III USKP 34/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 14 maja 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)
SSN Piotr Prusinowski (sprawozdawca)
SSN Romualda Spyt
w sprawie z odwołania E. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (poprzednio E.
Sp. z o.o. Spółki Komandytowej)
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle
z udziałem S.P.
o ustalenie właściwego ustawodawstwa,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 14 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie
z dnia 19 grudnia 2023 r., sygn. akt III AUa 580/23,
I. oddala skargę kasacyjną;
II. zasądza od E. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Jaśle 270 zł (dwieście siedemdziesiąt) z odsetkami z art.
98 § 11 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Piotr Prusinowski Dawid Miąsik Romualda Spyt
UZASADNIENIE
III USKP 34/25
2
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 19 grudnia 2023 r. oddalił
apelację płatnika składek E. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością Spółki
Komandytowej w S. (aktualnie E. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S.) od
wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia z dnia 27 czerwca 2023 r., dotyczącej
ubezpieczonego S.P.
Sporną w sprawie decyzją z dniu 10 marca 2021 r. Zakład Ubezpieczeń
Społecznych stwierdził, że S.P. nie spełnia warunków do zastosowania przepisów
art. 12 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z
dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia
społecznego (Dz.Urz. UE serii L 166 z dnia 30 kwietnia 2004 r. s. 1 - dalej jako
„rozporządzenie 883/2004” albo „rozporządzenie podstawowe”) w okresie od dnia 21
lutego 2017 r. do dnia 10 września 2017 r., ponieważ nie podlega ustawodawstwu
polskiemu z uwagi na podleganie ustawodawstwu niemieckiemu i nie mógł być
pracownikiem delegowanym.
Wcześniejszą decyzją z dnia 21 listopada 2019 r. organ rentowy stwierdził, że
ten sam ubezpieczony nie podlega ustawodawstwu polskiemu w tym samym okresie,
wycofując jednocześnie zaświadczenie A1 potwierdzające, że zastosowanie
znajdowało ustawodawstwo polskie. Ta poprzednia decyzja jest przedmiotem sporu
w odrębnym postępowaniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2024 r.,
III USKP 20/24, LEX nr 3728161).
Sąd Okręgowy w Krośnie oddalił odwołanie od decyzji spornej w niniejszej
sprawie. Sąd ten ustalił, że ubezpieczony pracował na podstawie umów zlecenia
zawartych z płatnikiem składek. Był zatrudniony przez dwa przedsiębiorstwa, których
siedziba znajdowała się tylko w jednym państwie członkowskim - w Polsce. W okresie
od dnia 21 lutego 2017 r. do dnia 10 września 2017 r. wykonywał pracę w Niemczech
i Polsce. Były to wyjazdy do Niemiec w celu wykonania prac na obiekcie
przemysłowym na rzecz firmy. Po każdym takim okresie ubezpieczony powracał
regularnie do Polski i był zobowiązany do stawiania się w siedzibie firmy w celu
wykonywania pracy w Polsce. Od dnia 21 lutego 2017 r. do dnia 10 września 2017 r.
ubezpieczony był zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia
zdrowotnego przez płatnika. Od dnia 23 lutego 2017 r. do dnia 10 września 2017 r.
III USKP 34/25
3
był również zgłoszony do ubezpieczenia społecznego przez firmę ściśle powiązaną
z płatnikiem.
W tym czasie ubezpieczony posiadał w Polsce stałe miejsce zamieszkania,
konto bankowe i rezydencję podatkową. Nie posiadał w Niemczech miejsca
zamieszkania, a w czasie wykonywania pracy w Niemczech był zakwaterowany w
hotelach pracowniczych. W Polsce znajdował się więc właściwy ośrodek interesów
życiowych zainteresowanego. W przypadku ubezpieczonego kryterium dotyczące
wynagrodzenia określane było w proporcji 100% na terytorium Polski, gdyż
ubezpieczony otrzymywał wynagrodzenie wyłącznie od polskich pracodawców,
mających siedzibę wyłącznie na terytorium Polski.
Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki zastosowania
art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004. W rezultacie, nie jest możliwe zastosowanie
ustawodawstwa polskiego. Chodzi o to, że brak jest podstaw do przyjęcia, że płatnik
składek na terenie Polski prowadził w spornym okresie normalną działalność w
rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia podstawowego i art. 14 ust. 2 w związku z
art. 5 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z
dnia 16 września 2009 r., dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr
883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE
serii L nr 284 z dnia 30 października 2009 r. s. 1 ze zm. – dalej jako „rozporządzenie
987/2009”). Nadto pracownicy płatnika, w tym ubezpieczony, realizowali pracę poza
granicami Polski w ramach zastępowania, tak, aby zapewnić ciągłość realizacji
zadań poza granicami kraju i nie dopuścić do sytuacji, w której nastąpiłby przestój w
pracy.
Skoro ubezpieczony nie wykonywał pracy w Polsce, to nie może on podlegać
przepisom ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm. - dalej jako „ustawa
systemowa”), ponieważ nie spełnia kryteriów przewidzianych w tych przepisach do
objęcia systemem zabezpieczenia społecznego w Polsce, czyli rzeczywistym
świadczeniem pracy, a tylko w takiej sytuacji do ubezpieczonego miałby
zastosowanie art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004.
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w całości podzielając ustalenia faktyczne i
rozważania prawne Sądu Okręgowego, uznał apelację za bezzasadną. W sprawie
III USKP 34/25
4
zachodziła konieczność poczynienia dodatkowych ustaleń w zakresie przesłanek
przewidzianych w art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 w związku z art. 14 ust. 1
rozporządzenia 987/2009, w celu oceny, czy ewentualnie istnieją przesłanki do
uznania ubezpieczonego zatrudnionego przez powiązane firmy za oddelegowanego
do pracy za granicą, co w przypadku pozytywnego przesądzenia, stanowiłoby
również o podleganiu przez niego ubezpieczeniom społecznym w Polsce. Sąd
przywołał brzmienie i wykładnię relewantnych przepisów koordynacyjnych, a
następnie stwierdził, że w serii spraw, w które wpisuje się również niniejsza,
zatrudniani przez powiązane firmy, co do zasady, nie wykonywali pracy w Polsce, a
byli jedynie rekrutowani do pracy za granicą. Brak jest podstaw do uznania
zatrudnianych za czasowo oddelegowanych w rozumieniu art. 12 ust. 1
rozporządzenia 883/2004 w związku z art. 14 rozporządzenia 987/2009 i to przede
wszystkim z tego względu, że ubezpieczeni kierowani byli do pracy za granicą w
zastępstwie tych zjeżdżających do kraju. Ponadto, w ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd
Okręgowy słusznie uznał, że ubezpieczony nie wykonywał pracy w Polsce na
podstawie stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej. Podkreślono, że płatnik ma
siedzibę w Polsce, posiada własną administrację i rekrutuje pracowników, jednakże
nie da się przyjąć, że prowadzi znaczną część działalności na terytorium państwa
członkowskiego, w którym ma siedzibę, czyli w Polsce. Tymczasem decydującym
warunkiem dla zastosowania art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 jest istnienie
więzi między pracodawcą a państwem członkowskim, w którym ma on swoją
siedzibę. Zarówno wnioskodawca, jak i powiązana z nim spółka, nie prowadzą, na
terenie Polski „znacznej działalności", o której mowa w art. 12 ust. 1 rozporządzenia
883/2004. W latach 2015-2017 obie spółki nie wykazały żadnych obrotów na
terytorium Polski, natomiast na podstawie deklaracji VAT-7, obroty w Polsce w latach
2018-2019 kształtowały na poziomie zaledwie kilku procent. Wartość obrotu
krajowego w sposób istotny odbiega od poziomu około 25% całkowitego obrotu, który
jest powszechnie uważany za cezurę pozwalającą na zastosowanie określonych
przepisów dotyczących podlegania ubezpieczeniom, bądź to w kraju wysyłającym,
bądź w przyjmującym. Możliwość zaś delegowania pracowników ogranicza się
wyłącznie do przedsiębiorstw, które normalnie prowadzą swoją działalność na
terytorium państwa członkowskiego, którego ustawodawstwu nadal podlega
III USKP 34/25
5
pracownik delegowany. Sąd stwierdził, że płatnik świadczył swoje usługi na rzecz
dwóch kontrahentów na terenie Niemiec w zakresie budowy i montażu
przemysłowych instalacji elektrycznych. Wspólnikiem w niemieckich firmach jest
drugi wspólnik powiązanych polskich spółek.
Płatnik składek zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w
całości, zarzucając mu naruszenie:
- art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 oraz art. 14 ust. 1 rozporządzenia
987/2009, przez bezpodstawne niezastosowanie tych przepisów i nieustalenie
podlegania przez ubezpieczonego ustawodawstwu polskiemu, pomimo że jak wynika
z dowodu z dokumentu w postaci umów zlecenia był zatrudniony na podstawie umów
zlecenia zawieranych w Polsce, dla tych umów właściwe było prawo polskie, umowy
zlecenia zostały zawarte w języku polskim i wynagrodzenie za pracę było wypłacane
na rachunki bankowe w Polsce, a co za tym idzie zgodnie z umowami zlecenia,
ubezpieczony miał wykonywać znaczną część pracy w Polsce. W momencie
zawarcia każdej umowy zlecenia podlegał ustawodawstwu polskiemu, a następnie
został oddelegowany do pracy za granicą.
W razie nieuwzględnienia tej podstawy zarzucono naruszenie kolejnych
przepisów:
- art. 13 ust. 1 lit. b) (ii) rozporządzenia 883/2004, przez jego bezpodstawne
niezastosowanie i nieustalenie podlegania przez ubezpieczonego ustawodawstwu
polskiemu, pomimo że stan faktyczny w pełni przemawia za zastosowaniem tego
przepisu, gdyż ubezpieczony normalnie wykonuje pracę w co najmniej dwóch
państwach członkowskich, ma miejsce zamieszkania w Polsce, a ponadto siedziba
obydwu pracodawców (zleceniodawców) znajduje się wyłącznie w Polsce;
- art. 14 ust. 5 rozporządzenia 987/2009, przez jego bezpodstawne
niezastosowanie i nieustalenie podlegania ubezpieczonego ustawodawstwu
polskiemu, pomimo że przepis ten powinien zostać zastosowany w ustalonym stanie
faktycznym, gdyż na zmianę wykonywał on kilka odrębnych prac w co najmniej
dwóch państwach członkowskich dla tych samych pracodawców (zleceniodawców),
przy czym siedziba obydwu pracodawców (zleceniodawców) znajduje się wyłącznie
w Polsce;
III USKP 34/25
6
- art. 14 ust. 8 rozporządzenia 987/2009, przez jego bezpodstawne
niezastosowanie i nieustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym w Polsce,
pomimo że przy uwzględnieniu wskazanego w tym przepisie kryterium
orientacyjnego w postaci wynagrodzenia stwierdzić należy, iż ubezpieczony
otrzymywał całość wynagrodzenia od polskiego pracodawcy (zleceniodawcy).
Całość wynagrodzenia każdego z ubezpieczonych była wypłacana przez polskiego
pracodawcę (zleceniodawcę), na rachunek bankowy w Polsce, a zatem według
kryterium orientacyjnego wynagrodzenia wykonywał znaczną część pracy w Polsce;
- art. 11 ust. 3 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, przez jego niewłaściwe
zastosowanie i przyjęcie, że ubezpieczony w okresach wskazanych w zaskarżonych
decyzjach ZUS nie podlegał ustawodawstwu polskiemu, podczas gdy zgodnie z
ustalonym w niniejszej sprawie stanem faktycznym na zmianę wykonywał kilka
odrębnych prac w co najmniej dwóch państwach członkowskich dla tych samych
pracodawców (zleceniodawców), przy czym siedziba obydwu pracodawców
(zleceniodawców) znajduje się wyłącznie w Polsce;
- art. 6 ust. 1 pkt 4 systemowej, przez jego bezpodstawne niezastosowanie,
pomimo wykonywania pracy przez ubezpieczonego na podstawie umowy zlecenia
zawartej ze spółkami, których siedziba znajduje się w Polsce, a w związku z tym
podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorca
zatrudniony na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty
sprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy domagał się jej oddalenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Niniejsza sprawa jest jedną z wielu dotyczących tego samego płatnika składek,
w których wniesiono skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego. Jak wyjaśniono w
wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2023 r., III USKP 82/23 (LEX nr
3643818) w sprawach takich jak niniejsza w pierwszej kolejności należy
zidentyfikować przedmiot sporu, wynikający z decyzji organu rentowego, o który
chodzi w niniejszej sprawie. Decyzja z dnia 19 grudnia 2023 r., będąca przedmiotem
sporu w niniejszym postępowaniu, jest drugą decyzją wydaną przez organ wobec
III USKP 34/25
7
płatnika i tego konkretnego ubezpieczonego. Postepowanie dotyczące decyzji z dnia
21 listopada 2019 r. nie zostało zakończone. Znaczy to tyle, że w niniejszym
postępowaniu badaniu podlega tylko tematyka zakreślona w decyzji z dnia 19
grudnia 2023 r. Sprowadza się ona do rozstrzygnięcia o ustawodawstwie właściwym
w spornym okresie w kontekście możliwości uznania ubezpieczonego za osobę
delegowana w rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004. W tym zakresie
Sąd Apelacyjny trafnie wskazał, że zgodnie z tym przepisem osoba, która wykonuje
działalność jako pracownik najemny w państwie członkowskim w imieniu pracodawcy,
który normalnie prowadzi tam swą działalność, a która jest delegowana przez tego
pracodawcę do innego państwa członkowskiego do wykonywania pracy w imieniu
tego pracodawcy, nadal podlega ustawodawstwu pierwszego państwa
członkowskiego, pod warunkiem że przewidywany czas takiej pracy nie przekracza
24 miesięcy i że osoba ta nie jest wysłana, by zastąpić inną delegowaną osobę.
W obliczu tej reguły trzeba przypomnieć, że Sąd odwoławczy przyjął, że zatrudnieni
– w tym również ubezpieczony - byli kierowani do pracy za granicą w zastępstwie
tych zjeżdżających do kraju. Ponadto w ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy
słusznie uznał, że ubezpieczony nie wykonywał pracy w Polsce na podstawie
stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej. Przypomnienie tych okoliczności, którymi
Sąd Najwyższy jest związany, wyjaśnia, że zastosowanie art. 12 ust. 1
rozporządzenia 883/2004 nie jest możliwe.
Niezależnie od tego, Sąd Apelacyjny uznał, że powiązane spółki zatrudniające
ubezpieczonych nie prowadziły normalnie swojej działalności w Polsce (nie
prowadziły znacznej części działalności, innej niż działalność związana z samym
zarządzeniem wewnętrznym). W wyroku podjętym w składzie siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 18 listopada 2015 r., II UK 100/14 (OSNP 2016 nr 7, poz. 88)
stwierdzono, że w celu ustalenia, że przedsiębiorstwo prowadzi normalną działalność
w rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, czy też znaczną część
działalności innej niż zarządzanie wewnętrzne w rozumieniu art. 14 ust. 1
rozporządzenia nr 987/09, należy uwzględniać wszystkie kryteria charakteryzujące
jego działalność oraz charakter przedsiębiorstwa delegującego. Wykładnię prawa
przyjętą w tym wyroku Sąd Najwyższy podzielił w kolejnych orzeczeniach (por. wyroki
Sądu Najwyższego: z dnia 14 czerwca 2017 r., II UK 383/16, LEX nr 2326161; z dnia
III USKP 34/25
8
5 października 2016 r., II UK 229/15, LEX nr 2155192; z dnia 27 lipca 2017 r., II UK
505/16, LEX nr 2342175; z dnia 14 września 2017 r., II UK 596/16, LEX nr 2376897
i z dnia 31 sierpnia 2017 r., III UK 183/16, LEX nr 2390695). W tym kontekście
kluczowe znaczenie ma ustalenie dokonane przez Sądy meriti, że powiązane polskie
spółki w latach 2015-2017 nie wykazały żadnych obrotów na terytorium Polski, a
obroty w Polsce w latach 2018-2019 kształtowały na poziomie zaledwie kilku procent
oraz to, że płatnik świadczył swoje usługi na rzecz dwóch kontrahentów (w których
wspólnikiem jest obywatel Niemiec, będący także wspólnikiem tychże polskich
spółek) na terenie Niemiec w zakresie budowy i montażu przemysłowych instalacji
elektrycznych. Zaprezentowane fakty uprawniają do konkluzji, że płatnik składek
odwołujący się od decyzji z dnia 10 marca 2023 r. normalnie nie prowadzi
działalności na terytorium Polski. W rezultacie, chybiony jest zarzut naruszenia
art. 12 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 oraz art. 14 ust. 1 rozporządzenia 987/2009
oraz art. 6 ust. 1 pkt 4 systemowej.
Sąd Najwyższy stwierdza ponadto, że sformułowane w skardze alternatywne
zarzuty są nieadekwatne, ponieważ przedmiotem zaskarżonej decyzji organu było
ustalenie, czy ubezpieczony może zostać uznany za osobę delegowaną w
rozumieniu przepisów koordynacyjnych. Tylko ta kwestia podlegała w tym
postepowaniu rozstrzygnięciu, a zatem Sąd nie mógł uchybić innym przepisom, które
odnoszą się do odmiennej problematyki.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 § 1
k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z
art. 39821 k.p.c.
[r.g.]
