Sygn. akt V CSK 215/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 kwietnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
w sprawie z powództwa Z. B. i M. B.
przeciwko [...] Holdingowi Węglowemu S.A.
o naprawienie szkody,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 kwietnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]
z dnia 15 grudnia 2011 r.,
1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację (pkt 2)
i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do
ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach
postępowania kasacyjnego,
2) odrzuca skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym przez powodów – Z. B. i M. B. wyrokiem z dnia 15 grudnia
2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez powodów wyrok Sądu
Okręgowego w K. z dnia 17 marca 2011 r., w ten sposób, że zasądzoną kwotę
205.390 złotych podwyższył do kwoty 224.273, a zasądzoną kwotę 23.825 złotych
podwyższył do kwoty 25.731 oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie. W
sprawie tej ustalono co następuje.
Powodowie są współwłaścicielami, na zasadzie ustawowej wspólności
majątkowej małżeńskiej, nieruchomości położonej w K. zabudowanej budynkami:
mieszkalnym i gospodarczym. W trakcie intensywnych opadów w lipcu 2009 r. i
maju 2010 r. doszło do zalania budynków i uszkodzenia znajdujących się w nich
ruchomości. Powodowie wykonali szereg prac naprawczych, kosztów których
pozwana – Holding Węglowy S.A. im nie zwróciła, zaś zaproponowane przez nią
odszkodowanie za zniszczone zalaniem ruchomości nie odpowiadało wysokości
poniesionej przez powodów szkody.
Prowadzona w latach 1964 - 2010 eksploatacja górnicza spowodowała
obniżenie terenu wynoszące 7,8 metra. Spowodowało to podniesienie się
zwierciadła wody gruntowej w rejonie, w którym posadowione są budynki.
W okresie opadów atmosferycznych wody powierzchniowe spływają w kierunku
budynków, co w przypadku intensywnych opadów może prowadzić do kolejnego
zalania.
Oprócz stałego zalania fundamentów i murów podziemia grożącego utratą
stabilności, szkoda w budynku mieszkalnym obejmuje również silne zawilgocenie
ścian parteru, zarysowania tynków ścian i stropów. W budynku gospodarczym
zalanie fundamentów i murów podziemia również zagraża jego stabilności, zaś
dalsza szkoda polega na silnym zawilgoceniu posadzek i podłoży pod podłogami
oraz zawilgoceniu ścian. Taki, utrzymujący się od kilkunastu lat stan budynków
powodów doprowadził do nieodwracalnej ich dewastacji, jak również przyziemia
budynków, w następstwie czego przywrócenie do stanu poprzedniego jest
niemożliwe. Położenie budynków powoduje stałe zagrożenie zalania w przypadku
intensywnych opadów atmosferycznych.
Przy aktualnym poziomie cen koszt wzniesienie takiego samego budynku
mieszkalnego wynosiłby 374 346 złotych. Ustalono także, że poza szkodą górniczą,
naturalne zużycie budynku wynosi 49,5%, zatem jego aktualna wartość odpowiada
kwocie 189 045 złotych. W przypadku zaś budynku gospodarczego, koszt
wzniesienia takiego budynku wynosiłby 41 991 złotych. Przy uwzględnieniu, że jego
naturalne zużycie wynosi 61%, jego aktualna wartość odpowiada kwocie 16.345
złotych.
W tym stanie rzeczy wyrokiem z dnia 17 marca 2011 r. Sąd Okręgowy
zasądził od pozwanej Holdingu Węglowego Spółki Akcyjnej na rzecz pozostających
w ustawowej wspólności majątkowej powodów M. B. i Z. B. kwotę 205.390 złotych z
ustawowymi odsetkami od dnia 17 marca 2011 r. oraz kwotę 23.825 złotych z
ustawowymi odsetkami od dnia 29 września 2010 r., oddalając powództwo w
pozostałej części obejmującej żądanie zapłaty odszkodowania za budynki
mieszkalny i gospodarczy jak i zwrotu nakładów poniesionych na usunięcie szkody.
Sąd I instancji przyjął, że żądanie powodów domagających się ustalenia
odszkodowania w kwocie odpowiadającej kosztom wzniesienia budynków jest
bezzasadne.
Rozpoznający apelację Sąd II instancji nie podzielił stanowiska powodów
domagających się zasądzenia odszkodowania w kwocie odpowiadającej wartości
odtworzeniowej stanowiących ich własność budynków. W niniejszej sprawie biegły
obliczył wartość odtworzeniową zarówno budynku mieszkalnego jak
i gospodarczego, ustalił stopień ich zużycia odpowiednio na 49,5% i 61%,
a następnie odliczył od wartości nowych budynków (odtworzeniowej) kwoty
odpowiednie do stopnia ich zużycia, uzyskując ich wartość techniczną.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego wysokość świadczenia odszkodowawczego
winna być adekwatna do rozmiaru szkody. W przypadku gdyby ustalając wysokość
należnego odszkodowania Sąd pominął stopień zużycia uszkodzonych budynków,
apelujący uzyskaliby świadczenie w kwocie przewyższającej wartość ich
nieruchomości przed zdarzeniem, z którym wiązali oni wystąpienie szkody.
W związku z powyższym za chybiony uznać należy zawarty w apelacji zarzut
popełnienia przez Sąd I instancji „błędu logicznego" polegającego na zasądzeniu
odszkodowania w wysokości aktualnej wartości rynkowej budynków. Zdaniem
strony powodowej powyższe rozstrzygnięcie prowadzi do wniosku, że przyjęcie
aktualnej wartość nieruchomości, jako podstawy określenia wysokości
odszkodowania, spowodowałaby, iż zasądzona kwota malałaby proporcjonalnie do
wzrostu stopnia zniszczeń wywołanych ruchem zakładu górniczego pozwanej.
Powyższy pogląd nie znajduje oparcia w materiale dowodowym
zgromadzonym w toku postępowania. Podkreślenia wymaga, że biegły obliczając
wartość techniczną (aktualną - jak chce strona powodowa) budynków uwzględnił
stopień ich naturalnego zużycia, co oznacza, że podstawowym czynnikiem
wpływającym na ich wartość był czas jaki upłynął od ich wzniesienia. Z treści opinii
wynika też, że stopień zużycia przyjęto jak dla budynków o prawidłowej gospodarce
remontowej z uwzględnieniem remontu przeprowadzonego po zalaniu w 2009 r.
Zdaniem Sądu II instancji za nietrafne należy uznać stanowisko powodów,
którzy kwestionują pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy, że przywrócenie do
stanu poprzedniego w drodze remontu jest niemożliwe. Z materiału dowodowego
zgromadzonego w sprawie niewątpliwie wynika, że naprawa szkód w budynkach
stanowiących własność powodów jest technicznie i ekonomicznie niemożliwa.
W związku z faktem, iż w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki odstąpienia od
restytucji naturalnej, a szkoda powstała na rzeczach używanych zasadne było
zasądzenie odszkodowania w wysokości odpowiadającej aktualnej wartości
budynków powodów. Nawet gdyby za trafne uznać stanowisko strony powodowej,
że doznana przez nich szkoda polega na utracie możliwości mieszkania
i korzystania z nieruchomości będących ich własnością zaś jej naprawa na
zapłacie kwoty potrzebnej do przywrócenia stanu sprzed szkody, to przyjąć należy,
że chodzi o stan na dzień 14 lipca 2009 r. W konsekwencji brak jest podstaw
usprawiedliwiających żądanie wypłaty odszkodowania w wysokości odpowiadającej
wartości odtworzeniowej czyli wartości nowych budynków. Odszkodowanie
powinno bowiem w zasadzie ściśle odpowiadać wysokości szkody; nie powinno być
niższe od wysokości szkody, tak że nie rekompensuje całej szkody, ale nie powinno
być od niej wyższe i stanowić
źródła bezpodstawnego wzbogacenia
poszkodowanego.
W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie prawa materialnego,
tj.: art. 361 § 1 i 2 oraz art. 363 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą
na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji stanowiska, że zasądzenie odszkodowania
w wysokości odpowiadającej kosztom wzniesienia budynków
(wartości
odtworzeniowej nieruchomości sprzed szkody) stanowiłoby źródło bezpodstawnego
wzbogacenia, podczas gdy stanowi ono ekwiwalent jedynego możliwego sposobu
przywrócenia nieruchomości (rzeczy) uszkodzonej do stanu poprzedniego, a to
poprzez doprowadzenie jej do stanu używalności w zakresie, jaki istniał przed
wyrządzeniem szkody.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Zarzut naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów kodeksu
cywilnego zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie mamy do
czynienia ze szkodą wywołaną ruchem zakładu górniczego. Odszkodowanie za
takie szkody należy ustalać z uwzględnieniem ustawy Prawo geologiczne
i górnicze. Przepis art. 222 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 9 czerwca
2011 r. (Dz. U. Nr 163, poz. 981 ze zm.), przewiduje, że do postępowań
wszczętych przed dniem wejścia tej ustawy, czyli przed 1 stycznia 2012 r., należy
stosować przepisy dotychczasowe.
Postępowanie o naprawienie szkody
wyrządzonej powodom ruchem zakładu górniczego zostało niewątpliwie wszczęte
przed 1 stycznia 2012 r. W tej sytuacji przy ustalaniu należnego im wynagrodzenia
stosować należy przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne
i górnicze (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 228, poz. 1947 ze zm.). Zgodnie z art. 94
ust. 1 tej ustawy naprawienie szkody wywołanej ruchem zakładu górniczego
powinno nastąpić poprzez przywrócenie do stanu poprzedniego. Jak wynika
natomiast z art. 95 ust. 1 powołanej ustawy jeżeli nie jest możliwe przywrócenie
stanu poprzedniego lub koszty tego przywrócenia rażąco przekraczałyby wielkość
poniesionej szkody, naprawienie szkody następuje przez zapłatę odszkodowania.
Trafnie orzekające w sprawie Sądy uznały, że w sytuacji powodów, nie jest
możliwe przywrócenie do stanu poprzedniego, gdyż teren na którym położone są
uszkodzone budynki, ze względu jego znaczne obniżenie i zawilgoceni, stale grozi
ich dewastacją. Sąd Apelacyjny zasadnie także zwrócił uwagę, że wysokość
odszkodowania nie może być wyższa niż wysokość szkody jakiej doznali
powodowie. Wysokości tego odszkodowania powinna być jednak taka, aby
powodowie mogli nabyć lub wybudować budynki, takie jakie mieli przed
wyrządzeniem im szkody ruchem zakładu górniczego. Nie wystarczy wobec tego
ustalić wartość odtworzeniową takich budynków i pomniejszyć ją o stopień zużycia,
ale konieczne będzie ustalenie jak kształtują się ceny takich budynków na lokalnym
rynku. Należy przy tym brać pod uwagę ceny podobnych co do kubatury,
wyposażanie i położenia budynków, które nie zostały uszkodzone wskutek
działania zakładu górniczego. Jak wynika z art. 363 § 2 k.c. wysokość
odszkodowania powinna być ustalana według cen z daty ustalania odszkodowania.
Należy wobec tego określić jaka jest aktualna cena budynków o podobnej
kubaturze, położeniu i wyposażeniu, co uszkodzone budynki powodów. Dopiero tak
ustalone odszkodowanie będzie odpowiadało zasadom jego ustalania wynikającym
z Prawa geologicznego i górniczego oraz z przepisów k.c. regulujących zasady
ustalania odszkodowań za szkody wyrządzone ruchem zakładów górniczych.
Zasądzone przez Sąd Apelacyjny odszkodowanie nie zostało ustalone w ten
sposób, wobec tego uznać należy, zarzut naruszenia art. 361 i 363 k.c. za
uzasadniony.
Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art.
39815 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku.
es
