IV SA/Po 434/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędziowie WSA Monika Świerczak WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 września 2022 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.

Burmistrza Miasta i Gminy P. decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] na podstawie art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17, art. 23, art. 23b, art. 24, art. 25, art. 30, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r.") odmówił B. S. świadczenia w formie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na jej ojca, M. K..

Organ I instancji argumentował, że jedną z okoliczności wykluczających możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nic przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W toku postępowania wyjaśniającego Wójt ustalił, że osoba wymagająca opieki - M. K. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dalej Burmistrz podał, że na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ds. niepełnosprawności nr [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r. ustalono, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność M. K., a stopień niepełnosprawności datuje się od [...] marca 2019 r. (t.j. od [...] roku życia) oraz że orzeczenie wydano na stale. Tym samym niepełnosprawność nie powstała zgodnie z dyspozycją art. 17 ust. 1b u.ś.r., co również nie pozwalało zdaniem organu I instancji na przyznanie wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego.

Odwołanie od powyżej decyzji w terminie ustawowym złożyła B. S. reprezentowana przez pełnomocnika. Zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji:

1. poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

2. poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego podczas, gdy przepis ten nie eliminuje takich osób.

Wskazując na powyższy zarzut Odwołująca się wniosła o uwzględnienie odwołania i o uchylenie w całości decyzji Burmistrza Miasta i Gminy P., wydanej w dniu [...] lutego 2022 r. o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym ojcem i w tym zakresie wniosła o orzeczenie co do istoty sprawy, a więc przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 06 maja 2022r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. wydaną dnia [...] lutego 2022 r. w sprawie odmowy przyznania B. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym ojcem.

Kolegium przywołało stan faktyczny sprawy. Następnie organ wskazał na treść art. 17 ust. 1 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Dalej Kolegium wskazało, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Następnie organ przywołał art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm.) z którego wynika, że dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Inaczej przedstawia się zdaniem SKO sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane innym podmiotom wskazanym w ustawie.

Organ II instancji wskazał, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Zarówno bowiem organ I instancji jak i Kolegium nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy faktycznie stan zdrowia w tym wypadku żony M. K. jako osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki nad mężem.

Biorąc pod uwagę powyższe uregulowania organ odwoławczy uznał, że brak jest zatem podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdyż jak wynika z akt sprawy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopóki więc w sprawie odwołująca nie wykaże, że jej matka, a żona M. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności brak jest podstaw do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożyła B. S. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.

Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego podczas, gdy przepis ten nie eliminuje takich osób.

W związku z tym Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji z dnia 6 maja 2022 r. oraz poprzedzającej jej decyzji z dnia [...] lutego 2022 r.

W uzasadnieniu Skarżąca zwróciła uwagę na przebieg postępowania w niniejszej sprawie.

Dalej Skarżąca wskazała, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, nie eliminuje innych osób bliskich w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Jej zdaniem przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia, czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu swojej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej, co oznacza, że w zasadzie sąd administracyjny rozpoznając merytorycznie skargę nie przyznaje wnioskowanych świadczeń. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2022r. poz. 329 z późn. zm., zwanej dalej – "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania Skarżącej B. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – M. K..

Organy administracji publicznej prawidłowo i w stopniu wystarczającym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ustaliły stan faktyczny sprawy, który Sąd przyjmuje i uznaje za podstawę do swoich dalszych rozważań.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111), zwanej dalej: "u.ś.r." obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

W przedmiotowej sprawie nie budziło wątpliwości, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2019 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. o nr [...] (k. 24 akt adm.). Zgodnie z nim orzeczony stopień niepełnosprawności M. K. (ur. [...] r.) datuje się od [...] marca 2019 r., ale nie da się ustalić kiedy ta niepełnosprawność powstała.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W pierwszej kolejności wskazać jednak należy, że słusznie organ odwoławczy nie przyjął w ślad za organ I instancji jako podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego kwestii powstania znacznego stopnia niepełnosprawności u ojca Skarżącej po 18 lub 25 roku życia. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 roku, sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b ustawy uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opieki, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym, Sąd stwierdza, że fakt powstania niepełnosprawności w [...] roku życia ojca Skarżącej nie mógł stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W niniejszej sprawie wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożyła B. S., która podała, że sprawowała opiekę nad ojcem i w związku z obowiązkami opiekuńczymi nie podejmowała zatrudnienia. Kwestia ta nie była przedmiotem sporu. Ustalono również, że B. S. złożyła wniosek o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego mając ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego decyzją MGOPS w P. nr [...]

Zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r. W przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń:

1) świadczenia rodzicielskiego lub

2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub

3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub

4) dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w czasie urlopu wychowawczego, lub

5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów

- przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

Już do wniosku o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego Skarżąca dołączyła jednak oświadczenie, że w sytuacji przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje ona ze specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Na podstawie akt sprawy ustalono także, iż M. K. ma 4 dzieci. Oprócz wnioskodawczyni ma syna K. K., córkę E. K., córkę M. P. i wszyscy są aktywni zawodowo. Ustalono także, iż osoba wymagająca opieki M. K. pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z oświadczenia Skarżącej wynika, że żona M. K. ma [...] lat jest osobą schorowaną i nie pomaga w opiece nad mężem.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten stanowi zatem jedną z przesłanek wyłączających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do uznania, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje Skarżącej z uwagi na fakt, że małżonka niepełnosprawnego ojca Skarżącej, a jej matka, nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Brak jakiegokolwiek orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu, ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy. Jako przykład można podać wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez syna na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. Anna Kawecka [w:] Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, red. Katarzyna Małysa-Sulińska. LEX 2015).

Dominujące jest aktualnie stanowisko sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, które podziela także Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Podkreśla się bowiem w orzecznictwie, że zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Nawet podnoszenie okoliczności zaistnienia rzeczywistej całodobowej stale sprawowanej przez Skarżącą w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie znosi obowiązków określonych w art. 23 K.r.o. ciążących na małżonku osoby niepełnosprawnej.

Wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

W ocenie Sądu ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (tak też wyr. NSA z 24 lutego 2021r., sygn. akt I OSK 2391/20, CBOSA). Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Prezentowany pogląd, dotyczący przedstawionej powyżej wykładni art. 17 ust. 1, ust 1a, i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2462/19, z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12, NSA z 21 lutego 2019 r., sygn. I OSK 3804/18, z 16 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1220/19, z 28 kwietnia 2022r., sygn. I OSK 1261/21 (dostępne CBOSA).

Dodatkowo Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przyjęta wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakazu identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. W niniejszym przypadku nie można też mówić o naruszeniu art. 18 Konstytucji RP, który stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Okoliczność wprowadzenia przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny w prawie do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego, nie oznacza bowiem, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony związku małżeńskiego, macierzyństwa i rodzicielstwa.

W najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się także, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz krewnych w dalszym stopniu nie następuje automatycznie tylko i wyłącznie z uwagi na brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopuszczalne jest bowiem przesunięcie obowiązku alimentacyjnego na dalszych krewnych, gdy małżonek w przyczyn obiektywnych nie jest w stanie wypełniać ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnego w stopniu znacznym małżonka. Za przyczyny te uważa się szczególne okoliczności niezależne od małżonka osoby niepełnosprawnej i jego woli, np. wynikające z wieku oraz stanu zdrowia, a także z sytuacji materialnej niepozwalającej na wydatkowanie środków finansowych na rzecz osób trzecich mogących sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną (wy. NSA z 18 listopada 2021r., sygn. akt I OSK 744/21; z 9 lipca 2021r., sygn. akt I OSK 1755/20; CBOSA). W niniejszej sprawie z okoliczności przedmiotowej sprawy nie wynika, że matka Skarżącej, a żona osoby wymagającej opieki, z uwagi na szczególne i obiektywne okoliczności - niewynikające tylko z jej woli - nie mogła wykonywać obowiązku alimentacyjnego ciążącego na niej wobec męża, a skutkiem tego sprawować opieki nad mężem. Organ I instancji w toku wywiadu środowiskowego ustalił, że małżonka osoby niepełnosprawnej jest schorowana i nie pomaga w opiece nad mężem. Skarżąca nie wskazała w żaden sposób, by małżonka osoby niepełnosprawnej spełniała obiektywne przesłanki, o których mowa powyżej, uzasadniające przyjęcie, że nie może wykonywać ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Nie mogły zatem odnieść skutku twierdzenia Skarżącej o niemożności wypełniania obowiązku alimentacyjnego przez małżonkę osoby niepełnosprawnej z uwagi na stan zdrowia matki Skarżącej, który obiektywnie i niezależnie od jej woli nie pozwala na wykonywanie przez nią tego obowiązku.

A tylko w takim przypadku, a także gdy Skarżąca sprawując stałą opiekę nad ojcem i spełniając wszelkie pozostałe warunki stawiane w ustawie o świadczeniach rodzinnych – niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - istniałaby możliwość uzyskania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu jednak w niniejszej sprawie nie została także spełniona przesłanka pozytywna do przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dotycząca niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co wykluczało przyznanie Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem dla osób niepodejmujących lub rezygnujących z pracy zawodowej, którzy przejmują na siebie realizację zadań państwa w zakresie opieki nad osobami niepełnosprawnymi. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia warunków wskazanych w przywołanym powyżej przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wyraźnie ustawodawca wskazał na konieczność rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osoby, o których mowa w pkt 1 - 4 w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. "Rezygnując z zatrudnienia" wnioskodawca musi celowo, intencjonalnie zaprzestać wykonywania pracy w formach prawem przewidzianych, z tytułu której otrzymuje wynagrodzenie. Z kolei "niepodejmowanie zatrudnienia" związane jest ze świadomą decyzją o nieubieganiu się o pracę, przy jednoczesnej, realnej możliwości jej wykonywania. Niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnacja z niego muszą być zaś bezpośrednio związane z koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy nad osobą niepełnosprawną. Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 7 listopada 2019 r. (I OSK 1549/19, CBOSA) i z 14 września 2017 r. (I OSK 695/17, CBOSA), trafnie wyjaśnił, że wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, iż zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoba ta, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawia się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji może liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej. Zgodzić się trzeba także z poglądem, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powyższe uwagi mają szczególne znaczenie w niniejszej sprawie.

Wskazać należy, że w niniejszej sprawie z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] lutego 2022 r. (k. 20 i nast. akt adm.) wynika, że B. S. urodziła się w dniu [...] r., tj. ma [...] lat i jest bierna zawodowo. Zamieszkuje wspólnie wraz z mężem, córką i rodzicami – H. i M. K.. W aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących na podejmowanie przez nią od momentu osiągnięcia wieku produkcyjnego jakiegokolwiek zatrudnienia. Z danych uzyskanych z ZUZ (k. 12 akt adm.) wynika, że w okresie od [...] stycznia 2021 r. do [...] stycznia 2022 r. nie opłacała ona żadnych składek na ubezpieczenia społeczne w związku z zatrudnieniem. Z oświadczenia B. S. (k. 16 akt adm.) wynika jedynie, że ostatni jej okres zatrudniania/ubezpieczenia społecznego miał miejsce w 2010 roku. Sama Skarżąca nie wspomina również, na żadnym etapie niniejszego postępowania, o wystąpieniu takiego momentu w jej życiu, w którym z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem niepodejmowała lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej. Ta kwestia jest bowiem istotą sprawy.

W tym stanie faktycznym, zdaniem Sądu, niepodejmowanie zatrudnienia przez B. S. nie jest związane z koniecznością zapewnienia ojcu stałej opieki. Brak w aktach sprawy dowodów, aby Skarżąca kiedykolwiek podejmowała zatrudnienie. Niezdolność do samodzielnej egzystencji ojca Skarżącej została stwierdzona przez lekarza orzecznika z [...] kwietnia 2019 r. B. S. bezspornie nadal jest osobą w wieku produkcyjnym, mimo to nie podejmowała zatrudnienia także na długo przed koniecznością sprawowania opieki nad ojcem z uwagi na stan jego zdrowia znajdujący odzwierciedlenie w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] kwietnia 2019r. Przy czym, Sąd zauważa, że mimo dysponowania powyższym orzeczeniem wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego sporządzony został dopiero [...] styczniu 2022r. Trudno zatem przyjąć, że Skarżąca aktualnie podjęłaby zatrudnienie, gdyby nie konieczność zapewnienia ojcu właściwej opieki.

Podkreślić bowiem należy, jak wskazano powyżej, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego związane jest bezpośrednio z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przesłanka ta musi mieć ścisły związek z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny wymagającym opieki w taki sposób, że opieka ta uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W sytuacji więc, w której Skarżąca nie podejmowała jakiekolwiek zatrudnienia i tym samym nie rezygnowała z podjęcia pracy w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, to stwierdzić należy, że nie zachodzi w niniejszej sprawie związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z pracy, a opieką nad niepełnosprawnym ojcem Skarżącej. Domniemywać jedynie można, że brak wykonywania pracy przez Skarżącą związany jest z tym, że Skarżąca zajmuje się domem i taką rolę przyjmowała od dłuższego czasu, pozostając bierna zawodowo. Oczywiście powyższe ustalenia nie stoją w sprzeczności z ustaleniami organów dotyczącymi tego, czy Skarżąca rzeczywiście sprawuje stałą opiekę nad chorym ojcem, albowiem to nie było kwestionowane. Jednakże tylko w przypadku spełnienia wszystkich przesłanek pozytywnych, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i braku przesłanek negatywnych przyznać można prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Biorąc pod uwagę zawartość akt sprawy należy wskazać, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, organ odwoławczy nie naruszył przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania.

W tym stanie sprawy, Sąd oddalił skargę w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a., jak orzekł w sentencji wyroku.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym z uwagi na wniosek w tym zakresie złożony w treści skargi, albowiem organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).