Sygn. akt V CSK 201/15
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 grudnia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)
SSN Jan Górowski
w sprawie z powództwa J. K.
przeciwko W. C.
o nakazanie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2015 r.,
skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 23 grudnia 2014 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz
pozwanej kwotę 200 zł (dwieście) tytułem kosztów postępowania
kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od wyroku
Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 czerwca 2014 r., którym oddalone zostało
powództwo o nakazanie pozwanej wyrażenia zgody na przeprowadzenie
ekshumacji szczątków zwłok S. C. zmarłego w dniu 3 marca 2009 r. w M. z
cmentarza parafialnego w M. do cmentarza parafialnego w W. oraz zlecenia
dokonania pochówku zgodnie z jego wolą.
Okoliczności faktyczne Sądu Okręgowego, przyjęte za własne przez Sąd
Apelacyjny przedstawiały się następująco:
Ojciec stron S. C. mieszkał w C., w rejonie parafii rzymsko – katolickiej w W.,
która także jest administratorem cmentarza. Obie miejscowości leżą w powiecie M.
Żona S.C. zmarła w 1960 r. i została pochowana na cmentarzu w W. Ojciec stron
nie zawarł nowego małżeństwa, wielokrotnie wyrażał wobec proboszcza
i sąsiadów wolę pochowania na cmentarzu w W. obok żony.
Z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia S. C. przebywał w okresie od 6 do 12
lutego 2009 r. w szpitalu. Lekarze sugerowali powódce umieszczenie go w
zakładzie opiekuńczo - leczniczym, na co nie wyraziła zgody pozwana, zabrała ojca
do swojego mieszkania i opiekowała się nim do śmierci. W tym czasie wyrażał on
wolę pochowania go na cmentarzu w M. Zwracał się do swojej siostry i brata o
wyrażenie zgody na pochowanie go w grobie ich matki, czemu rodzeństwo nie
sprzeciwiło się.
Pozwana powiadomiła telefonicznie powódkę o śmierci ojca, a o miejscu
jego pochowania dowiedziała się ona z treści klepsydry przeczytanej po wyjściu
z dworca. Wszelkie formalności związane z pogrzebem i jego organizacją załatwiła
pozwana wraz z mężem. W tej uroczystości brali udział sąsiedzi z C., a we mszy
uczestniczył proboszcz z parafii w W.
Pozwana wystąpiła w dniu 12 marca 2009 r. do Państwowego Powiatowego
Inspektoratu Sanitarnego w M. o wyrażenie zgody na ekshumację zwłok matki
i przeniesienie ich na cmentarz w M. Z uwagi na sprzeciw powódki, postępowanie
zostało umorzone. W dniu 10 września 2009 r. powódka wystąpiła do tego
Inspektoratu o wyrażenie zgody na ekshumację zwłok ojca i przeniesienie ich na
3
cmentarz w W., na co zgody nie wyraziła pozwana. Zgodnie z pouczaniem
uzyskanym w Inspektoracie powódka wystąpiła do sądu.
Sąd Apelacyjny uznał, że pochowanie S. C. w grobie matki urządzonym na
cmentarzu w M. było zgodne z jego wolą, a przez jej zakomunikowanie świadkom i
pozwanej zmienił on wcześniejszy zamiar. Dokonane przez Sąd Okręgowy
ustalenia faktyczne wynikały z prawidłowo ocenionych dowodów. Nie było podstaw
do przyjęcia, że zmarły wiedział, iż od czasu pochowania matki nie upłynął okres 20
lat, jak z resztą wiedzy tej nie posiadali jego siostra i brat, a także pozwana. Fakt
ten nie stanowił przeszkody w dokonaniu pochówku, z uwagi na głębokość grobu.
Żądanie uzyskania ochrony powódka wywodziła ze sfery jej uczuć
związanych z kultem pamięci zmarłego ojca, która wiąże się z prawem najbliższych
członków rodziny do pochowania osoby zmarłej, okazywania jej szacunku dla
wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz nagrobka, decydowaniu
o jego wystroju, załatwiane spraw z zarządem cmentarza, ochronie przed
naruszeniami, składanie wieńców, palenie zniczy oraz współdecydowanie
o ekshumacji. Ingerencja sądu w sprawie dotyczącej ekshumacji może nastąpić
jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Nie doszło do naruszenia dobra osobistego
powódki.
W skardze kasacyjnej powódka powołała pierwszą podstawę przewidzianą
w art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączyła z błędną
wykładnią art. 24 § 1 w związku z art. 23 k.c., polegającą na przyjęciu, że faktyczne
pozbawienie jej możliwości ustalenia miejsca pochówku ojca na wyznaczonym
przez niego cmentarzu, a dokonanie tego w grobie jego matki naruszyło art. 7 ust. 1
ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (jedn. tekst:
Dz. U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm., dalej: „u.c.c.z.”), ponieważ doszło do tego
przed upływem 20 lat od pochowania matki. Błędne zastosowanie art. 7 ust. 1
u.c.c.z. polegało na uznaniu, że zbyt wczesne pochowanie ojca w grobie jego matki
nie naruszało dobra osobistego powódki. Skarżąca domagała się uchylenia
wyroków obu instancji i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
4
Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, zgodnie z art. 39813
§ 2 k.p.c.
jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego
orzeczenia. Na tym etapie dochodzi do dostosowania przepisu z art. 3983
§ 3 k.p.c.,
który stanowi, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące
ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy orzeka zawsze w ramach
podstawy faktycznej ustalonej przez sąd drugiej instancji w zaskarżonym wyroku,
którą jest związany. Oznacza to, że wywody skarżącego pozostające
w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji i oparte na jego
własnej wersji stanu faktycznego muszą być przez Sąd Najwyższy pominięte.
Dotyczy to zarówno zarzutów naruszenia przepisów postępowania, jak i zarzutów
naruszenia prawa materialnego, opartych na faktach sprzecznych z objętymi
podstawą faktyczną zaskarżonego orzeczenia. Nie mogły zatem odnieść skutku
twierdzenia skarżącej, że wolą zmarłego ojca było pochowanie go na cmentarzu
w W., jak też, że bezkrytycznie przyjął Sąd Apelacyjny, iż krótko przed śmiercią
zmienił on swoją wolę.
W orzecznictwie powszechnie jest przyjmowane, że prawo do pochowania
zwłok osoby zmarłej (art. 10 ust. 1 u.c.c.z.) wraz z prawem do ekshumacji (art. 15
ust. 1 pkt 1 u.c.c.z.) oraz prawo do kultywowania pamięci o niej stanowi dobro
osobiste, zwane prawem do grobu, chronione przepisami art. 23 i 24 k.c.
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94, OSNC
1995, nr 3, poz. 52 oraz wyroki: z dnia 31 marca 1980 r., II CR 88/80; z dnia
14 października 2011 r., III CSK 340/10, niepublikowane). Uprawnienia te mogą
przysługiwać więcej niż jednej osobie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia
29 września 1978 r., III CZP 56/78, OSNCP 1979, nr 4, poz. 68; wyroki: z dnia
7 maja 2009 r., IV CSK 513/08; z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 66/10 i z dnia
8 maja 2015 r., III CSK 305/14, niepublikowane). Prawo do pochowania zwłok
osoby zmarłej w określonym miejscu osoby bliskie, wymienione w art. 10 ust. 1
zdanie pierwsze u.c.c.z. mogą realizować, przy uwzględnieniu wskazanej w nim
kolejności. Wola zmarłego powinna być decydująca w tym sensie, że prowadzi do
ochrony osoby, która ją realizuje. Jeżeli zmarły nie wyraził woli dotyczącej miejsca
pochowania, to osoby uprawnione powinny podjąć zgodną decyzję, a w razie
rozbieżności stanowisk, zwrócić się do sądu. Nie zasługiwał na podzielenie zarzut
5
skarżącej naruszenia art. 24 § 1 k.c., ponieważ ojciec stron został pochowany
w wybranym przez siebie miejscu. Nie doszło zatem do naruszenia ani jej prawa
do współdecydowania o miejscu pochówku, ani do kultywowania pamięci ojca.
Podstawę prawa do grobu stanowi umowa o pochowanie zwłok zawarta
z zarządem cmentarza i z niej wynika szereg uprawnień przysługujących osobom,
dla których kult pamięci osoby zmarłej, pochowanej w grobie, jest ich własnym
dobrem osobistym. Zgodnie z art. 7 ust. 1 u.c.c.z. uprawnienia wynikające
z umowy o pochowanie w grobie ziemnym wygasają z upływem dwudziestu lat od
pochowania, jeżeli nie zostanie złożone przez jakąkolwiek osobę zastrzeżenie
i uiszczenie kolejnej opłaty, które ma skutek na dalszych 20 lat i może być
odnowione, stosownie do art. 7 ust. 2 u.c.c.z. Zastrzeżenie to nie przesądza
o prawie do grobu, ale uniemożliwia zarządowi cmentarza rozporządzenie grobem
przez dalsze 20 lat. Prawo do grobu ziemnego wygasa z mocy prawa z chwilą
zawarcia przez zarząd cmentarza po upływie 20 lat od pochowania, umowy
o ponowne użycie grobu w razie niewniesienia zastrzeżenia. Uregulowania art. 7
ust 1, 2 u.c.c.z. mają charakter porządkowy, ponieważ powstanie i utrata
uprawnień następują na skutek czynności prawnych zarządcy cmentarza
z osobami bliskimi zmarłego.
Zawarcie z zarządcą cmentarza umowy o pochowanie ojca stron w grobie
jego matki przed upływem 20 lat od poprzednio zawartej umowy, nie było
sprzeczne z art. 7 ust. 1 u.c.c.z., skoro wyraziły na to zgodę osoby, którym
przysługiwało prawo do pochowania matki w tym grobie. Czas trwania umowy
o pochowanie zwłok mógł być zatem skrócony, a pochowanie w grobie matki
zwłok ojca stron uzależnione było od tego, czy grób ten spełniał warunki
przewidziane w § 11 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia
7 marca 2008 r. w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby
i inne miejsca pochówku zwłok i szczątków (Dz. U. Nr 48, poz. 284), dotyczące
stanu stosunków gruntowych i wodnych, odpowiedniej głębokości grobu oraz
ułożenia zwłok.
Z ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że grób, w którym został pochowany
ojciec stron był grobem pogłębionym i doszło do zawarcia umowy o pochowanie
zwłok ojca stron z zarządcą cmentarza. Zarzut naruszenia art. 7 ust. 1 u.c.c.z.
6
należało uznać za bezzasadny. Nie było podstaw do uznania, że doznało
uszczerbku dobro osobiste powódki, wywodzone z prawa do pochowania ojca,
przez złożenie jego zwłok w niewłaściwym miejscu. Roszczenie zmierzające do
przeniesienia tych zwłok w inne miejsce nie spełniało przesłanki umotywowania,
przewidzianej w art. 15 ust. 1 pkt 1 u.c.c.z.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na
podstawie art. 39814
k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego
wynika z zasady objętej art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821
k.p.c.
kc
