Sygn. akt IV CZ 142/12
POSTANOWIENIE
Dnia 13 grudnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Wojciech Katner
SSN Anna Kozłowska
w sprawie z powództwa J. J.
przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w G.,
Zakładowi Karnemu w B. i Zakładowi Karnemu w C.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 grudnia 2012 r.,
zażalenia powoda
na postanowienie o kosztach procesu zawarte w punkcie drugim wyroku
Sądu Apelacyjnego
z dnia 13 marca 2012 r.,
1) oddala zażalenie;
2) zasądza od J. J. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii
Generalnej Skarbu Państwa kwotę 600 zł (sześćset
złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania
zażaleniowego;
3) przyznaje radcy prawnemu M. H. od Skarbu Państwa -
Sądu Apelacyjnego kwotę 900 zł (dziewięćset złotych)
powiększoną o należny podatek od towarów i usług
tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu
zażaleniowym.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 14 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo J. J.
przeciwko Skarbowi Państwa- Aresztowi Śledczemu w G., Zakładowi Karnemu w B.
i Zakładowi Karnemu w C. o zasądzenie kwoty 950 000 zł z ustawowymi odsetkami
tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych i pogorszenie stanu
zdrowia w wyniku złośliwego i uporczywego naruszania wobec powoda przez
funkcjonariuszy służby więziennej wskazanych w pozwie przepisów kodeksu
karnego wykonawczego. Oddalone także zostało roszczenie o zasądzenie na rzecz
powoda renty po 3 000 zł miesięcznie. Wyrokiem tym Sąd Okręgowy zasądził od
powoda na rzecz strony pozwanej zwrot części kosztów procesu w wysokości 500
zł uznając, że w pozostałym zakresie zachodzą podstawy z art. 102 k.p.c. do
nieobciążania go tymi kosztami, gdyż powód obecnie odbywa karę pozbawienia
wolności i nie posiada samodzielnych źródeł utrzymania.
Wyrokiem z dnia 13 marca 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda
od powyższego wyroku i zasądził od niego na rzecz strony pozwanej kwotę 5 400 zł
tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji odnosząc się do apelacyjnego zarzutu naruszenia art.
102 k.p.c., przez nie odstąpienie w całości od obciążenia powoda kosztami procesu
stwierdził, że nie było ku temu podstaw, gdyż w sprawie nie wystąpił szczególnie
uzasadniony wypadek, w rozumieniu tego przepisu. Uznał, że nie jest takim
wypadkiem fakt zwolnienia powoda od kosztów sądowych, bowiem zgodnie z art.
108 u.k.s.c., nie ma to wpływu na jego obowiązek zwrotu kosztów procesu stronie
przeciwnej. Nie jest też takim wypadkiem sama okoliczność, że powód przebywa
w zakładzie karnym, gdyż należy wziąć pod uwagę także to z jakimi roszczeniami
wystąpił, na ile prawidłowo przygotował wszczynaną sprawę, jaki zgromadził
materiał dowodowy oraz na ile, w okolicznościach sprawy, mógł posiadać
subiektywne przekonanie o słuszności swoich żądań. W sytuacji, gdy powód
występuje z licznymi procesami przeciwko Skarbowi Państwa bez uprzedniego
wnikliwego ich przygotowania, nie ma, zdaniem Sądu Apelacyjnego, podstaw
by nie ponosił konsekwencji procesowych swoich decyzji, także w zakresie
3
obowiązku zwrotu kosztów procesu stronie przeciwnej wygrywającej sprawę. Z tych
względów Sąd drugiej instancji uznał, że w okolicznościach sprawy nie ma
podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c. i uznał za nieuzasadniony zarówno
apelacyjny zarzut naruszenia tego przepisu, jak i nie zastosował go do kosztów
postępowania apelacyjnego, zasądzając należność z tego tytułu od powoda na
rzecz strony pozwanej na podstawie art. 98 i art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c.
W zażaleniu na postanowienie o kosztach postępowania apelacyjnego
zawarte we wskazanym wyżej wyroku Sądu Apelacyjnego powód, zarzucając
naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo że szczególna
sytuacja majątkowa i osobista powoda oraz jego usprawiedliwione przekonanie
o słuszności roszczeń zgłoszonych w sprawie oraz brak możliwości prawidłowego
przygotowania sprawy przed jej wytoczeniem, uzasadniały zastosowanie tego
przepisu – wnosił o zmianę zaskarżonego orzeczenia i nie obciążenie go kosztami
postępowania apelacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, przepis art. 102 k.p.c. jest
przepisem szczególnym w stosunku do art. 98 k.p.c., zawierającym wyjątek od
zasady odpowiedzialności za koszty postępowania sądowego strony
przegrywającej sprawę. Ponieważ ustawodawca nie wskazał, nawet przykładowo,
jakie okoliczności należy uznać za szczególnie uzasadnione w rozumieniu tego
przepisu, ocena w tym przedmiocie pozostawiona została uznaniu sądu, który
jednak, ze względu na wyjątkowy charakter przepisu, musi wykładać go ściśle
i stosować jedynie w rzeczywiście „szczególnie uzasadnionych wypadkach”.
Powinien przy tym uwzględnić całokształt okoliczności sprawy, w tym stan
majątkowy stron, ich sytuację życiową, sposób prowadzenia i przygotowania
procesu, charakter sprawy, uzasadnione, subiektywne przekonanie strony
o zasadności jej roszczeń i tym podobne okoliczności. Sposób skorzystania przez
sąd orzekający z art. 102 k.p.c. jest jego suwerennym uprawnieniem
jurysdykcyjnym i tylko do jego oceny należy, czy wystąpił szczególnie uzasadniony
4
wypadek, w rozumieniu tego przepisu. Ocena ta ma charakter dyskrecjonalny,
oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną
okoliczności rozpoznawanej sprawy, w związku z czym, w zasadzie, nie podlega
kontroli instancyjnej i może być podważona przez sąd wyższej instancji tylko wtedy,
gdy jest rażąco niesprawiedliwa (porównaj między innymi orzeczenia Sądu
Najwyższego z dnia 23 maja 2012 r. III CZ 25/12, z dnia 27 kwietnia 2012 r. V CZ
2/12, z dnia 20 kwietnia 2012 r. III CZ 17/12 i z dnia 15 marca 2012 r. I CZ 10/12,
niepubl.).
Sąd drugiej instancji szczegółowo uzasadnił w zaskarżonym postanowieniu,
dlaczego uznał, że w sprawie nie występuje szczególnie uzasadniony wypadek,
w rozumieniu art. 102 k.p.c. Rozważył przy tym wszystkie wskazane wyżej
okoliczności istotne z punktu widzenia tej oceny, nie naruszając zasad logicznego
rozumowania ani współżycia społecznego.
Okoliczność, że powód przebywa w zakładzie karnym i obecnie nie posiada
dochodów, nie jest wystarczającą podstawą do zastosowania powyższego przepisu
choćby z tego tylko powodu, że nie jest wykluczona zmiana tej sytuacji i uzyskanie
przez powoda środków umożliwiających zapłacenie stronie przeciwnej należnych
jej kosztów procesu.
Podobnie subiektywne przekonanie powoda o słuszności zgłoszonego
roszczenia nie uzasadnia zastosowania art. 102 k.p.c. do kosztów postępowania
apelacyjnego, gdyż powód zdecydował się na wniesienie apelacji po zapoznaniu
się z obszernym, szczegółowym i wyczerpującym uzasadnieniu wyroku Sądu
pierwszej instancji, z którego wynikała oczywista bezzasadność zgłoszonych
roszczeń. Mógł zatem i powinien liczyć się z realną możliwością oddalenia apelacji
i w konsekwencji powstania po jego stronie obowiązku zwrotu kosztów procesu
stronie przeciwnej, która zmuszona była je ponieść. Należy też wskazać, że powód
występujący z licznymi procesami przeciwko temu samemu pozwanemu,
wynikającymi z podobnych okoliczności faktycznych i mających podobne podstawy
prawne, ma niewątpliwie wystarczającą orientację, na podstawie uzasadnień
wydanych w tych sprawach orzeczeń sądowych, co do okoliczności, które powinien
wykazać w takich sprawach i przyczyn oddalania jego roszczeń. Nie ma zatem
5
podstaw do oceny, że nie mógł właściwie przygotować procesu oraz że miał
uzasadnione podstawy do oczekiwania skuteczności jego apelacji.
Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
w zw.
z art. 3941
§ 3 k.p.c. oddalił zażalenie uznając, że Sąd Apelacyjny odmawiając
zastosowania w postępowaniu apelacyjnym art. 102 k.p.c. nie naruszył tego
przepisu, gdyż rozważył wszystkie istotne dla jego zastosowania okoliczności
sprawy i jego ocena w tym przedmiocie nie narusza zasad współżycia społecznego
ani zasad sprawiedliwości.
W świetle wskazanych wyżej okoliczności nie ma także podstaw do
zastosowania art. 102 k.p.c. w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem
Najwyższym, dlatego na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1, art. 397 § 2 i art.
39821
k.p.c. zasądzono od powoda na rzecz strony pozwanej zwrot kosztów tego
postępowania.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu
w postępowaniu zażaleniowym orzeczono na wniosek jego pełnomocnika na
podstawie § 15 i 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września
2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez
Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego
ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
