaskarżonej decyzji;

- zwolnienie w całości od kosztów sądowych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 8 ust. 2, art. 24, art. 65 ust. 1, art. 31 Konstytucji RP, Konwencji przyjętej przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie w dniu 25 czerwca 1957 r. o zniesieniu pracy przymusowej (Dz. U. z 1959 r. Nr 39, poz. 240), art. 4 sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) poprzez ich niezastosowanie i błędne uznanie, że w sprawie ma zastosowanie art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p.;

- art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i błędne zastosowanie art. 44 u.k.s.s.p.;

- art. 2, art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i błędne zastosowanie art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p. oraz § 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury (Dz. U. Nr 99, poz. 833 ze zm.);

- art. 8 ust. 2, art. 24, art. 65 ust. 1, art. 31 Konstytucji RP, Konwencji przyjętej przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie w dniu 25 czerwca 1957 r. o zniesieniu pracy przymusowej, art. 4 sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez ich niezastosowanie i błędne uznanie, że decyzja Dyrektora KSSiP z dnia [...] kwietnia 2015 r. zobowiązująca do zwrotu stypendium jest prawidłowa, mimo że zobowiązanie do zwrotu stypendium jest karą za niepodjęcie pracy na stanowisku referendarza sądowego w sądzie arbitralnie wybranym przez Dyrektora KSSiP, a administracyjne kierowanie do pracy według wyników w nauce bez uwzględnienia prawa obywatela do wyboru miejsca zatrudnienia i miejsca pracy jest reliktem poprzedniej epoki. Ponadto nie można żądać zwrotu wynagrodzenia za świadczenie pracy w sądach i prokuraturach w trakcie trwania aplikacji;

- art. 78 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie i niezrealizowanie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego;

2) przepisów prawa procesowego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 105 § 1 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., poprzez ich niezastosowanie i błędne zastosowanie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.;

- art. 16 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i błędne uznanie, że decyzja co do zwrotu stypendium jest prawidłowa, mimo że w obrocie prawnym nadal pozostaje decyzja z dnia 17 stycznia 2012 r. przyznająca skarżącej stypendium;

- art. 10 k.p.a., art. 61 § 4 k.p.a., art. 81 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i błędne uznanie, że decyzja Dyrektora KSSiP z dnia [...] kwietnia 2015 r. jest prawidłowa, mimo że Dyrektor KSSiP nie zawiadomił skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie;

- art. 15 k.p.a. poprzez niezastosowanie i niezrealizowanie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego;

- art. 9 k.p.a., art. 11 k.p.a., art. 12 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 136 k.p.a., art. 140 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego;

- art. 107 k.p.a., art. 140 k.p.a., ponieważ uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom stawianym przez przepis prawa.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty, wskazując, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Dyrektora KSSiP są dowolne i w sposób oczywisty oraz rażący naruszają prawo. W ocenie strony, okoliczności faktyczne i obowiązujące przepisy nie dają jakichkolwiek podstaw do zainicjowania i przeprowadzenia postępowania w sprawie zwrotu pobranego w okresie aplikacji sędziowskiej stypendium i wydania zaskarżonej decyzji. Nie można żądać zwrotu świadczenia, które zostało przyznane zgodnie z prawem na podstawie prawidłowej i pozostającej w obrocie prawnym decyzji, która jest ostateczna. Wydanie w takiej sytuacji decyzji o zwrocie świadczenia, stanowi rażące naruszenie przepisów prawa. W obrocie prawnym nie mogą bowiem funkcjonować dwa różne rozstrzygnięcia, na dodatek tego samego organu, odnoszące się do tego samego świadczenia.

Skarżąca uznała nałożony obowiązek zwrotu stypendium za karę finansową za niepodjęcie pracy czy zakończenie nawiązanego stosunku pracy. W jej ocenie, taka regulacja jest nie do pogodzenia z Konstytucją RP i rażąco narusza wiążące Polskę umowy międzynarodowe.

Decyzja zobowiązująca do zwrotu stypendium - z uwagi na skreślenie z listy aplikantów, w konsekwencji niepodjęcia zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego w sądzie arbitralnie wybranym przez Dyrektora KSSiP - godzi w podstawowe zasady, na jakich opiera się demokracja i narusza przepisy, dotyczące zakazu pracy przymusowej i obowiązkowej. Wskazany przepis narusza ponadto art. 32 Konstytucji RP, ponieważ skutkuje odmiennym traktowaniem aplikantów w zależności od tego, kiedy odbywają aplikację.

W ocenie skarżącej nie można żądać zwrotu świadczenia, które aplikant otrzymał na podstawie decyzji o przyznaniu stypendium na czas trwania aplikacji sędziowskiej, bowiem - pomimo nazwania tego świadczenia "stypendium" - stanowiło ono wynagrodzenie za pracę aplikanta w sądach i prokuraturach, którą aplikant wykonuje w wymiarze pełnego etatu.

Zarzucając niewykonalność art. 44 u.k.s.s.p. oraz jego niezgodność z art. 2 Konstytucji RP skarżąca odwołała się do art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p., na podstawie którego wydane zostało rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury w sprawie zwrotu stypendium, i wskazała, że narusza on art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji, natomiast § 9 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury w sprawie zwrotu stypendium narusza art. 2 Konstytucji, art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p. Uznała zatem, że przepisy te nie mogą znaleźć zastosowania w jej sprawie. W jej ocenie art. 44 u.k.s.s.p. nie czyni zadość wymogom zasady poprawnej legislacji. W przepisie tym nie określono, że zwrot stypendium ma dotyczyć stypendium o wartości brutto (obejmującej składkę na ubezpieczenie zdrowotne i podatek). W omawianym przepisie nie uregulowano ponadto terminu zwrotu stypendium, jak i warunków jego zwrotu. Powyższe potwierdza, że zaskarżona decyzja w zakresie, w jakim określa kwotę, warunki i termin zwrotu stypendium jest całkowicie dowolna i nie ma oparcia w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Podobnie odnoszący się do kwestii terminu i warunków zwrotu stypendium § 9 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury nie określa terminu ani warunków zwrotu stypendium. Zawarta w nim regulacja, zgodnie z którą Dyrektor KSSiP w decyzji o zwrocie stypendium przez aplikanta wskazuje termin i warunki zwrotu stypendium, umożliwia całkowitą dowolność rozstrzygnięć Dyrektora KSSiP, co narusza art. 92 ust. 2 Konstytucji, statuujący zakaz subdelegacji. Wskazany przepis jest ponadto niezgodny z art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p., ponieważ zgodnie z delegacją ustawową Minister Sprawiedliwości został upoważniony do uregulowania trybu zwrotu stypendium. Pojęcie "tryb" nie obejmuje terminu i warunków zwrotu stypendium.

Nawiązując do decyzji o skreśleniu z listy aplikantów, stanowiącej podstawę do żądania zwrotu przyznanego skarżącej stypendium wskazała, że została ona zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W ocenie skarżącej określona treścią art. 41 ust. 1 pkt 8 u.k.s.s.p. przesłanka dotycząca nierozpoczęcia odbywania stażu, o którym mowa w art. 31 ust. 2 ww. ustawy, nie została spełniona w jej przypadku. Jak podkreśliła nierozpoczęcie odbywania stażu oznacza nierozpoczęcie wykonywania pracy na stanowisku referendarza sądowego. Aby mówić o nierozpoczęciu wykonywania przez aplikanta pracy na stanowisku referendarza sądowego w ramach tzw. stażu jako przesłance do skreślenia aplikanta z listy aplikantów sędziowskich musi nastąpić po pierwsze zgodne z prawem skierowanie przez Dyrektora KSSiP aplikanta do odbycia stażu na stanowisku referendarza sądowego w sądzie określonym w oświadczeniu woli aplikanta, co winno nastąpić zgodnie z art. 35 ust. 1 u.k.s.s.p. w terminie 30 dni od dnia złożenia egzaminu sędziowskiego z wynikiem pozytywnym, po drugie zgodne z prawem nawiązanie stosunku pracy (między aplikantem a właściwym prezesem sądu apelacyjnego) w drodze zgodnych oświadczeń woli stron, po trzecie nierozpoczęcie odbywania stażu musi być spowodowane przyczynami leżącymi po stronie aplikanta.

Przesłanki te, w ocenie skarżącej, nie zostały spełnione, skoro nie wyraziła ona zgody na zatrudnienie na stanowisku referendarza sądowego w Sądzie Rejonowym w Wałbrzychu. W konsekwencji powyższego podjęcie zatrudnienia, w terminie 30 dni od dnia złożenia z wynikiem pozytywnym egzaminu sędziowskiego w jednym z sądów wskazanych w oświadczeniu woli z dnia 24 sierpnia 2014 r., uniemożliwił skarżącej brak skierowania przez Dyrektora KSSiP do odbycia stażu, na podstawie art. 35 ust. 1 u.k.s.s.p., stosownie do złożonego oświadczenia woli.

W ocenie skarżącej, obowiązek nałożony w art. 35 ust. 1 u.k.s.s.p. na Dyrektora KSSiP w zakresie kierowania na tzw. staż, a więc podjęcia zatrudnienia przez aplikanta sędziowskiego, który złożył z wynikiem pozytywnym egzamin sędziowski, nie oznacza dowolności w zakresie określenia miejsca odbywania przedmiotowego stażu. Skierowanie aplikanta do odbycia stażu na stanowisku referendarza sądowego musi nastąpić w granicach prawa, a więc musi uwzględniać treść oświadczenia woli złożonego przez aplikanta, w przeciwnym razie wydana przez Dyrektora KSSiP decyzja narusza nie tylko art. 35 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 u.k.s.s.p., ale również stanowi pogwałcenie podstawowych praw i wolności, zagwarantowanych w art. 52 ust. 1 i 3 Konstytucji RP oraz w art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, tj. prawa do wyboru miejsca zamieszkania i prawa do wyboru miejsca pracy oraz stanowi naruszenie art. 4 sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 2 sporządzonego w Strasburgu w dniu 16 września 1963 r. Protokołu nr 4 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zapewniającego niektóre prawa i wolności inne niż już zawarte w Konwencji i Protokole nr 1 do Konwencji (Dz. U. 1995 Nr 36 poz. 175), w których uregulowany jest zakaz pracy przymusowej i obowiązkowej oraz prawo do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania. Skarżąca nadmieniła, że w dniu 27 sierpnia 2014 r. przedłożyła Dyrektorowi KSSiP oświadczenie woli w przedmiocie wyrażenia zgody na podjęcie zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego i wskazała alternatywnie sądy, usytuowane w jej miejscu zamieszkania. Niezależnie od powyższego Dyrektor KSSiP skierował skarżącą do odbycia stażu w Sądzie Rejonowym w [...]. Działania Dyrektora KSSiP polegające na wydaniu decyzji w przedmiocie skreślenia skarżącej z listy aplikantów II rocznika aplikacji sędziowskiej, jak również polegające na wydaniu decyzji o skierowaniu na staż do Sądu Rejonowego w [...] mają w istocie zmusić skarżącą do zachowania wbrew jej woli i wbrew przepisom prawa, co stanowi pogwałcenie podstawowych praw i wolności, określonych w przepisie art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

Skarżącej podniosła, że znane jej są regulacje dotyczące odbywania aplikacji sędziowskiej, w tym także regulacje związane z nawiązaniem zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego w ramach tzw. stażu. Nie brała jednak pod uwagę sytuacji, że jej prawa w zakresie wyboru miejsca zatrudnienia na tzw. staż nie będą respektowane przez organ Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, a wręcz przeciwnie dojdzie do ich rażącego pogwałcenia, skoro Dyrektor KSSiP uzurpuje sobie prawo do skierowania skarżącej do pracy do sądu arbitralnie przez niego wybranego, a następnie nieporządkowanie się temu nakazowi stanowi pretekst do zainicjowania przez niego postępowania w sprawie skreślenia skarżącej z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej i wydania decyzji o skreśleniu z tej listy oraz postępowania w sprawie zwrotu pobranego w okresie aplikacji sędziowskiej stypendium i wydania decyzji zobowiązującej skarżącą do zwrotu stypendium. Stanowisko, że Dyrektor KSSiP nie musi respektować oświadczenia woli aplikanta o wyborze miejsca pracy, tzw. stażu, jak również dotyczące rzekomego uprawnienia Dyrektora KSSiP do uregulowania kwestii związanych ze skierowaniem aplikantów aplikacji sędziowskiej na tzw. staż w zarządzeniu, w ocenie skarżącej, wskazują na nieposzanowanie przez organ przepisów prawa powszechnie obowiązującego.

Skarżąca akcentuje, że ustawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń w zakresie wyboru miejsca pracy aplikantów sędziowskich, co oznacza obowiązek po stronie Dyrektora KSSiP skierowania aplikanta na tzw. staż zgodnie ze złożonym przez aplikanta oświadczeniem woli. Skierowanie skarżącej do odbycia stażu wbrew jej woli spowodowało niemożność podjęcia zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego, co uniemożliwiono skarżącej kontynuowanie aplikacji sędziowskiej a za tą sytuację odpowiada tylko i wyłącznie Dyrektor KSSiP.

Zarzucając organowi naruszenie przepisów postępowania skarżąca podniosła, że wbrew treści art. 61 § 4 k.p.a. nie zawiadomił jej o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie zwrotu pobranego w okresie aplikacji sędziowskiej stypendium oraz nie zapewnił jej czynnego udziału w tym postępowaniu a przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie umożliwił wypowiedzenia się co do zebranych dowodów. O fakcie wszczęcia i przeprowadzenia postępowania skarżąca dowiedziała się dopiero w dniu 23 kwietnia 2015 r., kiedy doręczono jej zaskarżoną decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. Skarżąca wskazała, że okoliczności te podnosiła w odwołaniu, ale Minister całkowicie je zignorował. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przedstawił nieprawdę, wskazując, że skarżąca pobrała stypendium w łącznej kwocie 114.245,16 złotych i że kwota należności podlegającej zwrotowi nie była przez nią kwestionowana, a ponadto pominął kwestie dotyczące tego, że:

- nie można żądać zwrotu świadczenia, które zostało przyznane zgodnie z prawem na podstawie prawidłowej i pozostającej w obrocie prawnym decyzji, która jest ostateczna i pozostaje w obrocie prawnym a strona, jak i organ są nią związani, natomiast okoliczności, które legły u podstaw wydania tej decyzji nie uległy zmianie;

- przepis art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. w zakresie, w jakim reguluje, że aplikant aplikacji sędziowskiej jest obowiązany do zwrotu stypendium z powodu niepodjęcia zatrudnienia na stanowiskach wymienionych w tym przepisie, w tym na stanowisku referendarza sądowego rażąco narusza przepisy dotyczące zakazu pracy przymusowej, obowiązkowej i ochrony pracy zawarte zarówno w Konstytucji RP, jak i w wiążących Polskę umowach międzynarodowych;

- przepis art. 44 u.k.s.s.p. jest niewykonalny i jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP;

- przepis art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p., na podstawie którego zostało wydane rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury w sprawie zwrotu stypendium narusza art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, z kolei § 9 ww. rozporządzenia narusza art. 2 Konstytucji RP, art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p., wobec czego przepisy te nie mogą znaleźć zastosowania w sprawie;

- Dyrektor KSSiP naruszył art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 10 k.p.a, art. 11 k.p.a., art. 15 k.p.a., art. 61 § 4 k.p.a., art. 81 k.p.a., bowiem nie zawiadomił skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie zwrotu pobranego w okresie aplikacji sędziowskiej stypendium i nie zapewnił jej czynnego udziału w tym postępowaniu a przed wydaniem decyzji nie umożliwił wypowiedzenia się co do zebranych dowodów.

Zdaniem skarżącej, Minister Sprawiedliwości pominął ponadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji niewygodne dla niego kwestie dotyczące m.in. tego, że wydane przez niego rozporządzenie z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury w sprawie zwrotu stypendium w sposób oczywisty narusza Konstytucję RP i ustawę o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury oraz że w świetle obowiązujących przepisów brak jest jakikolwiek podstaw do inicjowania wobec kogokolwiek postępowania w sprawie zwrotu pobranego w okresie aplikacji sędziowskiej stypendium, po to, by za wszelką cenę utrzymać w mocy decyzję Dyrektora KSSiP, która w sposób rażący narusza prawo.

Podnosząc powyższe, skarżąca uznała, że postępowanie Ministra Sprawiedliwości, tak jak postępowanie Dyrektora KSSiP, godzi w podstawowe prawa i gwarancje strony i musi być ocenione jako rażące naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy bowiem działania organu naruszały art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. oraz art. 11 k.p.a.

W treści skargi skarżąca zawarła wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji oraz zwolnienie od kosztów sądowych w całości.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Odnosząc się do zarzutów skargi stwierdził, że stanowią one jedynie polemikę z prawidłowymi ustaleniami poczynionymi przez organy obu instancji. Bez wpływu na ocenę zasadności wywiedzionego środka zaskarżenia pozostaje ponadto fakt przedstawienia w uzasadnieniu skargi dodatkowej, poszerzonej argumentacji.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego organ podkreślił, że w toku postępowania administracyjnego organy obu instancji badały przede wszystkim, czy zachodzi jedna z enumeratywnie wskazanych w art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. przesłanek obowiązku zwrotu stypendium. Ustalały zatem, czy skarżąca została skreślona z listy aplikantów, tj. czy decyzja w przedmiocie skreślenia skarżącej z listy aplikantów jest ostateczna. Organ odwoławczy podniósł, że nie był uprawnionym do ponownej analizy przesłanek, które stanowiły podstawę wydania ww. decyzji, a zatem zarzuty zgłoszone przez skarżącą, a dotyczące prawidłowości wydania decyzji z dnia [...] grudnia 2014 r. nie mają znaczenia w przedmiotowej sprawie.

Za całkowicie niezrozumiałe organ uznał powoływanie się przez skarżącą na sprzeczność norm art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. z przepisami Konstytucji RP oraz konwencji międzynarodowych dotyczących zakazu pracy przymusowej w sytuacji, gdy przyczyną wydania decyzji o zwrocie stypendium było skreślenie jej z listy aplikantów (art. 44 ust 1 pkt 1 u.k.s.s.p.), nie zaś niepodjęcie zatrudnienia, o jakim mowa w art. 44 ust 1 pkt 2 ww. ustawy. Na marginesie wskazał, że analiza przywołanych przez skarżącą norm prawnych nie daje podstaw do przyjęcia, że przepis art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. w zakresie, w jakim reguluje, że aplikant aplikacji sędziowskiej jest obowiązany do zwrotu stypendium z powodu niepodjęcia zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego, rażąco narusza przepisy dotyczące zakazu pracy przymusowej, obowiązkowej i ochrony pracy zawarte zarówno w Konstytucji, jak i w wiążących Polskę umowach międzynarodowych. Odwołując się do treści art. 65 ust. 1 ustawy zasadniczej, wskazał, że wprawdzie w treści tego przepisu prawodawca nie posługuje się sformułowaniem, że praca przymusowa jest zakazana, niemniej jednak z jego brzmienia można wywnioskować, że zmuszanie ludzi do pracy jest zabronione. Zakaz pracy przymusowej nie ma jednak charakteru absolutnego, bowiem art. 65 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że "Obowiązek pracy może być nałożony tylko przez ustawę". Prawo polskie przewiduje, że praca obowiązkowa może zostać wprowadzona w sytuacji zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków, przygotowania obrony państwa, odbywania kary pozbawienia wolności lub kary ograniczenia wolności oraz umieszczenia w areszcie tymczasowym. Zdaniem organu wyjątki te dotyczą również praktyk zawodowych młodzieży albo miejsca odbywania stażu np. przez początkującego lekarza, czy jak w przedmiotowej sprawie aplikanta aplikacji sędziowskiej.

Za pozbawiony podstaw prawnych organ uznał ponadto zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie i błędne zastosowanie art. 44 u.k.s.s.p., a także art. 2, art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie i błędne zastosowanie art. 52 pkt 4 u.k.s.s.p. oraz § 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

Minister podkreślił, że przepisy u.k.s.s.p. regulują kwestie dotyczące zasad przyznawania stypendium aplikantom, maksymalnej wysokości stypendium, określają także przesłanki obowiązku zwrotu stypendium, wysokość stypendium podlegającego zwrotowi oraz procedurę dotyczącą postępowania w przedmiocie zwrotu pobranego przez aplikanta stypendium. W treści art. 52 u.k.s.s.p. zostało natomiast zawarte upoważnienie dla Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia między innymi wysokości stypendium, a także trybu wypłacania i zwrotu stypendium, z uwzględnieniem rodzaju aplikacji i warunków jej odbywania. Na podstawie ww. upoważnienia Minister Sprawiedliwości wydał w dniu 15 czerwca 2009 r. rozporządzenie w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury (Dz.U. z 2009 r., Nr 99, poz. 833), które określa kwotę stypendium, termin jego wypłaty, a nadto informacje na podstawie, których dyrektor szkoły podejmuje decyzje o zwrocie stypendium, precyzuje też obowiązki dyrektora w zakresie treści decyzji o zwrocie stypendium, która winna wskazywać między innymi termin i warunki zwrotu stypendium.

Mając na uwadze treść przepisów ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, organ uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, jakoby przepis art. 44 u.k.s.s.p. był niewykonalny i nie czyni zadość wymogom zasady poprawnej legislacji. Nie znajdują również uzasadnienia zarzuty co do blankietowego charakteru upoważnienia ustawowego dla Ministra Sprawiedliwości zawartego w art. 52 u.k.s.s.p.

Organ nie podzielił również zapatrywania skarżącej co do nieuregulowania w ustawie i rozporządzeniu wysokości zwracanego stypendium, terminu i szczegółowych warunków zwrotu, co zdaniem skarżącej, daje organowi zbyt dużą swobodę i skutkuje dowolnością rozstrzygnięć. Zdaniem organu, pozostawienie organowi administracyjnemu pewnej (ograniczonej) swobody w podejmowaniu decyzji jest immanentną cechą działalności tych podmiotów, albowiem ze swej istoty decyzją administracyjną jest każdy wydany na podstawie powszechnie obowiązującego przepisu prawa władczy i jednostronny akt organu administracyjnego, rozstrzygający określoną sprawę i skierowany do indywidualnie oznaczonego adresata, niezwiązanego z organem węzłem ani zależności organizacyjnej, ani podległości służbowej.

Organ nie znalazł ponadto podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 8 ust. 2, art. 24, art. 65 ust. 1, art. 31 Konstytucji RP, Konwencji przyjętej przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie w dniu 25 czerwca 1957 r. o zniesieniu pracy przymusowej (Dz. U. 1959 r. Nr 39. poz. 240), art. 4 sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez ich niezastosowanie i błędne uznanie, że decyzja Dyrektora KSSiP z [...] kwietnia 2015 r., zobowiązująca skarżącą do zwrotu stypendium, jest prawidłowa, mimo że zobowiązanie skarżącej do zwrotu stypendium jest karą za niepodjęcie przez nią pracy na stanowisku referendarza sądowego w sądzie arbitralnie wybranym przez Dyrektora KSSiP oraz, że nie można żądać zwrotu wynagrodzenia za świadczoną przez skarżącą w trakcie trwania aplikacji pracę w sądach i prokuraturach.

Reasumując, organ wskazał, że istotne znaczenie, na gruncie niniejszej sprawy, ma przepis art. 42 ust. 1 u.k.s.s.p., który stanowi, że stypendium jest przyznawane przez Dyrektora KSSiP aplikantowi na jego wniosek. Powyższe oznacza, że aplikant musi wykazać inicjatywę i złożyć wniosek o przyznanie stypendium. Przyznanie stypendium nie jest w żaden sposób uzależnione od sytuacji materialnej aplikanta, ani od osiąganych przez niego wyników w nauce, a zależy jedynie od złożenia stosownego wniosku. Skarżąca podejmując decyzję o odbywaniu aplikacji, a nadto składając wniosek o przyznanie stypendium była świadoma obowiązków, jakie zostały na nią nałożone, oraz konsekwencji w zakresie zwrotu stypendium w przypadku zaistnienia zdarzeń w ustawie wskazanych. Odwołując się w tym zakresie do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazał, że istotą stypendium jest umożliwienie aplikantom Krajowej Szkoły maksymalnego skoncentrowania swoich wysiłków na przygotowaniu do wykonywania w przyszłości funkcji sędziego lub prokuratora. Stypendium wypłacane jest z mocy prawa, bez konieczności uzyskania decyzji, a jego wysokość jest ściśle określona, wynika wprost z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury (§ 2 tego rozporządzenia) i należy się tylko wówczas, kiedy aplikant wywiązuje się ze swoich obowiązków, stawia się na zajęciach i zdaje kolejne egzaminy. Jeśli jednak tak się nie dzieje, to tym samym aplikant nie realizuje edukacyjnego celu aplikacji (i celu, w jakim przyznano mu stypendium), a w konsekwencji traci do niego uprawnienie. Stypendium wypłacane aplikantom nie nosi cech wynagrodzenia za pracę, a wykonywane przez aplikantów w sądach czy prokuraturach czynności, w obecnym stanie prawnym, mają jedynie walor edukacyjny, za który nie przysługuje ekwiwalent, jak w przypadku wynagrodzenia za pracę. Stypendium nie nosi znamion dodatkowej sankcji za niepodjęcie zatrudnienia na wskazanym przez Dyrektora Szkoły stanowisku, stanowi natomiast konsekwencję prawną skreślenia z listy aplikantów, zgodnie z art. 44 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p.

Organ nie podzielił również zarzutu skarżącej dotyczącego naruszenia art. 78 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie i niezrealizowanie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Za niezasadny uznał także zarzut naruszenia wymienionych w skardze przepisów prawa procesowego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na swoisty charakter postępowania w przedmiotowej sprawie, a w szczególności bardzo ograniczony zakres kognicji organów uznał, że niezawiadomienie strony o wszczęciu postępowania nie naruszało jej praw. Okolicznością oczywistą jest, że w dacie wydawania decyzji w przedmiocie zwrotu stypendium, decyzja o skreśleniu skarżącej z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej była ostateczna, a kwota wypłaconego stypendium bezsporna.

W ocenie organu w sprawie zachowana została ponadto zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Organ odwoławczy odniósł się do wszystkich podniesionych przez skarżącą zarzutów, dochowano także realizacji zasad ogólnych postępowania, w szczególności zasady zaufania obywateli do organów państwa.

Odnosząc się do kwestii pozostawania w obrocie dwóch decyzji dotyczących przyznanego skarżącej stypendium organ wskazał, że przepisy ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury nie zawierają umocowania do uchylenia decyzji o przyznaniu stypendium w przypadku skreślenia aplikanta z listy studentów, natomiast nowa sytuacja prawna jest kształtowana poprzez decyzję o obowiązku zwrotu pobranego stypendium, wskutek zaistnienia zdarzeń, jakie miały miejscu po upływie okresu jego pobierania. Przyznanie stypendium ma charakter czynności materialno-technicznej, która nie poddaje się rygorom dotyczącym decyzji administracyjnej.

Za pozbawiony podstaw prawnych organ uznał zarzut skarżącej dotyczący naruszenia art. 32 Konstytucji RP poprzez odmienne traktowanie aplikantów w zależności od tego, kiedy odbywają aplikację. Organ wskazał, że postawiony przez skarżącą zarzut naruszenia art. 32 Konstytucji RP może wynikać, z odmiennego od przyjętego w doktrynie i orzecznictwie rozumienia, konstytucyjnie wyrażonej zasady równości. Jednocześnie podkreślił, że organy administracji publicznej winny dbać o jednakowe traktowanie adresatów swoich działań, jeśli pozostają oni w takiej samej sytuacji faktycznej i prawej. Zasada równości wobec prawa nie oznacza, że poszczególne podmioty mają takie same uprawnienia lub obowiązki, jednakże jakiekolwiek zróżnicowanie tych praw musi mieć zawsze swoją podstawę ustawową i uzasadnienie. W przypadku skarżącej, jej sytuacja prawna miała swoje umocowanie w obowiązujących w dacie ustalania obowiązków przepisach ustawy, nie można pominąć nadto faktu, że jako prawnik miała też pełną świadomość (a w każdym razie winna ją mieć przy dołożeniu minimum staranności) jakie spoczywają na niej obowiązki i jakie mogą być skutki niezastosowania się do obowiązujących w czasie odbywania aplikacji reguł.

Organ podkreślił ponadto, że z przepisów u.k.s.s.p. nie wynika, czy zwrot nienależnie pobranych świadczeń powinien nastąpić w wysokości "brutto", czy też "netto". Przy wykładni wskazanych przepisów należy uwzględnić okoliczność, że celem art. 44 u.k.s.s.p. jest ochrona interesu mienia Skarbu Państwa, dlatego zwrot nienależnie pobranego świadczenia powinien obejmować wysokość kwoty, o jaką mienie Skarbu Państwa zostało bezpodstawnie uszczuplone. Zwrot nienależnie pobranego świadczenia w kwocie "brutto" powoduje, że po stronie obowiązanego do zwrotu powstaje możliwość ubiegania się o zwrot "nadpłaconego" podatku dochodowego od osób fizycznych, z którym to żądaniem może wystąpić do organu podatkowego (właściwego urzędu skarbowego). Nadpłatę podatku dochodowego można zrekompensować odliczeniem od dochodu wykazanego w zeznaniu rocznym dokonanych w roku podatkowym zwrotów nienależnie pobranych świadczeń, które uprzednio zwiększyły dochód podlegający opodatkowaniu, w kwotach uwzględniających pobrany podatek dochodowy, jeżeli zwroty te nie zostały potrącone przez płatnika (art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz. U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.). Termin zwrotu świadczenia został natomiast określony z uwzględnieniem dbałości o mienie Skarbu Państwa, ale także mając na uwadze interes strony, stosując ogólne zasady zwrotu należności, których termin spełnienia świadczenia nie został oznaczony (art. 455 k.c.), udzielając dodatkowego okresu 14 dni na realizację obowiązku oraz wskazując, że termin ten biegnie od daty, kiedy decyzja stanie się ostateczna.

Wniesiona przez skarżącą skarga została zarejestrowana w repetytorium pod sygnaturą akt II SA/Wa 1288/15. Pismami z dnia 18 lutego 2016 r. skarżąca wniosła o zawieszenie postępowania oraz wyłączenie od orzekania sędziego Eugeniusza Wasilewskiego. Postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r., II SA/Wa 1288/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek skarżącej dotyczący wyłączenia ww. sędziego, a postanowieniem z dnia 5 lipca 2016 r., I OZ 694/16, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącej wniesione od ww. postanowienia.

Postanowieniem z dnia 21 lipca 2016 r., II SA/Wa 1288/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zawiesił postępowanie sądowoadministracyjne prowadzone w niniejszej sprawie. Sąd uznał bowiem, że na wynik niniejszego postępowania ma wpływ ocena legalności skierowania z dnia 1 września 2014 r. poddanego kontroli w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 2310/14. Postępowanie sądowoadministracyjne zostało podjęte w dniu 13 czerwca 2017 r. (vide postanowienie WSA w Warszawie z dnia 13 czerwca 2017 r., II SA/Wa 1288/15).

Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2017 r., II SA/Wa 1288/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ponownie zawiesił postępowanie sądowoadministracyjne prowadzone w niniejszej sprawie stwierdzając, że jego wynik zależny od prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie o skreślenie skarżącej z listy aplikantów, co jest przedmiotem oceny Sądu w sprawie II SA/Wa 772/15.

W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II WSA w Warszawie z dnia 2 lipca 2018 r., przy piśmie z dnia 4 lipca do Wydziału VI WSA w Warszawie wpłynęła, przekazana według właściwości sprawa skargi ze skargi K. G. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...], która została zarejestrowana pod sygnaturą akt VI SA/Wa 1293/18 (symbol 6179).

Z uwagi na ustanie przeszkody zawieszenia, postanowieniem z dnia 25 marca 2020 r., VI SA/Wa 1293/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podjął postępowanie sądowoadministracyjne. Termin rozprawy wyznaczono na dzień 28 sierpnia 2020 r., o czym poinformowano skarżącą w zawiadomieniu z dnia 6 lipca 2020 r.

Pismem z dnia 25 sierpnia 2020 r. skarżąca wystąpiła z wnioskiem o wyłączenie sędziów - członków składu orzekającego wyznaczonego do rozpoznania sprawy na rozprawie. Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2020 r., VI SA/Wa 1293/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek skarżącej w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona.

Sprawa administracyjna, której dotyczy niniejsze postępowanie, odnosi się do obowiązku zwrotu przez skarżącą stypendium wypłaconego jej przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 44 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p., zgodnie z którym aplikant, który pobierał stypendium w okresie aplikacji sędziowskiej jest obowiązany do jego zwrotu, jeżeli został skreślony z listy aplikantów.

Przytoczony przepis kreuje związanie organu, co oznacza, że w sytuacji zaistnienia stanu faktycznego w nim wyrażonego, Dyrektor KSSiP - zgodnie z art. 44 ust. 5 u.k.s.s.p. - obowiązany jest wydać decyzję w sprawie zwrotu stypendium. Ustawodawca nie pozostawił organowi w tym zakresie luzu decyzyjnego.

Przewidziana w art. 44 ust. 8 u.k.s.s.p. możliwość umorzenia w całości lub w części należności z tytułu zwrotu stypendium w szczególnie uzasadnionych przypadkach, o czym orzeka w formie decyzji również Dyrektor KSSiP, powstaje dopiero wówczas, gdy decyzja o zwrocie stypendium stanie się ostateczna.

W rozpoznawanej sprawie zaistnienie okoliczności faktycznych doniosłych z punktu widzenia art. 44 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p. nie budzi wątpliwości.

Skarżąca na podstawie decyzji Dyrektora KSSiP z dnia [...] grudnia 2014 r. została skreślona z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej II rocznika. Decyzja ta jest ostateczna i prawomocna wobec oddalenia wyrokiem NSA z dnia 14 lutego 2020 r., I OSK 1724/18, skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Warszawie z dnia 23 listopada 2017 r., II SA/Wa 772/15, oddalającego skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2015 r. utrzymującą w mocy ww. decyzję Dyrektora KSSiP o skreśleniu skarżącej z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej.

Zaistniała zatem podstawa faktyczna do zobowiązania skarżącej do zwrotu stypendium pobranego w okresie odbywania aplikacji sędziowskiej.

Faktycznie, w przepisach nie określono wprost, że zwrot stypendium ma być dokonany w kwocie brutto (tj. obejmującej składkę na ubezpieczenie zdrowotne i podatek), nie określono też terminu zwrotu stypendium - pozostawiając decyzję w tym zakresie Dyrektorowi KSSiP (§ 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury).

Powyższe nie oznacza jednak, że przepis art. 44 ust. ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p. jest niewykonalny.

Sąd nie ma bowiem wątpliwości, że zwrotowi w trybie art. 44 ust. 5 w zw. z art. 44 ust. ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p. podlega kwota w wysokości wydatkowanej przez Krajową Szkołę na rzecz skarżącej (czyli kwota "brutto"). Przesądza o tym charakter świadczenia, o którym, mowa w art. 42 ust. 1 ww. ustawy.

Podkreślić należy, że stypendium przyznawane jest aplikantowi przez Dyrektora KSSiP wyłącznie na wniosek aplikanta. Wypłacane aplikantom stypendium nie stanowi wynagrodzenia w zamian za świadczoną pracę. Z uzasadniania projektu ustawy wskazuje się, że przewidziany w projekcie system zwrotu stypendiów ma na celu mobilizowanie aplikantów do uczestnictwa w zajęciach i właściwej realizacji programu nauczania, a nadto zapobiegać ich odpływowi do innych zawodów, po ukończeniu aplikacji.

Treść stosunku prawnego łączącego aplikanta z Krajową Szkołą regulują przepisy u.k.s.s.p. Zgodnie z art. 29 tej ustawy w sprawie przyjęcia na aplikację sędziowską Dyrektor KSSP wydaje decyzję, co oznacza, że stosunek łączący aplikanta z Krajową Szkołą ma charakter administracyjnoprawny. Jego istotę z jednej strony określa podległość aplikanta aktom i poleceniom organów Krajowej Szkoły, z drugiej zaś spoczywający na Krajowej Szkole obowiązek prowadzenia procesu kształcenia aplikanta w sposób ukierunkowany na osiągnięcie celu określonego w art. 2 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p.

Na żadnym etapie szkolenia stypendium wypłacane aplikantom nie wiąże się z ekwiwalentnym świadczeniem usług przez aplikanta, któremu te środki wypłacono.

Za prawidłowością takiego odczytania przepisów ustawy o KSSiP jednoznacznie świadczą zmiany ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury wprowadzone ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury oraz niektórych innych ustaw. Zgodnie z nowymi regulacjami aplikant aplikacji sędziowskiej jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony - na czas odbywania aplikacji. Umowa o pracę wygasa w przypadku skreślenia aplikanta z listy aplikantów. Aplikant aplikacji sędziowskiej zostaje zatrudniony w sądzie okręgowym (art. 28 i 30 ust.1 ustawy o KSSiP po zmianie). Konsekwencją nowego modelu aplikacji jest likwidacja stypendium, które zostało zastąpione wynagrodzeniem.

Omówione regulacje prawne wprowadzone w ramach zasadniczych zmian modelu odbywania aplikacji, nie mają zastosowania do sytuacji skarżącej. Sąd przywołał je jedynie dla wykazania, że skoro ustawodawca dostrzegł konieczność dokonania zmian w zakresie stosunku prawnego łączącego aplikanta z Krajową Szkołą, to nie można przyjmować, że przed tą wprowadzoną zmianą, przy innym ukształtowaniu tego stosunku, w istocie należałoby go traktować tak jak to wynika z uchwalonej aktualizacji ustawy. A do tego zmierza argumentacja skarżącej, której w świetle powyższego nie można uznać za prawidłową.

Z obowiązujących zaś w sprawie regulacji art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. wynika, że intencją ustawodawcy - w sytuacji gdy uczestnik aplikacji utracił status aplikanta na skutek skreślenia z listy - było odzyskanie kosztów wydatkowanych ze środków budżetowych Skarbu Państwa w związku z procesem kształcenia w Krajowej Szkole. Zgodnie z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. należność objęta decyzją o zwrocie stypendium aplikant zwraca właśnie na konto Krajowej Szkoły.

Dlatego też aplikant obowiązany jest do zwrotu pobranego stypendium w wysokości brutto, czyli rzeczywistych kosztów poniesionych w ww. zakresie przez Krajową Szkołę, które to koszty obejmują kwotę świadczenia wypłaconego aplikantom zwiększoną o kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych odprowadzoną przez Krajową Szkołę na rzecz organu podatkowego oraz o potrąconą składkę na ubezpieczenie zdrowotne aplikanta.

Zaznaczenia przy tym wymaga, że - co do zasady - w takiej sytuacji po stronie aplikanta powstaje możliwość ubiegania się o zwrot "nadpłaconego" podatku dochodowego od osób fizycznych, z którym to żądaniem aplikant może wystąpić do organu podatkowego (właściwego urzędu skarbowego). Dyrektor KSSiP nie ma natomiast możliwości ubiegania się o zwrot podatku dochodowego odprowadzanego do urzędu skarbowego od stypendium wypłaconego aplikantom. Zwrotom nie podlega natomiast składka na ubezpieczenie zdrowotne, która jednakże podlega odliczeniu od podatku dochodowego od osób fizycznych - na zasadach określonych w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.) (art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.). Zauważyć przy tym należy, że aplikant w okresie, w którym składka na ubezpieczenie zdrowotne jest odprowadzana, miał możliwość korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych m.in. z uiszczonej składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Uwzględniając powyższe uznać należy, że Dyrektor KSSiP prawidłowo wyliczył wysokość stypendium, do zwrotu którego obowiązana jest skarżąca, przyjmując, że powinna to być kwota w wysokości brutto. Ustalając zaś konkretną kwotę zwrotu (czyli 114 245,16 zł) organ oparł się na niezakwestionowanym przez skarżącą dowodzie, czyli wyliczeniach księgowej Krajowej Szkoły zawartych w piśmie z dnia 1 kwietnia 2015 r. (karta nr 23 akt administracyjnych). Ww. kwota została faktycznie wydatkowana przez organ w procesie kształcenia skarżącej w ramach odbywanej aplikacji sędziowskiej. Tym samym zarzut naruszenia art. 44 ust. 1 u.k.s.s.p. w zw. z § 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury ocenić należy jako pozbawiony usprawiedliwionych podstaw.

Sąd nie podzielił także zarzutów naruszenia w sprawie art. 92 Konstytucji RP poprzez zastosowanie wobec skarżącej przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 2009 r. w sprawie stypendium dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury wydanych na podstawie art. 52 ust. 4 u.k.s.s.p.

Sąd wskazuje, że art. 92 ust. 1 zd. drugie Konstytucji RP, wprawdzie odnoszący się literalnie do rozporządzeń, ale znajdujący zastosowanie do wszystkich upoważnień ustawowych, wymaga by upoważnienie ustawowe zawierało "wytyczne dotyczące treści" aktu wykonawczego. Doprecyzowanie tego przepisu nastąpiło w § 66 Zasad techniki prawodawczej, który stanowi m.in., że wytyczne dotyczące treści aktu wykonawczego są wskazówkami wyznaczającymi jego treść lub sposób ukształtowania jego treści.

Wytyczne dotyczące treści aktu wykonawczego mogą być sformułowane w różny sposób. Nie jest konieczne, aby były zawarte w przepisie formującym upoważnienie do wydania rozporządzenia. Dopuszczalne jest ich zmieszczenie także w innych przepisach ustawy, pod warunkiem że będzie możliwe precyzyjne zrekonstruowanie treści tych wytycznych. W przypadku gdy rekonstrukcja okazałaby się niemożliwa, przepis zawierający upoważnienie będzie uznany za niezgodny z wymaganiami konstytucyjnymi (zob. wyroki z: 26 października 1999 r., sygn. K 12/99; 26 kwietnia 2004 r., sygn. K 50/02, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 32; 16 lipca 2009 r., sygn. K 36/08, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 111).

Stopień szczegółowości regulacji ustawowej zależy od charakteru materii (spraw), które rozporządzenie ma regulować. Trybunał wskazywał w swoich orzeczeniach, że "minimum treściowe wytycznych nie ma charakteru stałego, a wyznaczane musi być a casu ad casum, stosownie do regulowanej materii i jej związku z sytuacją jednostki" (zob. wyroki z: 26 października 1999 r., sygn. K 12/99; 26 kwietnia 2004 r., sygn. K 50/02).

W niniejszej sprawie oszczędność regulacji odnoszących się do zasad zwrotu stypendium w warunkach art. 44 ust. 1 pkt 1 u.k.s.s.p. sama w sobie nie dyskwalifikuje normatywnych podstaw obowiązku skarżącej w ww. zakresie. Akt wykonawczy w niniejszej sprawie jest konsekwencją przepisów ustawowych i jest z nimi spójny.

Nieokreślenie bowiem w przepisach szczegółowych warunków - w tym terminu - zwrotu ww. świadczenia oznacza, że obowiązek zwrotu pobranych środków na konto Krajowej Szkoły powstaje po uzyskaniu waloru ostateczności przez decyzję Dyrektora KSSiP wydaną w tym zakresie. Sam fakt udzielenia skarżącej dwutygodniowego terminu na dokonanie ww. wpłaty - mimo że termin taki nie wynika z przepisów - to uwzględniając, że jest on zastrzeżony na korzyść skarżącej, nie stanowi o dowolności działania organu w ww. zakresie.

Odnosząc się zaś do kwestii pozostawania w obrocie dwóch decyzji dotyczących przyznanego skarżącej stypendium słusznie Minister wskazał w odpowiedzi na skargę, że przepisy ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury nie zawierają umocowania do uchylenia decyzji o przyznaniu stypendium w przypadku skreślenia aplikanta z listy studentów, natomiast nowa sytuacja prawna jest kształtowana poprzez decyzję o obowiązku zwrotu pobranego stypendium, wskutek zaistnienia zdarzeń, jakie miały miejscu po upływie okresu jego pobierania.

Na uwzględnienie nie zasługują również zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W szczególności brak formalnego wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu stypendium ani nie poinformowanie skarżącej w trybie art. 10 § 1 k.p.a. o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań nie naruszyły uprawnień skarżącej w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji.

Stawiając zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. w postępowaniu administracyjnym skarżąca nie wskazała, jakiej konkretnie czynności procesowej nie mogła dokonać, czy jakiego dowodu w sprawie nie mogła przedstawić, ani jaki wpływ na wynik sprawy mogło mieć tak stwierdzone uchybienie. Dopiero zaś wykazanie powyższego, a następnie także wykazanie, że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, dawałoby podstawy do przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 10 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 24 maja 2007 r., II GSK 4/07; LEX nr 351055). Sąd - rozpoznając sprawę zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej "p.p.s.a." - również nie dopatrzył się w sprawie naruszenia ww. przepisu.

Pomimo zaś niezawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu stypendium, fakt wydania decyzji w ww. zakresie nie był zaskoczeniem dla skarżącej wobec uprzedniego prowadzenia przez organy postępowania o skreśleniu strony z listy aplikantów. Jak już była o tym mowa decyzja kontrolowana przez Sąd w niniejszej sprawie jest konsekwencją skreślenia skarżącej z listy aplikantów.

Niewątpliwie organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że obowiązkiem organu II instancji jest ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów podnoszonych przez stronę postępowania w odwołaniu. Z jednej strony umożliwia to poddanie rozstrzygnięcia kontroli sądowej, z drugiej - pełni funkcje edukacyjno-perswazyjną w stosunku do adresata decyzji. Niemniej w niniejszej sprawie, pomimo że organ nie odniósł się do wszystkich kwestii podniesionych w odwołaniu, a wymienionych na stronie 3, 4 i 7 skargi do Sądu, motywy zaskarżonej decyzji odnoszą się do prawnie istotnych okoliczności faktycznych na gruncie obowiązującego w sprawie stanu prawnego i pozwalają poznać tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy.

Wbrew stanowisku skarżącej nie można przyjąć, że obowiązek zwrotu pobranego stypendium jest karą za czyn, który stanowił podstawę do skreślenia skarżącej z listy aplikantów aplikacji sędziowskiej, co miałoby stanowić naruszenie Konstytucji RP i wiążących Polskę umów prawa międzynarodowego. O niezasadności zarzutów skarżącej w ww. zakresie przesądził już Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 lutego 2020 r., który oceniał je na kanwie sprawy o skreśleniu skarżącej z listy aplikantów. Sąd ten wskazał, że skoro w ww. sprawie nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego, to niezasadne są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze przepisów Konstytucji RP i przepisów Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (w tym jej art. 4 ust. 2 "Nikt nie może być zmuszony do świadczenia pracy przymusowej lub obowiązkowej").

Wobec zaś niepodważenia w sprawie legalności skreślenia skarżącej z listy aplikantów, pogląd o niezasadności zarzutów w ww. zakresie wyraża również Sąd kontrolujący rozsztrygnięcia w przedmiocie zwrotu stypendium.

Reasumując, organy obu instancji, dochowując - jak tego wymaga art. 15 k.p.a. - obowiązku dwukrotnego rozpoznania (sprawy), prawidłowo zinterpretowały obowiązujące w sprawie przepisy a następnie zastosowały je w odniesieniu do właściwie zrekonstruowanego stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy.

Mając wszystkie powyższe względy na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.