III USK 90/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 grudnia 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek
w sprawie z odwołania P.G.
od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury policyjnej i policyjnej renty inwalidzkiej,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16
grudnia 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Lublinie
z dnia 8 listopada 2023 r., sygn. akt III AUa 431/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 20 marca 2022 r. zmienił
zaskarżone decyzje i ustalił P.G. wysokość emerytury policyjnej i policyjnej renty
inwalidzkiej od dnia 1 października 2017 r., w wysokości obliczonej przy
uwzględnieniu odpowiednio przepisu art. 15c ust. 1 i art. 22a ust. 1 ustawy z dnia
18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin (dalej jako ustawa zaopatrzeniowa), ale bez
III USK 90/24
2
uwzględnienia odpowiednio przepisu art. 15c ust. 3 i art. 22a ust. 2 tej ustawy (pkt I);
w pozostałym zakresie odwołania oddalił (pkt II ).
Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 8 listopada 2023 r. zmienił
częściowo zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w punkcie I i II oraz poprzedzającą
go decyzję w ten sposób, że ustalił do 1 października 2017 r. wysokość renty
policyjnej odwołującego się w kwocie obowiązującej w dniu 30 września 2017 r.
(pkt I); oddalił apelację odwołującego się w pozostałej części (pkt II); oddalił
apelację poznanego (pkt III) i orzekł o kosztach procesu (pkt IV).
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w części (co do pkt II) skargą kasacyjną
pełnomocnik odwołującego się. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania skarżący powołał się na: 1) istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1
pkt 1 k.p.c.), a mianowicie: czy służba na rzecz totalitarnego państwa winna być
oceniana indywidualnie, badając czy dany funkcjonariusz dopuścił się czynów
naruszających wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela, czy też
wystarczające jest ustalenie czy dany funkcjonariusz pełnił służbę w jednostkach
wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej; 2) potrzebę wykładni przepisów
prawa wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to jest art. 15c ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej, bowiem część sądów ocenia służbę funkcjonariuszy
opierając się wyłącznie na rodzaju jednostki w której służyli, podczas gdy inne sądy
oceniają indywidualnie tę służbę badając, czy dany funkcjonariusz dopuścił się
czynów naruszających wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela; 3)
skarga jest oczywiście zasadna ze względu na fakt, iż ze zgromadzonego materiału
dowodowego wynika, iż odwołujący nie wykonywał żadnych czynności, które
naruszałyby wolność, godność lub inne prawa człowieka i obywatela, a w
konsekwencji nie pełnił służby na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu ustawy
zaopatrzeniowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie może być przyjęta do rozpoznania.
Skarżący nie przedstawił problemu prawnego, który – uwzględniając obecne
stanowisko Sądu Najwyższego – spełniałby przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
III USK 90/24
3
Warto zauważyć, że Sąd Najwyższy wypracował już jednolite stanowisko w
przedmiocie wykładni i stosowania przepisów ustawy zaopatrzeniowej zarówno co
do kwalifikacji służby jako służby w organach totalitarnego państwa, o której mowa
w art. 13b ust. 1 tej ustawy, jak i co do zawartych w tej ustawie mechanizmów
korygujących wysokość emerytury (zob. na przykład wyroki: z dnia 6 marca 2024 r.,
I USKP 98/23, LEX nr 3690864; z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23, LEX nr
3670464; z dnia 6 lutego 2024 r., I USKP 114/23, LEX nr 3668529; z dnia 16
stycznia 2024 r., I USKP 63/23, LEX nr 3656105; z dnia 9 stycznia 2024 r., III
USKP 102/23, LEX nr 3652059; z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, LEX nr
3635453 i III USKP 79/23, LEX nr 3689950; z dnia 12 października 2023 r., III
USKP 48/23, LEX nr 3614535; z dnia 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr
3568174; z dnia 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126; z
dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, LEX nr 350673).
Nie można też zapomnieć, że w uchwale składu siedmiu sędziów dnia
16 września 2020 r., III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), Sąd Najwyższy
stwierdził, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” powinno być
oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw
i wolności człowieka. W wyroku z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23 (LEX nr
3652059) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że nawet brak po stronie ubezpieczonego
indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych
praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji. Skoro
art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa
z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie
wymienionych, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o
przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba w nich była
służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w
procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek
udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany
funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy
potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej, ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego. Tak przyjął
III USK 90/24
4
Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której stwierdzono, że w razie
stosowanego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do
rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym przypadku (por. Sąd Najwyższy w
wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
Sąd Najwyższy wypracował także jednolite stanowisko odnośnie do wykładni
art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. W wyroku z dnia 16 marca 2023 r., II USKP
120/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 104) zaprezentowano pogląd, że stwierdzenie
pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej jest tylko jednym z dwóch mechanizmów korygujących
wysokość emerytur funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego
państwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawodawca wprowadził do ustawy
zaopatrzeniowej dwa mechanizmy korygujące wysokość emerytur funkcjonariuszy
pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa. Pierwszy z nich „zeruje” tak
zwane kwalifikowane lata służby. Drugi zaś obniża wysokość świadczenia do
przeciętnej emerytury przysługującej w powszechnym systemie ubezpieczenia. W
odniesieniu do pierwszego z wymienionych mechanizmów Sąd Najwyższy przyjął,
że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej) jest
środkiem proporcjonalnym w stosunku do funkcjonariuszy, których lata służby
przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Co prawda jest to
rozwiązanie „okrutne” i „nieefektywne funkcjonalnie”, jednak nie pozostaje w
sprzeczności z przepisami Konstytucji RP. Zgodnie z zamysłem „wyzerowania” lat
służby, każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa traktowany jest jako
nieistniejący, czyli nie ma żadnego wpływu na wysokość świadczenia. Sprawia to,
że im więcej takich „pustych” lat, tym wysokość świadczenia szybciej zbliża się do
wysokości najniższej emerytury - gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy
zaopatrzeniowej. W przeciwieństwie do rozwiązania przyjętego w art. 15c ust. 3 tej
ustawy, „wyzerowanie lat służby” godzi w funkcjonariuszy, których lata służby
przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Dotkliwość tego
rozwiązania jest proporcjonalna. W rezultacie, rozwiązanie to - przez swoją
proporcjonalność - wpisuje się w cel promowany przez ustawodawcę. Skutecznie
obniża emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa”. W pewnym
sensie dostrzegalna jest również adekwatność tego rozwiązania względem
III USK 90/24
5
przyświecającego ustawodawcy zamysłu. Wzorzec wpisany w art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej skutecznie zrównuje emerytury policyjne do - lub nawet
poniżej - wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli prześladowanych
przed 1990 r. Dlatego krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej
nie prowadzi do uznania niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP, ponieważ
nie ma możliwości jednoznacznego zakwalifikowania tego przepisu jako
pozostającego w opozycji do wzorców wynikających z Konstytucji RP, zwłaszcza
zaś jej art. 2.
W podobny sposób Sąd Najwyższy wypowiedział się też odnośnie do
mechanizmu obniżenia renty inwalidzkiej, o którym mowa w art. 22a ustawy
zaopatrzeniowej, przyjmując, że istotne jest to, czy niezdolność do służby powstała
w wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej instytucjach i formacjach,
czy też wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w
czasie pełnienia służby w Policji (art. 19 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) albo w
okolicznościach opisanych w art. 19 ust. 2 i 3 ustawy zaopatrzeniowej już po
zwolnieniu ze służby w Policji (zob. wyrok z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23
LEX nr 3670464).
W orzecznictwie Europejskiego Trybunału praw Człowieka (zob. wyrok z
dnia 14 maja 2013 r. w sprawie A. Cichopek przeciwko Polsce) stwierdzono, że
obniżenie przywilejów emerytalnych osobom, które przyczyniły się do utrzymywania
władzy przez opresyjny reżim lub czerpały z niego korzyści, nie może być uważane
za formę kary. Emerytury w bieżących przypadkach zostały obniżone przez
ustawodawcę krajowego nie dlatego, że którakolwiek z osób skarżących popełniła
zbrodnię lub ponosiła osobistą odpowiedzialność za naruszanie praw człowieka,
lecz dlatego, że przywileje te zostały przyznane ze względów politycznych jako
nagroda dla służb uważanych za szczególnie użyteczne dla państwa
komunistycznego. Zatem jeżeli zostały uznane za wyraźnie niesprawiedliwe z
punktu widzenia wartości leżących u podstaw Konwencji, to w tym stanie rzeczy
istnienie bądź, przy uwzględnieniu reguł proporcjonalności i zasady nienaruszania
istoty prawa zabezpieczenia społecznego jest uprawniony do takiej modyfikacji
przepisów emerytalnych, które będą niwelowały przywileje emertytalne nabyte z
tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.
III USK 90/24
6
W odniesieniu do wskazanej we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania argumentacji na rzecz potrzeby wykładni przepisów prawa, to
wspomniane już wyżej orzecznictwo niweluje potencjalne różnic na tym tle, w tym
znaczeniu, że przedstawione licznie (co świadczy z jednej strony o dużym
nakładzie pracy) przykłady z orzecznictwa nie świadczą o danej przesłane przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania, gdyż nie o taką rozbieżność chodzi, zwłaszcza
bez uchwycenia w tym miejscu różnych stanów faktycznych. Linia orzecznicza, z
którą mamy do czynienia w sprawie wpisuje się w nurt orzeczniczy Sądu
Najwyższego (zastosowano skutki z art. 15c ust. 1, ale pominięto art. 15c ust. 3
ustawy). W prawie ubezpieczeń społecznych odkodowywanie zdarzeń z przeszłości
jest zjawiskiem typowym (na przykład odtworzenie dokumentacji płacowej
pracownika w celu ustalenia wysokości emerytury; zaliczenie zatrudnienia do
okresów składkowych) i tym samym sądy są przygotowane do ważenia racji, jakie
na tym tle pojawiają się, zwłaszcza gdy w zanadrzu pozostaje bogaty dorobek
orzeczniczy sądów i trybunałów. Zatem i suponowane problemy prawne tracą w
sprawie na znaczeniu, skoro Sąd odwoławczy nie orzekał formalnie, lecz odnosił
się do zgromadzonych w sprawie dowodów. Inaczej rzecz ujmując, podzielenie
punktu widzenia skarżącego prowadziłoby do sytuacji, że każdy przepis
automatycznie rodzi obowiązek dokonywania wykładni, a tym samym ciężar
interpretacji przejąłby Sąd Najwyższy w sytuacji, gdy sądy powszechne są do tego
w pełni przygotowane (ustrojowo). Pojęcia otwarte i niedookreślone aktualizują się
w określonych stanach faktycznych i także na tle ustawy zaopatrzeniowej rysują się
czytelne linie, które w razie przyjęcia.
W sprawie nie można też mówić, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona, bowiem zaskarżone orzeczenie, w świetle ukształtowanej linii
orzeczniczej Sądu Najwyższego, nie doprowadziło do kwalifikowanego naruszenia
prawa, zwłaszcza przez: (-) błędną wykładnię pojęcia służby na rzecz totalitarnego
państwa; (-) naruszenie zasady proporcjonalności, co zostało już wyjaśnione we
wstępnej części uzasadnienia.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 3989 § 2
k.p.c.
(AGM)
III USK 90/24
7
[SOP]
