III USKP 137/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 23 czerwca 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)
SSN Romualda Spyt
SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania R.S.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Zielonej Górze
z udziałem Rzecznika Praw Obywatelskich
o wysokość emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 23 czerwca 2025 r.,
skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu
z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. akt III AUa 1407/20,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Romualda Spyt Dawid Miąsik Krzysztof Staryk
UZASADNIENIE
III USKP 137/23
2
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Zielonej Górze (dalej również
jako: ZUS) w decyzji z dnia 21 stycznia 2019 r. przyznał prawo do emerytury i ustalił
wysokość emerytury R.S. na podstawie o art. 24 ust. 1 i art. 26 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.
z 2015 r., poz. 748 ze zm.; dalej również jako: „ustawa emerytalna”). ZUS wskazał w
decyzji, że podstawa wymiaru świadczenia ulega pomniejszeniu o kwotę stanowiącą
sumę kwot pobranych wcześniej emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki
na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie społeczne (art. 25 ust. 1b ustawy
emerytalnej).
W wyroku z dnia 3 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Zielonej Górze zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił
prawo do obliczenia emerytury bez pomniejszania o kwotę stanowiącą sumę kwot
pobranych emerytur (pkt 1); zasądził od pozwanego na rzecz wnioskodawcy kwotę
180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt 2).
Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że ubezpieczony (ur. […] 1954
r.) od 20 czerwca 2009 r. był uprawniony do wcześniejszej emerytury na podstawie
art. 184 w związku z art. 46 i 39 ustawy emerytalnej (decyzja ZUS z 10 września
2009 r.) W dniu 2 stycznia 2019 r. wnioskodawca wystąpił z wnioskiem o przyznanie
emerytury w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego. W
zaskarżonej decyzji organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury i
ustalił wysokość emerytury na podstawie art. 24 ust. 1 i art. 26 ustawy o emeryturach
i rentach z FUS – świadczenie przyznano od dnia nabycia uprawnień to jest 15
stycznia 2019 r. Wobec ustalenia, że emerytura przyznana z art. 24 i ustalona w myśl
art. 26 ustawy emerytalnej była świadczeniem mniej korzystnym, wnioskodawcy
nadal wypłacano świadczenie dotychczasowe. Wysokość emerytury wyliczona
hipotetycznie zgodnie z art. 26 ustawy emerytalnej wynosi dla wnioskodawcy
5.261,07zł. Wysokość ta nie uwzględnia pomniejszeń o kwotę stanowiącą sumę kwot
pobranych emerytur.
Sąd Okręgowy przywołał regulację art. 25 ust. 1 oraz ust. 1b ustawy
emerytalnej, podkreślając przy tym, że ust. 1b został dodany do art. 25 ustawy
emerytalnej ustawą z dnia 11 maja 2012 r. z dniem 1 stycznia 2013 r., a przepisy
ustawy nowelizacyjnej nie przewidywały reguł intertemporalnych. Według Sądu
III USKP 137/23
3
pierwszej instancji przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej nie powinien mieć
zastosowania w sprawie, gdyż ubezpieczony nabył prawo do emerytury powszechnej
przed 1 stycznia 2013 r., a jedynie wniosek o jej przyznanie i ustalenie złożył już w
okresie obowiązywania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Prawo do emerytury
wcześniejszej ubezpieczony nabył z dniem 20 czerwca 2009 r. W tej dacie nie
obowiązywał jeszcze art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, zobowiązujący organ
rentowy do pomniejszenia jej podstawy wymiaru o kwotę emerytury wypłaconej na
podstawie art. 184 ustawy emerytalnej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji zasadne
było zatem stanowisko ubezpieczonego, że kwota emerytury ustalonej mu w związku
z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego nie podlega pomniejszeniu o
sumę pobranej emerytury wcześniejszej. Dotyczy to także możliwości częściowego
pomniejszenia tj. o kwoty wcześniejszej emerytury pobranej za okres od 1 stycznia
2013 r. (tj. od dnia wejścia w życie przepisu art. 25 ust. 1b). W dniu […] 2019 r.
wnioskodawca ukończył 65 rok życia i osiągnął powszechny wiek emerytalny. Od tej
daty wypłacana emerytura nie była już emeryturą wcześniejszą. Z chwilą osiągnięcia
powszechnego wieku emerytalnego nieistotne stały się przesłanki do nabycia
emerytury uprzywilejowanej przyznawanej w obniżonym wieku emerytalnym, a
uregulowanej w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r., poz.1383). W myśl art. 100 ust. 1
ustawy emerytalnej prawo do świadczenia powstaje z chwilą spełniania warunków
ustawowych, co w przypadku prawa do emerytury określonej w art. 26 tej ustawy
oznacza osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego.
Według Sądu pierwszej instancji celem regulacji wprowadzonej od dnia 1
stycznia 2013 r. przez dodanie przepisu art. 25 ust. 1b do ustawy emerytalnej było
uwzględnienie okoliczności, że nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku
emerytalnym wiąże się z wcześniejszą realizacją prawa do emerytury i tym samym
skonsumowaniem części kapitału składkowego. W niniejszej sprawie kwestia sporna
dotyczyła możliwości ustalenia wysokości emerytury wnioskodawcy przysługującej
mu w powszechnym wieku emerytalnym, z powołaniem się na wyrok Trybunału
Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., sygn. akt P 20/16, który stanowi, że „art. 25
ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych (...), w zakresie w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r.
III USKP 137/23
4
kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46
tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej”.
Wnioskodawca bowiem zgłosił żądanie ustalenia wysokości emerytury z
pominięciem normy z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, a więc bez pomniejszenia
o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych. Trybunał
Konstytucyjny w powołanym wyroku dokonywał oceny konstytucyjności art. 25
ust. 1b ustawy emerytalnej jedynie w takim zakresie, jaki został określony w pytaniu
prawnym. Poza zakresem zaskarżenia, a przez to także poza zakresem kontroli
Trybunału, znalazła się natomiast ocena tego, w jaki sposób ustawodawca
ukształtował ogólnie mechanizm potrącenia przewidziany w tym przepisie.
Według Sądu Okręgowego, zmiany w przepisach ograniczające
dotychczasowe uprawnienia, czy też wprowadzające dodatkowe warunki do nabycia
świadczeń, nie mają wpływu na istnienie prawa nabytego (powstałego przed tymi
zmianami), niezależnie od tego, kiedy złożono wniosek o realizację świadczenia.
Nowa ustawa nie może pozbawić ubezpieczonego prawa, które nabył na mocy
poprzedniej regulacji (ustawy). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego
w sferze praw emerytalno-rentowych zasadą ochrony praw nabytych objęte są
zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających
świadczenia, jak i prawa nabyte in abstracto zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem
wniosku o ich przyznanie. Brak przepisu intertemporalnego dotyczącego art. 25
ust. 1b powoływanej ustawy emerytalnej, nie może krzywdzić osób ubezpieczonych
znajdujących się w sytuacji odwołującego się. Taka sytuacja zachodziła w
przedmiotowej sprawie.
W wyroku z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. akt III AUa 1407/20, Sąd
Apelacyjny w Poznaniu – w sprawie z odwołania R.S. przeciwko Zakładowi
Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Zielonej Górze – zmienił zaskarżony
apelacją organu rentowego wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Zielonej Górze z dnia 3 listopada 2020 r., sygn. akt IV U 350/19, w
całości i oddalił odwołanie R.S. od decyzji ZUS z dnia 21 stycznia 2019 r.
Sąd drugiej instancji stwierdził, że Sąd Okręgowy wprawdzie poczynił
prawidłowe ustalenia faktyczne i w tym zakresie Sąd Apelacyjny przyjął je za własne
(art. 382 k.p.c.), jednak dokonał nieprawidłowej oceny prawnej zgłoszonego w
III USKP 137/23
5
odwołaniu żądania. Ubezpieczony domagał się określenia wysokości jego emerytury
według przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 2013 r., powołując się na
stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w orzeczeniu z dnia 6 marca 2019 r.,
dotyczącego kobiet urodzonych w 1953 r., które przeszły na wcześniejszą emeryturę.
Zdaniem Sądu drugiej instancji żądania odwołującego nie były zasadne. Zgodnie z
tezą zawartą w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2019 r., II UK
603/17 (Legalis nr 1884448), zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z
2018 r., poz. 1270 ze zm.) do tych emerytów, którzy osiągnęli powszechny wiek
emerytalny i wniosek o emeryturę z tego tytułu złożyli w nowym stanie prawnym, po
wejściu w życie niekorzystnego sposobu wyliczania emerytury, nie budzi wątpliwości
konstytucyjnych i jest uzasadnione obowiązującą w prawie ubezpieczeń społecznych
zasadą realizacji prawa do emerytury według przepisów obowiązujących w dniu
złożenia wniosku. W sprawie, w której ubezpieczony spełnił warunki do emerytury z
tytułu wieku i wniosek o emeryturę złożył w czasie obowiązywania art. 25 ust. 1b
ustawy emerytalnej, przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury oraz jej wysokości,
należało stosować określoną wyraźnie w tym przepisie zasadę usprawiedliwionego
pomniejszenia podstawy wymiaru ustalanej emerytury o sumy wcześniej pobranej
emerytury w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób
fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Uwzględniając przedstawioną wyżej argumentację, Sąd Apelacyjny stwierdził,
że ubezpieczony R.S. spełnił warunki do emerytury z tytułu wieku i wniosek o
emeryturę powszechną złożył w czasie obowiązywania art. 25 ust. 1b ustawy
emerytalnej (w 2019 r.). W konsekwencji, przy ustalaniu podstawy wymiaru
emerytury oraz jej wysokości, prawidłowo organ rentowy zastosował określoną
wyraźnie w tym przepisie zasadę usprawiedliwionego pomniejszenia podstawy
wymiaru ustalanej emerytury o sumy wcześniej pobranej emerytury w wysokości
przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na
ubezpieczenie zdrowotne.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nieprawidłowa jest ocena Sądu pierwszej
instancji w zakresie, w jakim wskazał on, że analizowany przepis (art. 25 ust. 1b) nie
znajdzie zastosowania do stanu faktycznego, w którym ubezpieczony nabył prawo
III USKP 137/23
6
do emerytury powszechnej przed 1 stycznia 2013 r., a jedynie wniosek o jej
przyznanie i ustalenie złożył już w okresie obowiązywania art. 25 ust. 1b ustawy. Jak
wynika z ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy wniosek o emeryturę
powszechną odwołujący złożył 2 stycznia 2019 r., Z kolei prawo do emerytury
powszechnej nabył w momencie spełnienia ostatniej przesłanki, a mianowicie
osiągnięcia wieku emerytalnego tj. – […] 2019 r., zatem nie tak jak wskazywał Sąd
pierwszej instancji - przed 1 stycznia 2013 r. Błędne było także stanowisko Sądu
Okręgowego, który przyjął, że w odniesieniu do odwołującego się zastosowanie
znajdzie orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 06 marca 2019 r., P 20/16.
Wyrok ten stwierdzał niezgodność z Konstytucją przepisu art. 25 ust. 1b ustawy
emerytalnej tylko w zakresie, w jakim dotyczył urodzonych w 1953 r. kobiet, które
przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy.
Co istotne, również Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślał,
że Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku dokonywał oceny konstytucyjności
art. 25 ust. 1b ustawy o FUS jedynie w takim zakresie, jaki został określony w pytaniu
prawnym. To znaczy, że przedmiotem oceny Trybunału był wyłącznie sam fakt
posłużenia się przez ustawodawcę mechanizmem potrącenia w odniesieniu do
konkretnej grupy osób ubezpieczonych tj. kobiet urodzonych w 1953 r., które przed
1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do wcześniejszej emerytury. Powyższe orzeczenie
nie można zatem odnosić do sytuacji zawartej w niniejszej sprawie.
Sąd drugiej instancji stwierdził, że organ rentowy w zaskarżonej decyzji
prawidłowo pomniejszył wysokość przyznanej ubezpieczonemu – na podstawie
art. 24 ust. 1 i art. 26 ustawy emerytalnej – emerytury zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy
emerytalnej z uwagi na to, że wnioskodawca pobierał wcześniej emeryturę uzyskaną
na podstawie art. 46 i 39 ustawy.
Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego Rzecznik Praw Obywatelskich zaskarżył
skargą kasacyjną (w całości). W skardze – opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej
z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. – zarzucono naruszenie następujących przepisów prawa
materialnego:
1. błędną wykładnię art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r.,
poz. 504 ze zm.) przez brak wyłączenia stosowania tego przepisu przy ustalaniu
III USKP 137/23
7
wysokości emerytury powszechnej przy zastosowaniu prokonstytucyjnej jego
wykładni w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r.,
P 20/16;
2. naruszenie konstytucyjnych wolności lub praw człowieka i obywatela
(art. 67 ust. 1 w związku art. 2 Konstytucji RP) obejmujących ochronę prawa do
zabezpieczenia społecznego w związku z zasadą zaufania obywatela do państwa i
prawa.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi
kasacyjnej z uwagi na brak uzasadnionych podstaw oraz o orzeczenie o kosztach
postępowania zgodnie z art. 39818 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest częściowo uzasadniona.
Nie zawiera ona zarzutów naruszenia prawa procesowego. Ze względu na
ograniczenie w art. 39813 § 2 k.p.c. kognicji Sądu Najwyższego odnośnie do
weryfikacji ustaleń faktycznych poczynionych w zaskarżonym wyroku oraz oceny
przeprowadzonych dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.), wiążące w postępowaniu
kasacyjnym były ustalenia, że wnioskodawca, urodzony […] 1954 r., od 20 czerwca
2009 r. był uprawniony do wcześniejszej emerytury (decyzja ZUS z 10 września 2009
r.).
Kontrowersje wzbudzać może jednak zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego
wyroku ocena, że prawo do takiej emerytury ubezpieczony nabył na podstawie
art. 184 w związku z art. 46 i 39 ustawy emerytalnej. Artykuły: 46 i 184 ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
stanowią odrębne i - co do zasady – wykluczające się względem siebie podstawy
nabycia prawa do emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po […] 1948 r., a przed
[…] 1969 r. Różnica pomiędzy art. 184 a art. 32 i 46 ustawy emerytalnej polega na
tym, że art. 184 dotyczy osób, które w dniu wejścia w życie ustawy legitymowały się
już wymaganymi okresami zatrudnienia, w tym okresem pracy w warunkach
III USKP 137/23
8
szczególnych, ale nie osiągnęły jeszcze wieku emerytalnego, natomiast dwa
pozostałe przepisy mają zastosowanie do ubezpieczonych, którzy wymagany staż
ogólny lub szczególny osiągnęli po wejściu w życie ustawy (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK 325/11, Legalis). Osoby ubiegające się
o emeryturę na podstawie art. 46 ustawy emerytalnej, obok przesłanek
wymienionych w art. 29, 32, 33 lub 39 tej ustawy, muszą spełnić dodatkowe warunki
wymienione w tym przepisie, a ponadto wymienione w powołanych wyżej przepisach
przesłanki nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z art. 46 ustawy emerytalnej
powinny być przez ubezpieczonego spełnione do 31 grudnia 2008 r. Z ustaleń
zaskarżonego wyroku wynika jednak, że wnioskodawca nabył prawo do wcześniej
emerytury prawie 6 miesięcy po tej dacie. Może to wywoływać wątpliwości odnośnie
do prawidłowości i podstawy prawnej przyznania wnioskodawcy, który 60 lat
ukończył w dniu […] 2014 r., prawa do emerytury w obniżonym wieku, w dniu 20
czerwca 2009 r.
Nie budzi natomiast wątpliwości, że w dniu […] 2019 r. wnioskodawca uzyskał
prawo do emerytury w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego
(65 lat) i w zaskarżonej decyzji ZUS ustalił wysokość emerytury na podstawie art. 24
ust. 1 i art. 26 ustawy emerytalnej.
Wysokość emerytury, ustalonej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, w
brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2013 r., uzależniona jest od takich czynników,
jak: 1) zwaloryzowany kapitał początkowy (w przypadku podlegania ubezpieczeniu
społecznemu przed 1 stycznia 1999 r.); 2) zwaloryzowanych składek na
ubezpieczenie emerytalne zgromadzone na koncie ubezpieczonego; 3) daty
przejścia na emeryturę; 4) tzw. średniego dalszego trwania życia. Zasady te dotyczą
wszystkich ubezpieczanych składający wniosek o „pierwszą” emeryturę od 1 stycznia
2013 r.
Ponieważ wnioskodawca miał już wcześniej ustalone prawo do emerytury w
obniżonym wieku emerytalnym, ZUS wskazał w decyzji, że podstawa wymiaru
świadczenia została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych
wcześniej emerytur. Na skutek tego, że wysokość nowej emerytury okazała się
niższa od wysokości dotychczas wypłacanego świadczenia, ZUS wypłaca
wnioskodawcy emeryturę dotychczasową.
III USKP 137/23
9
Przedmiotem zarzutów skargi kasacyjnej jest wykładnia i subsumpcja art. 25
ust. 1b ustawy emerytalnej. Ustęp 1b został dodany do art. 25 ustawy emerytalnej
ustawą z dnia 11 maja 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 637) i wszedł w życie z dniem 1
stycznia 2013 r.
Zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, jeżeli ubezpieczony pobrał
emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub
184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela
podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1,
pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości
przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na
ubezpieczenie zdrowotne.
Wykładnia językowa tego przepisu jest jednoznaczna i wskazuje na funkcję
tego unormowania - pobranie emerytur na podstawie wskazanych wyżej przepisów
oznacza „skonsumowanie” części „kapitału składkowego”, w związku z czym od 1
stycznia 2013 r. odlicza się od niego sumę wypłaconych wcześniej emerytur. Celem
art. 25 ust. 1b było urealnienie wysokości „kapitału składowego”, będącego podstawą
obliczenia emerytur z art. 24 ustawy emerytalnej. Można uznać, używając paraleli do
„kapitału oszczędnościowego” w banku, że ustawodawca nie zaakceptował sytuacji,
gdy mimo braku wpłat i pomimo wypłacania przez ubezpieczonego ze
zgromadzonego kapitału każdego miesiąca po kilka tysięcy złotych przez na przykład
9 lat (jak to się zdarzyło w przypadku wnioskodawcy) wysokość zgromadzonego
kapitału oszczędnościowego (składkowego) nie tylko nie uległa pomniejszeniu, ale
dynamicznie rosła na skutek częstych waloryzacji „kapitału składkowego”, co
przewiduje art. 24 ust. 3-12 oraz art. 24a ustawy emerytalnej. Kwestia ta nie była
przedmiotem szczegółowej analizy w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6
marca 2019 r., P 20/16, przywołanego w skardze kasacyjnej Rzecznika Praw
Obywatelskich ani w późniejszym (nieopublikowanym w Dz.U.) wyroku tego
Trybunału z 2024 r.
Wykładnia systemowa art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wymaga
przypomnienia, że istotą wprowadzanej od 1999 r. reformy systemu emerytalno-
rentowego było wprowadzenie systemu "wielofilarowego", łączącego powszechny i
obowiązkowy filar repartycyjny, powszechny i obowiązkowy filar kapitałowy oraz filar
III USKP 137/23
10
dobrowolnych ubezpieczeń dodatkowych, w miejsce dotychczasowego systemu
finansowanego repartycyjnie. Tak radykalna zmiana w prawie do emerytury nie
mogła objąć wszystkich ubezpieczonych. W szczególności uznano za celowe
wyłączenie z nowego systemu ubezpieczonych, którym w chwili wejścia w życie
ustawy emerytalnej brakowało tylko kilkanaście lat do nabycia uprawnień
emerytalnych. Nowe zasady mogły bowiem spowodować znaczne obniżenie ich
świadczeń, gdyż na dotychczasowych zasadach emerytura liczona była w
odniesieniu do przychodów z działalności zarobkowej, a nie od kilkakrotnie niższej
składki. Jako kryterium podziału ubezpieczonych na objętych dotychczasowym lub
nowym systemem emerytalnym przyjęto datę urodzenia. Ustawodawca wprowadził
trzy odrębne reżimy prawne dla poszczególnych grup wiekowych ubezpieczonych.
Takie rozwiązanie miało umożliwić wprowadzenie całkowicie odmiennego systemu
emerytalno-rentowego w sposób możliwie najmniej uciążliwy dla ubezpieczonych.
W wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23 (LEX nr 374652), Sąd
Najwyższy zwrócił uwagę, że „pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury,
zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, obwiązujące od dnia 1 stycznia 2013 r.,
mogło być przyjęte już w pierwotnej treści ustawy emerytalnej reformującej system
emerytalny. Wszak ubezpieczony wypracowuje - co do zasady - kapitałowo
(składkowo) tylko jedną emeryturę. Przejściowe pozostawienie uprawnień do
wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 r. nie łączyło się z pomniejszeniem
podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury
wcześniejszej. Przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b uprawniony do emerytury
wcześniejszej nie musiał liczyć się z takim pomniejszeniem. Trybunał Konstytucyjny
w wyroku z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, orzekł, że art. 25 ust. 1b w zakresie, w
jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed dniem 1 stycznia 2013 r.
nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z art. 2
Konstytucji RP ze względu na naruszenie zasady zaufania obywateli do państwa i
stanowionego przez nie prawa.
Jednocześnie jednak Trybunał wskazał, że skoro system emerytalny
uzależnia wysokość emerytury od długości trwania okresu aktywności zawodowej
oraz wysokości składek odprowadzanych na ubezpieczenie emerytalne, to
posłużenie się rozwiązaniem, które - w ramach gromadzonego przez daną osobę
III USKP 137/23
11
kapitału - uwzględnia pobrane świadczenia emerytalne przysługujące na podstawie
szczególnych rozwiązań, nawiązuje wyraźnie do kapitałowego charakteru nowego
systemu emerytalnego. Zakłada bowiem, że przyznanie powszechnego świadczenia
emerytalnego, finansowanego ze składek płaconych przez ubezpieczonego, nie
może jednocześnie abstrahować od wcześniejszego pobierania świadczeń przez tę
samą osobę. Trybunał nie wypowiedział się w tym miejscu na temat celowości
zastosowania mechanizmu potrącenia. Stwierdził jedynie, że jego wprowadzenie
odpowiadało w swym zasadniczym wymiarze podstawowym elementom
obowiązującego wówczas systemu emerytalnego.
W ocenie Sądu Najwyższego, w sposób prawidłowy Sąd Apelacyjny uznał, że
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, miał charakter
zakresowy i powinien być bezpośrednio stosowany przy subsumpcji art. 25 ust. 1b
ustawy emerytalnej tylko w zakresie, w jakim dotyczył urodzonych w 1953 r. kobiet,
które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej
ustawy.
Sugerowane w skardze kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich generalne
pominięcie tego przepisu z uwagi na jego sprzeczność z normami konstytucyjnymi
wymaga poszerzonej argumentacji, również z uwagi na brak jednolitości
orzecznictwa Sądu Najwyższego w tych kwestiach. Przykładowo w uchwale Sądu
Najwyższego z dnia 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, OSNP 2020 nr 6, poz. 57,
zajęto stanowisko, że przepis art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma zastosowanie do
urodzonej w 1952 r. ubezpieczonej, która od 2008 r. pobierała wcześniejszą
emeryturę, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku
emerytalnego spełniła w 2012 r., a wniosek o przyznanie jej prawa do emerytury z
powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016 r.
Sąd Najwyższy w powiększonym składzie wskazał, że do treści nabytego
in abstracto prawa do emerytury włączyć należy zasady obliczania jego wysokości.
Stanowisko to nie przesądza jednak o tym, że w każdym przypadku nie jest możliwa
zmiana przepisów na niekorzyść jego adresatów. Nie jest wykluczona ingerencja
ustawodawcy nawet w nabyte prawa podmiotowe („ukształtowane prawa
podmiotowe”), jeżeli istnieją bardzo istotne konstytucyjne racje, które ją
III USKP 137/23
12
usprawiedliwiają. Racje takie wskazał Trybunał np. w wyroku pełnego składu z dnia
19 grudnia 2012 r., K 9/12 (OTK-A 2012 nr 11, poz. 136), podkreślając, że ocena
słuszności zarzutu naruszenia zasady ochrony praw nabytych wymaga rozważenia,
czy wprowadzone ograniczenia są uzasadnione ze względu na inne normy, zasady
lub wartości konstytucyjne; czy nie istnieje możliwość realizacji danej normy, zasady
lub wartości konstytucyjnej bez naruszenia praw nabytych; czy wartościom
konstytucyjnym, dla których realizacji prawodawca ogranicza prawa nabyte, można
w danej, konkretnej sytuacji przyznać pierwszeństwo przed wartościami
znajdującymi u podstaw zasady ochrony praw nabytych, a także czy prawodawca
podjął niezbędne działania mające na celu zapewnienie jednostce warunków do
przystosowania się do nowej regulacji. Ochrony praw nabytych nie można rozumieć
w sposób bezwzględny, odnosząc ją do wszelkich uprawnień uzyskanych przez
kogokolwiek i kiedykolwiek – „stworzyłoby to niebezpieczeństwo niemożliwości
realizacji przez państwo swoich zadań, gdy realizacja ta spotkałaby mur w postaci
«praw nabytych»” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 kwietnia 2004 r.,
SK 56/03, OTK-A 2004 nr 4, poz. 29).
Aprobując powyższe konstatacje, zdaniem Sądu Najwyższego
rozpoznającego obecną skargę kasacyjną, do przedstawionych aspektów można
dodać, że celem wprowadzanej od 1999 r. reformy systemu emerytalno-rentowego
było dążenie do zrównoważenia jego finansów w obliczu narastających problemów
demograficznych, co jest ciągle aktualne. Przykładowo w roku 2024 dopłaty z
budżetu państwa do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych były o 13 miliardów złotych
wyższe niż w poprzednim roku i wyniosły 65 miliardów zł, a prognozy na rok 2025
przewidują dalszy wzrost deficytu tego funduszu.
Wniosek o świadczenie emerytalne podlega rozpoznaniu według stanu
prawnego obowiązującego w dniu jego złożenia, chyba że co innego wynika z
przepisów szczególnych. Jednocześnie ustalenie prawa do świadczenia
emerytalnego następuje na podstawie stanu prawnego obowiązującego w dniu
spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Zgodnie z
orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego w sferze praw emerytalno-rentowych
zasadą ochrony praw nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w drodze
skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte
III USKP 137/23
13
in abstracto zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie.
Natomiast w wypadku ekspektatyw praw podmiotowych ochrona ogranicza się do
ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, tj. takich, które spełniają zasadniczo
wszystkie przesłanki ustawowe nabycia pod rządami danej ustawy (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK ZU nr 1/2000,
poz. 1).
W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny opowiadał się za
dopuszczalnością uczynienia art. 67 ust. 1 ustawy zasadniczej wzorcem kontroli w
sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną (por. m.in. wyroki z: 8 maja 2000 r.,
sygn. SK 22/99; 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 96/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 40),
uznając, że do istoty prawa do zabezpieczenia społecznego należy ochrona
obywateli w razie wystąpienia określonego ryzyka ubezpieczeniowego,
powodującego całkowitą lub częściową utratę możliwości samodzielnego utrzymania
się albo polegającego na osiągnięciu określonego wieku emerytalnego (zob. wyrok
TK z 25 czerwca 2013 r., sygn. P 11/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 62).
Demokratycznemu ustawodawcy przysługuje znaczna swoboda oceny w
poszukiwaniu odpowiednich rozwiązań prawnych, które w sposób optymalny
balansowałyby wszystkie prawa o charakterze socjalnym. Regulacje ustawowe w tej
materii tylko wówczas mogą być kwestionowane z punktu widzenia konstytucyjnych
gwarancji socjalnych, gdy w sposób wyraźny nie uwzględniają one powyższych
kryteriów, naruszając ewidentnie równowagę pomiędzy stopniem zaspokojenia
potrzeb a istniejącymi możliwościami. Gwarancja konstytucyjna wymaga istnienia
mechanizmu utrzymywania świadczeń emerytalno-rentowych na odpowiednim
poziomie wartości realnej, choć ustawodawca ma znaczną swobodę w doborze
metod waloryzacji (por. orzeczenia: z 19 października 1993 r., sygn. K 14/92, OTK w
1993 r., cz. II, poz. 35; 20 listopada 1995 r., K 23/95, OTK w 1995 r., cz. II poz. 33;
17 lipca 1996 r., K 8/96, OTK ZU nr 4/1996, poz. 32; oraz wyrok z 20 grudnia 1999 r.,
K 4/99, OTK ZU nr 7/1999, poz. 165).
Zdaniem Sądu Najwyższego, przy ocenie wysokości świadczenia
emerytalnego i zasad ustalania tej wysokości, do naruszenia art. 67 Konstytucji RP
mogłoby dojść jedynie w przypadku rażącego naruszenia takich zasad lub
III USKP 137/23
14
spowodowania ustalenia wysokości świadczenia w wysokości niepozwalającej na
zabezpieczenie życiowych potrzeb.
Również w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - Izba Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, wyrażono
pogląd, że art. 67 ust. 1 Konstytucji upoważnia ustawodawcę do określenia zakresu
i form między innymi ubezpieczenia emerytalnego. Na jego kanwie dokonuje się
rozróżnienia: 1) minimalnego zakresu prawa do zabezpieczenia społecznego
odpowiadającego konstytucyjnej istocie tego prawa, który ustawodawca ma
obowiązek zagwarantować, 2) sfery uprawnień zagwarantowanych przez ustawę i
wykraczających poza konstytucyjną istotę prawa do zabezpieczenia społecznego. W
pierwszym wypadku ustawodawca ma znacznie węższy zakres swobody przy
wprowadzaniu zmian do systemu prawnego. Nowe rozwiązania prawne nie mogą
bowiem naruszać konstytucyjnej istoty prawa do zabezpieczenia społecznego, czyli
pozbawiać praw emerytalnych albo obniżać je do wysokości poniżej minimum
socjalnego. W drugim wypadku ustawodawca może - co do zasady - znieść
uprawnienia wykraczające poza konstytucyjną istotę prawa do zabezpieczenia
społecznego. Jednakże zmiany te powinny być dokonywane z poszanowaniem
pozostałych zasad i norm konstytucyjnych wyznaczających granice swobody
prawodawcy wprowadzania zmian do systemu prawnego, a w szczególności zasady
ochrony zaufania jednostki do państwa, zasady ochrony praw nabytych oraz wymogu
zachowania odpowiedniej vacatio legis (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11
grudnia 2006 r., SK 15/06, OTK-A 2006 nr 11, poz. 170). Z tej perspektywy
przytoczony na wstępie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej nie narusza konstytucyjnej
istoty prawa do zabezpieczenia społecznego, gdyż pomniejszenie emerytury z
art. 24 ustawy emerytalnej o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w
wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i
składki na ubezpieczenie zdrowotne nie pozbawia ubezpieczonego prawa do
pobierania wcześniej przyznanego świadczenia emerytalnego.
Ad casum w przedstawionym kontekście nie można uznać, że w przypadku
ustalenia wysokości emerytury wnioskodawcy doszło do naruszenia art. 67
Konstytucji RP, bowiem już w wieku 56 lat (9 lat przed osiągnięciem powszechnego
wieku emerytalnego (65 lat), miał on zagwarantowane prawo do stałego świadczenia
III USKP 137/23
15
emerytalnego, którego wysokość utrzymywała się na odpowiednim poziomie i w roku
osiągnięcia przez wnioskodawcę 65 lat (w 2019 r.) była dwukrotnie wyższa od
przeciętnej wysokości emerytury. Prawo wnioskodawcy do zabezpieczenia
społecznego nie zostało naruszone przez decyzję ZUS, która zmodyfikowała
wysokość podstawy obliczenia nowej emerytury, zapewniając jednak wypłatę
emerytury na poziomie dwukrotnie wyższym od przeciętnej emerytury.
Wywodzona z art. 2 Konstytucji RP zasada ochrony zaufania obywateli do
państwa i stanowionego przez nie prawa bywa nazywana także zasadą lojalności
państwa wobec obywateli (zob. wyroki: z 7 lutego 2001 r., K 27/00, OTK ZU nr 2/2001,
poz. 29; 21 grudnia 2005 r., K 45/05, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 140). Rozumienie
tej zasady ugruntowało się jako skierowany do ustawodawcy nakaz stanowienia
prawa w taki sposób, aby nie stawało się swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł
on układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na prawne skutki, których nie
mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu,
iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie
związane z nim następstwa będą także i później uznane przez porządek prawny (zob.
m.in. wyroki TK: z 12 grudnia 2012 r., K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134, cz. III,
pkt 5.2.1; 12 maja 2015 r., P 46/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 62, cz. III, pkt 8.3).
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 października 2017 r., III UZP 6/17,
wyjaśnił, że do naruszenia prawa nabytego przez nowe prawo o skutku
retrospektywnym, doszłoby wówczas, gdyby takie prawo formułowało np. nowe,
dodatkowe przesłanki nabycia prawa do emerytury lub też modyfikowało istniejące,
np. wprowadzając wymaganie wyższego wieku lub dłuższego stażu. Stwierdzenie
naruszenia prawa nabytego nie jest natomiast oczywiste w odniesieniu do
modyfikacji metody ustalania wysokości świadczeń. Czym innym jest bowiem prawo
do emerytury nabyte na mocy art. 100 ustawy emerytalnej, czym innym zaś prawo
do określonej wysokości świadczenia, o którym mowa może być dopiero wówczas,
gdy wysokość ta zostanie ustalona decyzją organu rentowego. Deklaratoryjny
charakter decyzji organu i zasada ustawowej gwarancji nie stoją na przeszkodzie
temu rozumowaniu. Zasada ustawowej gwarancji oznacza bowiem, że parametry i
sposób ustalania wysokości świadczenia uregulowane są ustawowo (mogą zatem
podlegać zmianom), a organ rentowy jest związany przepisami ustawy i nie może z
III USKP 137/23
16
ich pominięciem ustalić wysokości świadczenia. Oznacza to, że ochronie
konstytucyjnej podlega nabyte, niezrealizowane prawo do emerytury (obejmujące
warunki nabycia tego prawa: wiek, staż itp.) od momentu jego nabycia z mocy prawa.
Prawo do emerytury w określonej wysokości powstaje natomiast dopiero w
momencie jej ustalenia w związku ze złożeniem przez osobę uprawnioną
stosownego wniosku (prawo nabyte realizowane). Do urzeczywistnienia i
konkretyzacji prawa lub wysokości emerytury wymagany jest wniosek
zainteresowanego, o którym mowa w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej. Prawem
nabytym jest prawo do emerytury po spełnieniu warunków ustawowych (art. 100
ustawy emerytalnej), a nie prawo do emerytury w określonej wysokości, która może
być wyliczona dopiero wówczas, gdy ubezpieczony złoży wniosek o wypłatę tego
świadczenia.
W ocenie Sądu Najwyższego, wyrażona w art. 2 ustawy zasadniczej zasada
sprawiedliwości społecznej i wywodzona z tego przepisu zasada ochrony zaufania
jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, powoduje, że w kwestii
zabezpieczenia emerytalnego konieczność zapewnienia ubezpieczonym
zabezpieczenia finansowego po osiągnięciu odpowiedniego wieku, implikuje
zapewnienie adekwatnego oszacowania wartości świadczeń emerytalnych oraz
zapewnienia, że wartości te nie zmienią się później na ich niekorzyść, w sposób
którego nie mogli przewidzieć, dokładając należytej staranności.
W tej kwestii mogą wystąpić wyjątkowe sytuacje, na przykład radykalne
załamanie stabilności finansów publicznych, które wymagają jednak jednoznacznego
i racjonalnego uzasadnienia w projekcie ustawy nowelizacyjnej. Obywatel nie może
oczekiwać całkowitej niezmienności systemu prawa. Ustawodawca jest uprawniony
do wprowadzania modyfikacji stanu prawnego, w tym także na niekorzyść obywateli.
Wszelkie zmiany nie mogą być jednakże wprowadzane w sposób arbitralny, w tym w
szczególności nie mogą być zaskoczeniem dla obywatela. Ochronie podlegać może
jedynie zaufanie, które ma racjonalne uzasadnienie. Ocena tej sytuacji musi
uwzględniać specyfikę stosunków społecznych. Im bardziej rozwiązania prawne
odnoszą się do sytuacji, których zmienność uzależniona jest od obiektywnej
zmienności czynników ekonomicznych, demograficznych czy cywilizacyjnych, tym
III USKP 137/23
17
mniejszy jest zakres, w którym adresaci norm mogą oczekiwać niezmienności
rozwiązań prawnych, w długim horyzoncie czasowym.
W ocenie Sądu Najwyższego, brak jest wystarczających podstaw do przyjęcia,
że doszło do istotnego pogorszenia stabilności budżetowej w okresie uchwalania
ustawy nowelizacyjnej z dnia 11 maja 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 637).
W uzasadnieniu projektu tej ustawy nie wskazano bowiem szczegółowych przyczyn
wprowadzenia mechanizmu zmniejszenia podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 (LEX nr
3252696) uznał, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy
spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu
dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z dnia
26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 1762 ze
zm.), potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym
wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do
nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej).
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy przyjął, że nie ulega wątpliwości, że
w takiej samej sytuacji prawnej jako kobiety urodzone w 1953 r. są mężczyźni
urodzeni w latach 1949-1953 i mający prawo do emerytury nauczycielskiej (art. 32
ustawy emerytalnej). Jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca
2019 r., P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to
wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2
Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie
oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad
kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku
powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który - jak podkreślił Sąd
Najwyższy - nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero
w marcu 2017 r. a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł
spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego.
Zdaniem Sądu Najwyższego, aprobującego powyższe konstatacje, art. 25
ust. 1b ustawy emerytalnej stosowany wobec wcześniejszych emerytów, którzy
wniosek o wcześniejszą emeryturę złożyli przed 1 stycznia 2013 r., może być również
III USKP 137/23
18
oceniony jako niespełniający standardu konstytucyjnego w postaci
(niewyartykułowanej wprost w skardze kasacyjnej) zasady równości wobec prawa
wyrażonej w art. 32 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji. Z zasady równości wynika nakaz
jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii).
Wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą
relewantną powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez
zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących (por. orzeczenie
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 września 1997 r., K 15/97, wyrok TK z dnia 21
września 1999 r., K 6/9, wyrok TK z dnia 28 maja 2002 r., P 10/01 czy też wyrok TK
z dnia 15 lipca 2010 r., K 63/07).
Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż oceniając daną regulację prawną z punktu
widzenia zasady równości, należy w pierwszej kolejności rozważyć, czy można
wskazać cechę istotną uzasadniającą równe traktowanie podmiotów prawa, czyli czy
podmioty są podobne pod jakimś istotnym względem. Ustalenie to wymaga analizy
celu i treści aktu normatywnego, w którym została zawarta badana norma prawna.
Jeżeli natomiast prawodawca różnicuje sytuację podmiotów prawa, należy ustalić,
czy są one zasadnie potraktowane odmiennie. Należy zauważyć, że dopuszczalne
jest także zróżnicowanie sytuacji prawnej podmiotów podobnych, czyli odstępstwo
od zasady równości. Odstępstwo takie nie musi oznaczać naruszenia art. 32
Konstytucji. W przypadku podmiotów podobnych, należących do tej samej klasy
(kategorii) istotnej, domniemanie przemawia za brakiem zróżnicowania (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 lipca 2010 r., K 63/07).
Odnosząc te rozważania do analizy art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, w
analizowanej kwestii w systemie ubezpieczeń społecznych, można znaleźć co
najmniej dwie podobne grupy. Pierwsza to grupa „wcześniejszych” emerytów
objętych regulacjami z art. 194i oraz 194j ustawy emerytalnej. Druga to grupa
emerytów korzystających z okresowej emerytury kapitałowej, objętych regulacją
art. 26c ustawy emerytalnej. Trzecią grupą wartą analizy są ubezpieczeni
korzystający ze świadczeń przedemerytalnych na podstawie ustawy z dnia 30
kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych po osiągnięciu wieku 60 lub 61
lat. Odnośnie do ubezpieczonych korzystających z emerytur pomostowych
ustalanych na podstawie ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach
III USKP 137/23
19
pomostowych, po przejściu na emeryturę z art. 24 ustawy emerytalnej, następuje
pomniejszenie kapitału początkowego, więc nie można w pełni ująć ich w czwartą
podobną grupę.
Dodatkowo należy zaakcentować, że zgodnie z art. 2a ust. 1 i 2 ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (aktualnie jednolity
tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350) ustawa stoi na gruncie równego traktowania
wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne,
narodowość, stan cywilny oraz stan rodzinny. Zasada równego traktowania dotyczy
w szczególności: warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku
opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne, obliczania
wysokości świadczeń.
Biorąc pod uwagę powyższe poglądy prawne, należało uznać, że w świetle
art. 2 i 32 Konstytucji RP oraz art. 2a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r.
o systemie ubezpieczeń społecznych zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 25
ust. 1b ustawy emerytalnej był uzasadniony.
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie
art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[SOP]
