III USKP 83/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 marca 2025 r.
SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z odwołania S. R.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie
o rekompensatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 27 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie
z dnia 2 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 394/22,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Halina Kiryło
[SOP]
Jolanta Frańczak Zbigniew Korzeniowski
UZASADNIENIE
III USKP 83/24
2
Decyzją z dnia 23 września 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w Rzeszowie odmówił wnioskodawczyni S. R. prawa do rekompensaty przyznawanej
w związku z utratą możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu
pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie
nabędą prawa do emerytury pomostowej.
S. R. złożyła odwołanie od powyższej decyzji. W uzasadnieniu odwołania
podniosła, że w okresie od dnia 19 lutego 1993 r. do dnia 28 stycznia 2009 r.
świadczyła pracę szczególnie obciążającą narząd wzroku i wymagającą
precyzyjnego widzenia.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy podtrzymywał stanowisko zawarte
w decyzji, argumentując, że sporna rekompensata, przyznawana w formie dodatku
do kapitału początkowego, nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury
na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wnioskodawczyni,
która nabyła prawo do wcześniejszej emerytury w 2010 r., po ukończeniu wieku 55
lat, nie udowodniła 15 lat pracy w warunkach szczególnych.
Wyrokiem z dnia 22 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie zmienił
zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni S. R. prawo do
rekompensaty poczynając od dnia 10 września 2020 r. oraz stwierdził brak
odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności
niezbędnej do wydania decyzji, a nadto zasądził od Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Rzeszowie na rzecz odwołującej się kwotę 180 zł tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w
spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się
niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że S. R., urodzona w dniu […] 1953 r., nie miała
przyznanej emerytury z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych.
Prawo do wcześniejszej emerytury nabyła w związku z osiągnięciem wieku 55 lat
oraz posiadaniem stażu składkowego i nieskładkowego w wymiarze ponad 37 lat. W
dniu 16 marca 2010 r. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. z wnioskiem
emerytalnym, do którego dołączyła dokumenty dotyczące przebiegu jej zatrudnienia,
w tym zaświadczenie o zatrudnieniu w B. S. w D. w okresie od dnia 1 grudnia 1972
r. do dnia 30 marca 2010 r. na stanowiskach likwidatora, kontystki, referenta,
III USKP 83/24
3
księgowego, starszego księgowego, głównego księgowego i specjalisty. Decyzją z
dnia 23 marca 2010 r. organ rentowy przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury
od dnia 1 marca 2010 r. Do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia przyjęto
wynagrodzenie, które stanowiło podstawę wymiaru składek z 10 lat kalendarzowych,
to jest od dnia 1 stycznia 1991 r. do dnia 31 grudnia 2000 r. Wskaźnik wysokości
podstawy wymiaru wyniósł 165,47%, a wysokość emerytury określono na 4.495,34
zł. Następnie, wnioskiem z dnia 8 kwietnia 2014 r., S. R. domagała się przyznania
emerytury z rekompensatą. Decyzją z dnia 22 maja 2014 r. organ rentowy przyznał
wnioskodawczyni emeryturę od dnia 1 kwietnia 2014 r. zgodnie z zasadami
określonymi w art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a jednocześnie wydał
decyzję odmowną w zakresie ustalenia prawa do doliczenia rekompensaty.
Wnioskiem z dnia 10 września 2020 r. S. R. zwróciła się do Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeliczenie emerytury i zaliczenie okresów
pracy w warunkach szczególnych. Do wniosku dołączyła zaświadczenie B. S. w D. z
dnia 4 września 2020 r. na okoliczność zakwalifikowania pracy ubezpieczonej jako
pracy szczególnie obciążającej narząd wzroku i wymagającej precyzyjnego widzenia.
Decyzją z dnia 23 września 2020 r. organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa
do rekompensaty. Decyzja ta stanowi przedmiot zaskarżenia w niniejszej sprawie.
Na okoliczność charakteru pracy S. R. wykonywanej w okresie zatrudnienia w
B. S. w D. (przednio B. S. N.) powołany został biegły sądowy z zakresu BHP.
Biegłemu zlecono ustalenie, czy charakter pracy wnioskodawczyni w okresie od dnia
19 lutego 1993 r. do dnia 28 stycznia 2009 r. uzasadnia stwierdzenie, że pracowała
ona przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych, czy prace te szczególnie
obciążały narząd wzroku i wymagały precyzyjnego widzenia oraz czy zasadnie B. S.
w D. zakwalifikował zatrudnienie odwołującej się w wyżej wymienionym okresie jako
pracę w szczególnych warunkach wykonywaną stale i w pełnym wymiarze czasu
pracy, wydając zaświadczenie z daty 4 września 2020 r.
Na podstawie wniosków opinii biegłego Sąd stwierdził, że pracę wykonywaną
przez S. R. w okresie od dnia 19 lutego 1993 r. do dnia 28 stycznia 2009 r. w B. S.
w D. należy zakwalifikować jako pracę wykonywaną stale i pełnym wymiarze czasu
bezpośrednio przy obsłudze kineskopowych monitorów ekranowych. Była to praca
szczególnie obciążająca narząd wzroku i wymagająca precyzyjnego widzenia, o
III USKP 83/24
4
której mowa pod poz. 5 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik do
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43; dalej jako rozporządzenie Rady
Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.).
Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył do opinii zarzuty. Wnosił o
uzupełnienie postępowania dowodowego, przez zobowiązanie B. S. w D. do
wyjaśnienia, jakim sprzętem komputerowym dysponował w spornym okresie oraz
przy jakich monitorach ekranowych pracowała wnioskodawczyni w poszczególnych
przedziałach czasu. Organ rentowy domagał się też dopuszczenia dowodu z akt
sądowych o sygn. IV U 401/20 i IV U 354/20 oraz sporządzenia opinii uzupełniającej
przez biegłego z zakresu BHP.
W ocenie Sąd pierwszej instancji, kwestią zasadniczą do przesądzenia
pozostawało zbadanie, czy ubezpieczona rzeczywiście posiada 15 - letni staż pracy
w warunkach szczególnych uprawniający do spornej rekompensaty. Cały
zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (w tym opinia biegłego z zakresu BHP)
pozwolił na ustalenie, że odwołująca się w okresie od dnia 19 lutego 1993 r. do dnia
28 stycznia 2009 r. wykonywała pracę kwalifikowaną jako praca w warunkach
szczególnych na podstawie powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z
dnia 7 lutego 1983 r. Stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywała prace
szczególnie obciążające narząd wyroku i wymagające precyzyjnego widzenia. Jej
praca polegała miedzy innymi na prowadzeniu rozliczeń, grupowaniu przelewów na
poszczególne banki, wykonywaniu przelewów do odpowiednich banków,
kontrolowaniu stanu kasy i zajęć komorniczych. Wnioskodawczyni przez cały czas
pozostawała przed monitorem ekranowym, na którym widniały dokonywane operacje
i wpisywane dane podlegające dokładnej kontroli.
Odwołująca się pracowała wyłącznie przy użyciu komputera z monitorem
monochromatycznym Amcom AM-1423v 2 CRT marki […] 386 SX/33,
nieposiadającym żadnych zabezpieczeń, wchodzącym w skład stacjonarnego
zestawu komputerowego. Obsługiwała system księgowy pracodawcy. Tym samym
komputer wraz z monitorem wykorzystywany był do wszystkich zadań powierzonych
III USKP 83/24
5
wnioskodawczyni, przez co najmniej 8 godzin dziennie a także w godzinach
nadliczbowych oraz w weekendy.
Już w trakcie zatrudnienia ubezpieczona zmagała się z bólem oczu, a w chwili
obecnej diagnozuje się u niej wadę narządu wzroku plasującą się w granicach + 6,75
do czytania, a do widzenia w dal + 4 i + 3.75. Z zeznań odwołującej się wynika, że
do wykonywania pracy w spornym okresie precyzyjne widzenie było konieczne,
ponieważ wymagało wpatrywania się w monitor ekranowy starej generacji, aby na
przykład prawidłowo odczytać cyfry. Margines błędu był niedopuszczalny, gdyż
pociągał za sobą bardzo dużo negatywnych konsekwencji (jedna pomyłka
implikowała szereg kolejnych, następujących po sobie nieprawidłowości).
Wnioskodawczyni ponosiła zaś odpowiedzialność finansową, jak również
odpowiedzialność za pozostałych pracowników banku.
W toku postępowania dowodowego nie dowiedziono, aby monitory starszej
generacji były kiedykolwiek wymieniane oraz aby powołanie S. R. na stanowisko
członka zarządu banku miało jakikolwiek wpływ na rodzaj wykonywanych przez nią
zadań. Co symptomatyczne, wraz ze ścieżką awansu odwołującej się, zakres jej
obowiązków służbowych nie był uszczuplany, a wręcz przeciwnie - dochodziły do
niego co raz to nowe, dodatkowe czynności. W świetle zgromadzonego materiału
dowodowego brak było podstaw do stwierdzenia, że wnioskodawczyni wykonywała
inne czynności, które nie miały związku ze świadczeniem pracy przed monitorem
ekranowym. Zarówno opinia biegłego, jak i zeznania świadka oraz samej odwołującej
się wykluczają, aby w spornym okresie wnioskodawczyni wykonywała także takie
czynności, które nie mogą zostać zakwalifikowane jako prace świadczone w
warunkach szczególnych. Ubezpieczona zaprzestała zatrudnienia z uwagi na
upośledzenie narządu wzroku i trudności w realizacji obowiązków służbowych.
Sąd Okręgowy uznał, że uzyskanie przez S. R. prawa do emerytury w związku
z osiągnięciem wieku emerytalnego, nieskorzystanie przez nią z prawa przejścia na
emeryturę w wieku obniżonym z tytułu wykonywania pracy w warunkach
szczególnych, który to staż pracy ustalono w niniejszym postępowaniu, uzasadnia
przyznanie ubezpieczonej zwiększenia świadczenia w formie rekompensaty.
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 2 marca 2023 r. oddalił apelację
organu rentowego od powyższego orzeczenia.
III USKP 83/24
6
W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy rozpoznał sprawę prawidłowo
i starannie, przeprowadzając właściwie postępowanie dowodowe, a ocena
zebranego materiału zasługuje na aprobatę.
Bezsporne jest, że S. R. nabyła prawo do emerytury w wieku powszechnym i
nie korzystała z możliwości przejścia na emeryturę przy wieku obniżonym z tytułu
pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Z przesłanej dokumentacji pracowniczej wynika, że w okresie od dnia 19
lutego 1993 r. do dnia 28 stycznia 2009 r. S. R. była zatrudniona w B. S. na
stanowiskach kolejno: głównej księgowej, głównej księgowej jednocześnie z
wykonywaniem funkcji członka zarządu, a następnie specjalisty. Dokumenty
potwierdzają, że zadania ubezpieczonej związane były z bezpośrednią obsługą
komputera. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie pracodawcy z dnia 4
września 2020 r. stwierdzające wprost, że wnioskodawczyni wykonywała prace na
stanowiskach wymienionych w wykazie A dziale XIV poz. 5 rozporządzenia Rady
Ministrów z 7 lutego 1983 r. jako prace szczególnie obciążające narząd wzroku i
wymagającą precyzyjnego widzenia - w kartografii, montażu mikroelementów
wymagającego posługiwania się przyrządami optycznymi oraz przy obsłudze
elektronicznych monitorów ekranowych.
Przeprowadzone postępowanie dowodowe pozwoliło na jednoznaczne
ustalenie, że prace wykonywane przez ubezpieczona w okresie od dnia 19 lutego
1993 r. do dnia 28 stycznia 2009 r. były pracami w szczególnych warunkach. Sąd
Apelacyjny odniósł się do zeznań świadka B. K., która pracowała wspólnie z
odwołującą się przez okres 30 lat. Świadek zeznała, że korzystała z
wnioskodawczynią z komputerów z monitorem kineskopowym CRT, który wchodził
w skład stacjonarnego zestawu komputerowego systemu DefBank. W zasadzie
wszystkie zadania wykonywane były z wykorzystaniem tego sprzętu. Poszczególne
dane trzeba było wprowadzić do systemu ręcznie, a następnie sprawdzić ich
poprawność. Monitor nie posiadał wbudowanych osłon chroniących wzrok, a ekran
monitora był rażący i jaskrawy. Czas pracy, w którym wykonywane były czynności
przy użyciu komputera, wynosił co najmniej 8 godzin dziennie, a bardzo często
świadek i odwołująca się pozostawały w pracy dłużej, albowiem nie mogły zostawić
niedokończonych zadań na dzień następny. Wnioskodawczyni jako główna księgowa
III USKP 83/24
7
musiała konfigurować konta, dopisywać odsetki, obliczać rezerwy obowiązkowe,
sprawdzać te wyliczenia, wyliczać dopłaty z budżetu, analizować stan lokat. Była
odpowiedzialna za prowadzenie ewidencji kont i rachunków bankowych oraz
prowadzenie dokumentacji dotyczącej zajęć egzekucyjnych w stosunku do
rachunków osób fizycznych, a także za sprawozdania finansowe. Wszystkie
czynności wykonywane były przy użyciu komputera z monitorem kineskopowym CRT.
Odwołująca się zeznała zaś, że od monitorów nie odchodziła cały dzień, wszystko
trzeba było zrobić ręcznie, przy czym precyzyjne widzenie było niezbędne do
wykonywania pracy. S. R. pracowała wyłącznie przy użyciu komputera z monitorem
monochromatycznym Amcom AM-1423v 2 CRT marki […] 386 SX/33,
nieposiadającym żadnego zabezpieczenia W toku postępowania nie wykazano, by
monitory starszej generacji były kiedykolwiek wymienianie. To zaś, że
wnioskodawczyni została członkiem zarządu banku, nie miało żadnego wpływu na
zakres jej obowiązków, który wraz z awansem ulegał rozszerzeniu, a nie
uszczupleniu. Zarówno zeznania świadka i wnioskodawczyni, jak i opinia biegłego z
zakresu BHP wskazują, że praca odwołującej się była wykonywana w szczególnych
warunkach. Biegły jednoznacznie stwierdził, że zakres zadań wnioskodawczyni nie
zmienił się, mimo zmiany nazewnictwa stanowisk i zakresu czynności. Praca
odwołującej się polegała tylko i wyłącznie na obsłudze monitora ekranowego, gdyż
jej podstawowym zadaniem była szeroko pojęta obsługa bankowego systemu
informacyjnego. Taki charakter wykonywanych obowiązków pozwala na uznanie tej
pracy za pracę przy obsłudze elektronicznego monitora ekranowego, szczególnie
obciążającej narząd wzroku i wymagającej precyzyjnego widzenia.
Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Rzeszowie, zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawie
naruszenia prawa materialnego: art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o
emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1696) w związku z
§ 2 ust. 1 oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w
sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach
lub w szczególnym charakterze i pkt 5 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik
do tego rozporządzenia, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie
prowadzące do uznania, że odwołująca się spełniła wszystkie warunki do nabycia
III USKP 83/24
8
prawa do rekompensaty, w tym legitymuje się wymaganym stażem pracy w
warunkach szczególnych, co stanowi konsekwencję nieuzasadnionego zaliczenia do
stażu pracy okresu jej zatrudnienia w B. S. w D. od dnia 19 lutego 1993 r. do dnia 31
grudnia 2008 r. na stanowisku głównej księgowej, członka zarządu oraz specjalisty
księgowo-rachunkowego.
Mając na uwadze powyższe, organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości oraz zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 22
lutego 2022 r., sygn. akt IV U 1356/20, przez oddalenie odwołania i zasądzenie od
wnioskodawczyni na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów
postępowania kasacyjnego oraz kosztów postępowania przed Sądami pierwszej i
drugiej instancji według norm przepisanych.
W sprawie nie wniesiono w terminie odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie rozważań należy podkreślić, że z mocy art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd
Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach
podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak pod rozwagę nieważność
postępowania. W myśl art. 3983 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna może być oparta na
podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie (pkt 1) oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli
uchybienia te mogły mieć wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Zgodnie z utrwalonym w
judykaturze poglądem, pod pojęciem podstawy skargi kasacyjnej rozumie się zaś
konkretne przepisy prawa, które zostały w niej wskazane z jednoczesnym
stwierdzeniem, że wydanie wyroku nastąpiło z ich obrazą.
W rozpoznawanej sprawie uzasadnione są zarzuty naruszenia prawa
materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.
Godzi się przypomnieć, że S. R. wywodzi swoje roszczenia do przedmiotowej
rekompensaty z art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych
(jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1696), zgodnie z którym rekompensata
przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub
III USKP 83/24
9
w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach
z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat (ust. 1), a nie nabył prawa do emerytury na
podstawie przepisów tej ostatniej ustawy (ust. 2).
W świetle powołanego przepisu, układ warunkujący powstanie prawa do
rekompensaty obejmuje zatem następujące kryteria: 1) utratę przez ubezpieczonego
możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę w związku z wygaśnięciem po dniu
31 grudnia 2008 r. – w stosunku do ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia
1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. – podstawy normatywnej przewidującej takie
uprawnienie; 2) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków uprawniających go
do emerytury pomostowej na zasadach wynikających z ustawy o emeryturach
pomostowych; 3) legitymowanie się przez ubezpieczonego co najmniej 15-letnim
okresem pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze w
rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a więc pracy, o jakiej mowa w
art. 32, art. 33, art. 39, art. 40 lub art. 50c tejże ustawy; 4) nieuzyskanie przez
ubezpieczonego prawa do emerytury według zasad przewidzianych w ustawie o
emeryturach i rentach z FUS.
W myśl art. 23 ustawy o emeryturach pomostowych, ustalenie rekompensaty
następuje na wniosek ubezpieczonego, zaś sama rekompensata przyznawana jest
w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i
art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Istotą niniejszego sporu jest rozstrzygnięcie, czy ubezpieczona S. R. stale i w
pełnym wymiarze czasu pracy wykonywała pracę w szczególnych warunkach
wymienioną w pod poz. 5 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik do
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Pod pozycją tą wymienione
są prace szczególnie obciążające narząd wzroku i wymagające precyzyjnego
widzenia – w kartografii, montażu mikroelementów wymagającego posługiwania się
przyrządami optycznymi oraz przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych.
W świetle powyższego unormowania uprawnienie do emerytury w wieku
obniżonym nabywała osoba wykonująca prace szczególnie obciążające wzrok i
wymagające precyzyjnego widzenia, przy czym chodzi o prace wykonywane w
enumeratywnie wymienionych dziedzinach: w kartografii, montażu mikroelementów
wymagających posługiwania się przyrządami optycznymi oraz przy obsłudze
III USKP 83/24
10
elektronicznych monitorów ekranowych. Analiza przepisu prowadzi do wniosku, że
zasadnicze znaczenie przy kwalifikowaniu pracy w szczególnych warunkach ma to,
czy praca była wykonywana przy obciążeniu wzroku i czy wymagała precyzyjnego
widzenia. Obie te cechy powinny wystąpić kumulatywnie. Oczywiste jest, że
właściwości te pozostają w relacji interferencyjnej. Nie można też pominąć, że
kwalifikacja wystąpienia wskazanych czynników ma wymiar ocenny. Do takiej
konkluzji uprawnia posłużenie się terminem "szczególnie". Oznacza to, że
prawodawca wartościuje prace obciążające narząd wzroku i wymagające
precyzyjnego widzenia. Obie te właściwości muszą wystąpić w stopniu
kwalifikowanym. W zindywidualizowanym stanie faktycznym zachodzi zatem
konieczność przesądzenia, czy wykonywana praca szczególnie obciążała narząd
wzroku i wymagała precyzyjnego widzenia, czy też cechy te wystąpiły, jednak nie w
natężeniu "szczególnym". Właściwość ta nawiązuje do pojęcia pracy o znacznej
szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej
wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub
otoczenia, o której mowa w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS
(wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 marca 2010 r., II UK 236/09, LEX nr 599770;
z dnia 16 kwietnia 2013 r., II UK 236/12, LEX nr 1318205).
Co do wymienionych w przepisie prac przy obsłudze elektronicznych
monitorów ekranowych w judykaturze wyjaśniono, że nie chodzi o samo
posługiwanie się komputerem na stanowisku pracy (wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 8
marca 2010 r., II UK 236/09, LEX nr 599770; z dnia 13 czerwca 2012 r., II UK 319/11,
LEX nr 1229814; z dnia 18 listopada 2014 r., II UK 45/14, LEX nr 1567475; z dnia 17
grudnia 2014 r., I UK 171/14, LEX nr 1621324; z dnia 13 czerwca 2017 r., III UK
160/16, LEX nr 2329018). Brak jest bowiem pozytywnej regulacji normatywnej, która
ex definitione pozwalałaby przyjąć, że każda praca w pełnym wymiarze czasu na
stanowisku wyposażonym w monitor ekranowy jest pracą w szczególnych
warunkach w rozumieniu powołanego przepisu. Takiej kwalifikacji prawnej podlega
jedynie praca przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych, jeżeli
oddziaływa na wzrok pracownika i wymaga precyzyjnego widzenia, bo z tej
przyczyny została ujęta w wykazie prac szczególnie szkodliwych na podstawie
III USKP 83/24
11
dotychczasowych przepisów. Chodzi wszak o pracę o znacznej szkodliwości i
uciążliwości, co powinno pozostawać w związku z określoną czynnością polegającą
na obsłudze, a nie tylko na posługiwaniu się w pracy elektronicznym monitorem
ekranowym. Przy powszechnym posługiwaniu się komputerami w pracy na wielu
różnych stanowiskach, odmienna interpretacja tego przepisu prowadziłoby do
zatarcia różnic między pracą w szczególnych warunkach i pracą, w której pracownik
posługuje się komputerem. O pracy związanej z obsługą elektronicznych monitorów
ekranowych mowa jest także w § 7 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej
z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach
wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. Nr 148, poz. 973). Przepisy tego
rozporządzenia określają wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii,
jaki i organizacji pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe.
Jednakże przepisów nawet tego rozporządzenia nie stosuje się do każdej pracy z
systemem komputerowym (§ 3 rozporządzenia). Przykładowo nie odnoszą się one
do systemów przenośnych nieprzeznaczonych do użytkowania na danym
stanowisku pracy.
Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 listopada
2018 r., II UK 367/17 (niepublikowanym), w okresie, w którym tworzony był wykaz A,
wskazana poz. 5 działu XIV odnosiła się do monitorów starej generacji –
kineskopowych, o niskiej rozdzielczości i to determinowało założenie prawodawcy,
że praca z wykorzystaniem takich urządzeń wymagała precyzyjnego widzenia, co
szczególnie obciążało wzrok. Postęp technologiczny w tej dziedzinie stopniowo
powodował, że to założenie traciło na aktualności i w tej sytuacji konieczna stawała
się ocena wykonywanej pracy przez pryzmat ponadstandardowego (stosunku do
przeciętnej pracy przy komputerze) obciążenia wzroku. W związku z tym trafne jest
spostrzeżenie, że poz. 5 działu XIV wykazu A nie ma na uwadze samego
posługiwania się komputerem w pracy, lecz pracę szczególnie obciążającą narząd
wzroku i wymagającą precyzyjnego widzenia przy obsłudze elektronicznych
monitorów ekranowych.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że
Sąd meriti prowadził postępowanie dowodowe w prawidłowym kierunku, dążąc do
ustalenia, czy S. R. świadczyła stale i w pełnym wymiarze czasu pracę przy obsłudze
III USKP 83/24
12
elektronicznych monitorów ekranowych. Sąd skonstatował, że wobec odwołującej się
w całym spornym okresie spełnione zostały przesłanki pracy w szczególnych
warunkach.
Poczynione ustalenia faktyczne, w tym sugestie co do konieczności skupienia
uwagi podczas korzystania z komputera wyposażonego w monitor ekranowy, nie
dają jednak wystarczających podstaw do zastosowania prawa materialnego, w
szczególności przy uwzględnieniu utrwalonego poglądu orzeczniczego co do
wyjątkowego charakteru prac objętych poz. 5 działu XIV wykazu A do rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Wypada podkreślić, że praca z użyciem
monitora ekranowego nie może być a priori ani bezwarunkowo uznana za szczególne
zatrudnienie, gdyż mogłoby to prowadzić do nieuprawnionej konstatacji, że każdy
pracownik korzystający z monitora ekranowego nie tylko w pracy, ale najczęściej
także powszechnie w innym środowisku, byłby zatrudniony w szkodliwych
warunkach. Dlatego co do zasady praca z użyciem komputera nie jest uznawana za
zatrudnienie w szczególnych warunkach dla celów emerytalnych (wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2013 r., II UK 236/12, LEX nr 1318205). Wyrażenia
„obsługiwać”, „posługiwać się” albo „pracować” z pomocą komputera, semantycznie
i funkcjonalnie mają inne znaczenie. Przepis pkt 5 nie ma na uwadze samego
posługiwania się komputerem w pracy, lecz pracę szczególnie obciążającą wzrok i
wymagającą precyzyjnego widzenia przy obsłudze elektronicznych monitów
ekranowych (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 marca 2010 r., II UK 236/09, LEX
nr 599770 oraz z dnia 22 stycznia 2013 r., I UK 452/12, LEX nr 1555216).
Taki warunek był spełniony, jeżeli pracownik stale i w pełnym wymiarze czasu
wykonywał szkodliwe lub uciążliwe prace szczególnie obciążające wzrok i
wymagających precyzyjnego widzenia. „Niestałe” świadczenie takiego uciążliwego
zatrudnienia wyklucza dopuszczalność uznania spornej pracy za świadczoną w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze już wskutek niespełnienia
przesłanki wykonywania owego zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy (wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22,
poz. 329).
Nie sposób uznać, że praca skarżącej na stanowiskach głównej księgowej,
członka zarządu oraz specjalisty księgowo-rachunkowego polegała tylko na
III USKP 83/24
13
obsłudze monitora ekranowego, a inne czynności właściwe dla pracy w zakresie
księgowości miały charakter jedynie incydentalny, marginalny. Zasadnie poddaje się
również w wątpliwość konstatację, że praca księgowej, w tym dokonywanie obliczeń
matematycznych i zapisów księgowych, wymagało precyzyjnego a nie – jak słusznie
wskazuje organ rentowy – „zwykłego” widzenia i uważności właściwej dla rodzaju
wykonywanej pracy.
Jak ustalono w sprawie, wnioskodawczynię obejmował następujący zakres
czynności i obowiązków służbowych: 1. ścisłe przestrzeganie zasad zabezpieczenia
mienia banku określonych w instrukcji i innych przepisach, przepisów regulaminu
pracy, dyscypliny pracy i zachowania tajemnicy państwowej i służbowej,
terminowego, prawidłowego i zgodnego z obowiązującymi przepisami wykonywania
powierzonych czynności i obowiązków służbowych; 2. organizowanie i doskonalenie
systemu wewnętrznej informacji ekonomicznej dostarczającej danych niezbędnych
do planowania działalności, podejmowania prawidłowych decyzji gospodarczych
oraz należytej kontroli i oceny wykonywania zadań; 3. zapewnienie prawidłowości,
terminowości i zgodności sprawozdań finansowych z przepisami; 4. wyliczanie
rezerw obowiązkowych oraz sprawdzanie prawidłowości wyliczeń, dopłat z budżetu
a także wnioskowanie wysokości stóp procentowych /kredyty, oszczędności, r-ki
bieżące/; 5.analizowanie stanu lokat banku w [...] oraz w uzasadnionych przypadkach
korygowanie ich plus minus przez otwieranie nowych rachunków lokat, bądź
likwidowanie; 6. kierowanie księgowością, a w szczególności odpowiedzialność za
zorganizowanie: przyjmowania, sporządzania, obiegu i kontroli dokumentów w
sposób zapewniający właściwy przebieg operacji gospodarczych, sprawne
przeprowadzenie kontroli wewnętrznej oraz prawidłowe prowadzenie rachunkowości,
prawidłowego i sprawnego prowadzenia rozliczeń pieniężnych, bieżącego i
prawidłowego prowadzania księgowości; 7. prowadzenie kontroli wewnętrznej
legalności, rzetelności i prawidłowości prowadzenia operacji, udokumentowanie
operacji, ewidencji zapisów w urządzeniach księgowych, wzajemnego uzgodnienia
zapisów, przestrzegania zasad dyscypliny finansowej przy sporządzaniu i realizacji
założeń finansowych - przeprowadzania okresowych analiz kształtowania się
dochodów i kosztów; 8. kierowanie pracą podległych pracowników i opracowywanie
zakresów czynności; 9. prowadzenie ewidencji kont i rachunków bankowych, a w
III USKP 83/24
14
przypadku pisemnego upoważnienia pracownika do prowadzenia wymienionych
ewidencji, kontrolowanie prawidłowości ich prowadzenia; 10. prowadzenie spraw z
zakresu ubezpieczeń rzeczowych i osobowych; 11. prowadzenie rozliczeń z
budżetem centralnym i terenowym; 12. prowadzenie dokumentacji dotyczącej zajęć
egzekucyjnych w stosunku do rachunków osób fizycznych; 13. opracowywanie i
aktualizowanie instrukcji obiegu dowodów księgowy; 14. prowadzenie akt banku; 15.
akceptowanie dowodów wypłat których kwoty przekraczają górną granicę; 16.
współpracowanie z organami samorządowymi BS, uczestniczenie w zebraniach grup
członkowskich i Zebrań Przedstawiciel; 17. stałe podnoszenie kwalifikacji
zawodowych; 18. zastępowanie dyrektora w czasie jego nieobecności; 19.
wykonywanie innych obowiązków zalecanych przez dyrektora BS oraz wynikających
z obowiązujących przepisów.
Odwołująca się, pełniąc funkcję Wiceprezesa Zarządu Banku Spółdzielczego
w D., była umocowana do udzielania kredytów obrotowych i gotówkowych do kwoty
60 min zł. Ponadto wnioskodawczyni w pełni odpowiadała za prawidłowe
funkcjonowanie podległych stanowisk pracowniczych, a od dnia 27 października
1999 r. dodatkowo pełniła funkcję administratora bezpieczeństwa informacji. Od dnia
21 października 2008 r. wnioskodawczyni posiadała umocowanie do wykonywania -
łącznie z członkiem zarządu lub drugim pełnomocnikiem - szczególnych czynności
wykonywanych w imieniu banku. Pracując na stanowisku specjalisty zespołu
finansowo-księgowego S. R. wykonywała czynności określone odpowiednimi
przepisami wydanymi przez Ministra Finansów, ustawy o rachunkowości oraz
wewnętrznymi zarządzeniami i uchwałami wydanymi przez organy statutowe banku,
do których to czynności należało w szczególności ścisłe przestrzeganie: zasad
zabezpieczenia mienia banku zgodnie z planem ochrony, przepisów regulaminu
pracy, dyscypliny pracy, zachowania tajemnicy służbowej i ochrony danych
osobowych, przestrzeganie przepisów bhp i p. poż., terminowego, prawidłowego i
zgodnego z obowiązującymi przepisami wykonywania powierzonych czynności i
obowiązków. Ponadto: dokonywanie okresowych analiz sytuacji ekonomiczno-
finansowej banku, analizowanie ryzyka finansowego banku, analizowanie i
projektowanie zmian struktury aktywów i pasywów baku oraz ich wycena,
III USKP 83/24
15
współudział w opracowywaniu projektów planów finansowych, współudział w
opracowywaniu zasad gromadzenia obsługi lokat i depozytów i inne.
Tak złożony zakres obowiązków, właściwy dla stanowisk kierowniczych, jakie
piastowała ubezpieczona, skłania do poddania w wątpliwość konkluzji Sądu meriti o
stałym świadczeniu przez odwołującą się pracy w warunkach szczególnych, to jest
przy obsłudze monitora. Trafnie zauważa skarżący organ rentowy, że
wnioskodawczyni w rzeczywistości wykonywała szereg prac administracyjno-
biurowych związanych z pełnionym nadzorem i organizacją pracy innych osób,
pełnioną funkcją administratora bezpieczeństwa (od dnia 27 października 1999 r.)
czy Wiceprezesa Zarządu Banku, które nie wymagały użycia komputera, a jedynie
analizy dokumentów, które nie miały formy elektronicznej. W konsekwencji
wnioskodawczyni posługiwała się monitorem jedynie przy wykonywaniu swoich
obowiązków pracowniczych księgowej.
Wypada także przychylić się do stanowiska skarżącego, że istotą
wyodrębnienia w wykazie prac w warunkach szczególnych pracy przy obsłudze
elektronicznych monitorów ekranowych jest uwzględnienie prac o znacznej
szkodliwości dla zdrowia lub znacznym stopniu uciążliwości albo wymagających
wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub
otoczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP
2008 nr 21-22, poz. 329). Wskazuje na to kontekst stanowisk pracy wymienionych
pod poz. 5, to jest kartografia, montaż mikroelementów wymagających posługiwania
się urządzeniami optycznymi. Ponadto zatrudnienie takie powinno być wykonywane
wyłącznie w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk pracy ustalone na
podstawie dotychczasowych przepisów. We wcześniej ustalonych i dalej
obowiązujących wykazach nie ma pozycji, która kwalifikowałaby pracę z użyciem
komputera na stanowisku członka zarządu czy głównego księgowego jako
zatrudnienie w szczególnych warunkach, ponieważ takiej kwalifikacji podlega
wyłącznie szkodliwa praca przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych,
która jako szczególnie obciążająca wzrok pracownika została wymieniona w wykazie
tego rodzaju prac.
W świetle wyżej przedstawionych argumentów, wykluczone jest zatem
zaakceptowanie koncepcji Sądu meriti, że posługiwanie się w pracy komputerem
III USKP 83/24
16
zaopatrzonym w monitor ekranowy obciążającym wzrok wnioskodawczyni, od której
oczekiwano dokładność w obliczeniach matematycznych i zapisach księgowych,
wystarczy do zaliczenia „pracy z komputerem” jako kwalifikowanego zatrudnienia o
znacznej szkodliwości dla zdrowia lub o znacznym stopniu uciążliwości,
uwzględnianego przy ustalaniu prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym,
a wtórnie - prawa do rekompensaty wynikającej z ustawy o emeryturach
pomostowych.
Mając powyższe na uwadze, orzeczono stosownie do art. 39815 § 1 oraz art. 108
§ 2 w związku z art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
