III USK 77/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 11 marca 2025 r.
SSN Robert Stefanicki
w sprawie z odwołania M. K. i P. K.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Rzeszowie
o ustalenie podlegania przez M. K. ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,
wypadkowemu i chorobowemu,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 11
marca 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Rzeszowie
z dnia 12 października 2023 r., sygn. akt III AUa 421/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Rzeszowie na rzecz M. K. oraz P. K. kwotę po 240 (dwieście
czterdzieści) złotych wraz z odsetkami z art. 98 § 11 Kodeksu
postępowania cywilnego tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 12 października 2023 r.
oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z
dnia 15 marca 2022 r., w którym Sąd ten zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Rzeszowie z dnia 21 czerwca 2021 r. i
III USK 77/24
2
stwierdził, że M. K., jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą
działalność u płatnika składek FHU D., nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu od 1 stycznia 2021 r.
W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej organ rentowy
podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest: art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8
ust. 11, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 23 i 27 k.r.o. przez jego błędną
wykładnię i uznanie, że M. K. podlega ubezpieczeniom społecznym od 1 września
2021 r. jako osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności P. K., podczas
gdy czynności M. K. nie miały istotnego dla działalności gospodarczej męża ciężaru
gatunkowego, były wtórne w stosunku do działań przedsiębiorcy i nie przyczyniły
się do generowania stałych, dodatkowych przychodów z tej działalności, podczas
gdy stanowią one cechy konstytutywnej pojęcia „współpraca przy prowadzeniu
działalności gospodarczej”.
Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący organ wniósł o zmianę
zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołań M. K. i P. K. oraz zasądzenie
od każdego z wnioskodawców na rzecz organu rentowego kosztów postępowania
według norm przepisanych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy
powołał się na podstawę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., to jest oczywistą zasadność
wniesionej skargi, a to wobec rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego,
to jest: art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 11, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 23 i 27
k.r.o. przez uznanie, że M. K. podlega ubezpieczeniom społecznym, jak
przytoczono powyżej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołujący się wnieśli o odmowę
przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie skargi i zasądzenie od
organu rentowego na rzecz odwołujących się kosztów postępowania kasacyjnego,
w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
III USK 77/24
3
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest
sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, które budzi niezadowolenie skarżącego, a to
z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu
publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej, jej rozpoznanie
następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c.
W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród istotnych wymagań skargi
kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi
do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten wiąże się z tzw. przedsądem,
polegającym między innymi na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno
przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże,
jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego
odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
W razie powołania przesłanki przedsądu, jaką jest oczywista zasadność
skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny
wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na
poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 sierpnia 2006 r.,
V CSK 204/06, LEX nr 421035; 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; 17
października 2024 r., III PSK 110/23, LEX nr 3793388). Przewidziana w art. 3989
§ 1 pkt 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej
treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań wynika, że
przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. Chodzi zatem
III USK 77/24
4
o kwalifikowaną postać naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającą
na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej (postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02,
OSNC 2004, Nr 3, poz. 49; 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, Nr 4, poz. 75;
29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14, LEX nr 1678066; 8 stycznia 2025 r., III USK
257/24, LEX nr 3814755). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste
naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz
sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego
orzeczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 października 2015 r., IV CSK
189/15, LEX 1844092; 20 grudnia 2023 r., I CSK 594/23, LEX nr 3649825; 5 lutego
2025 r., I CSK 1589/24, Legalis nr 3178370).
Stawiając tezę o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej, skarżący powołał
zarzut rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego przez uznanie, że M. K.
podlega ubezpieczeniom społecznym od 1 września 2021 r. jako osoba
współpracująca przy prowadzeniu działalności P. K., podczas gdy czynności
wykonywane przez nią nie miały istotnego dla działalności gospodarczej męża
ciężaru gatunkowego, były wtórne w stosunku do działań przedsiębiorcy i nie
przyczyniły się do generowania stałych, dodatkowych przychodów z tej działalności.
Tak postawiony zarzut obrazy prawa materialnego opiera się w istocie na
odmiennej ocenie poczynionych w sprawie przez Sąd drugiej instancji ustaleń
faktycznych, którymi Sąd Najwyższy z mocy art. 39813 § 2 k.p.c. jest związany.
Skarżąca kwestionuje dokonaną przez Sąd drugiej instancji ocenę dowodów i
wynikające z niej ustalenia faktyczne, co zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. uchyla się
spod kontroli kasacyjnej. Nadto pod pretekstem kwalifikowanego naruszenia prawa
materialnego nie można zmierzać do podważenia dokonanej w sprawie oceny
dowodów.
Przepis art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze
zm., dalej jako ustawa systemowa) doczekał się już licznych wypowiedzi zarówno
judykatury, jak i doktryny, co powoduje, że wykładnia tego pojęcia ma ugruntowany
charakter. Zgodnie z tą wykładnią, cechami konstytutywnymi pojęcia „współpraca
III USK 77/24
5
przy prowadzeniu działalności gospodarczej” w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy
systemowej są występujące łącznie:
1. istotny dla działalności gospodarczej ciężar gatunkowy działań osoby
współpracującej, które nie mogą mieć charakteru wtórnego;
2. bezpośredni związek tych działań z przedmiotem działalności
gospodarczej;
3. systematyczność, stabilność i zorganizowanie oraz
4. znaczący czas (długotrwałość) i częstotliwość podejmowanych prac.
Przytoczona sądowa wykładnia art. 8 ust. 11 ustawy systemowej została
ukształtowana i zaakceptowana w orzecznictwie i doktrynie (wyroki Sądu
Najwyższego: z 6 stycznia 2009 r., II UK 134/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 170;
23 kwietnia 2010 r., II UK 315/09, LEX nr 604215; 18 maja 2017 r., I UK 215/16,
LEX nr 2329474; 13 lipca 2017 r., III UK 181/16, LEX nr 2375932; 24 września
2024 r., II USKP 95/23, Legalis nr 3125438; postanowienie Sądu Najwyższego z 27
kwietnia 2021 r., II USK 140/21, LEX nr 3181372; K. Roszewska, M. Zieleniecki (w:)
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. K. Antonów,
Warszawa 2024, art. 6). Ocena, czy pomoc świadczona przez małżonka może być
uznana za współpracę w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, stanowiącą
w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy podstawę do objęcia osoby współpracującej
obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymaga uprzedniego
zbadania stanu faktycznego nie tylko w zakresie charakteru i rodzaju czynności
podejmowanych przez członka rodziny, lecz także czasu potrzebnego na ich
wykonanie (w skali dnia, tygodnia, miesiąca), ich znaczenia i wartości dla
prowadzonej działalności, a także zorganizowania i powiązania z działalnością
gospodarczą. Samo pojęcie współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej
działalności w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej zostało wyjaśnione w
judykaturze, między innymi w powołanych w uzasadnieniu zaskarżonego
orzeczenia (wyrokach Sądu Najwyższego: z 20 maja 2008 r., II UK 286/07; 6
stycznia 2009 r., II UK 134/08; 24 lipca 2009 r., I UK 51/09; w postanowieniu Sądu
Najwyższego z 12 stycznia 2021 r., I USK 1/21, Legalis nr 2532565). Stwierdzono
w nich, że w pojęciu tym nie mieści się jakakolwiek praca na rzecz pozarolniczej
działalności, lecz praca świadczona stale, w pewnym minimalnym wymiarze czasu,
III USK 77/24
6
praca mająca istotny wymiar ekonomiczny i organizacyjny, która przynosi znaczną
wartość dla prowadzonej działalności. Przy ocenie kwalifikacyjnej należy zatem
badać łączne spełnienie takich cech jak istotny ciężar gatunkowy działań
współpracownika, stabilność, częstotliwość oraz zorganizowanie świadczonej
przezeń pracy. Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego
gospodarstwa domowego (wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2023 r., I USKP
58/22, LEX nr 3602009 z cytowanym orzecznictwem) może być udział i wzajemna
ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem
domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub
częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a
wszystko to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację
charakteryzują.
Z ustaleń Sądu Apelacyjnego poczynionych w niniejszej sprawie wynika, że
wnioskodawczyni M. K. współpracowała z mężem przy prowadzeniu działalności
gospodarczej. Współpraca nie była wykonywana fikcyjnie - była zorganizowana,
miała charakter stały. M. K. podejmowała w znacznym zakresie czynności
związane z przedmiotem prowadzonej działalności, niewątpliwie związane z
robotami budowlanymi ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych.
Ubezpieczona zajmowała się m.in.: przygotowywaniem dokumentów do szkoleń z
zakresu BHP, czynnościami biurowymi związanymi z prowadzeniem akt osobowych
pracowników, przygotowywała dokumenty potrzebne do rozliczeń z biurem
rachunkowym obsługującym firmę, kompletowała, odbierała i rozwoziła faktury,
odprowadzała należności za leasing i zajmowała się spłatami kredytu zaciągniętego
na skutek COVID-19, prowadziła wykazy odzieży roboczej wydawanej
pracownikom, przygotowywała również drobne kosztorysy. Dzięki temu P. K. mógł
bardziej zaangażować się w osobiste uczestnictwo w pracach prowadzonych przez
firmę. Ponadto M. K. jeździła z nim na budowy, negocjowała ceny materiałów
budowlanych, kupowała materiały. Następnie wnioskodawczyni stała się niezdolna
do pracy, uzyskiwała zwolnienia lekarskie od lekarza reumatologa. W czasie jej
nieobecności w pracy jej obowiązki przejął P. K.. Według Sądu Apelacyjnego
ubezpieczona posiadała dużą wiedzę z zakresu prowadzonej działalności jej męża,
była zaangażowana w jej prowadzenie, podejmowała szereg czynności w ramach
III USK 77/24
7
współpracy z P. K.. Współpraca ta była prowadzona w sposób zorganizowany i
wynikała bezpośrednio z potrzeb prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd
Apelacyjny uznał, że M. K. faktycznie współpracowała z P. K. w ramach
prowadzonej działalności gospodarczej, a co za tym idzie, podlega z tego tytułu
obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz
dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 1 stycznia 2021 r. Wobec takiej
oceny Sądu zgromadzonego materiału dowodowego nie można uznać, że zarzut
rażącego naruszenia prawa na kanwie poczynionych ustaleń w sprawie daje obraz
rażącego naruszenia wskazanych w skardze przepisów.
Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania, uznając, że skarżący organ nie wykazał zasadności
powołanej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach
postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 i
11 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku oraz § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).
[SOP]
[a.ł]
