III USK 76/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 23 czerwca 2025 r.
SSN Halina Kiryło
w sprawie z odwołania G. K. i M. B.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.
o wysokość podstawy wymiaru składek,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 23
czerwca 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się M. B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Rzeszowie
z dnia 24 października 2023 r., sygn. akt III AUa 565/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od M.B. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w R. tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt)
złotych z ustawowymi odsetkami za czas po upływie tygodnia od
dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanej do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 24 października 2023 r., po
rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Rzeszowie od
wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 20 stycznia 2022 r., zmienił w
całości zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie G. K. (płatnika składek) oraz M. B. od
decyzji organu rentowego z dnia 13 sierpnia 2020 r., w której stwierdzono
III USK 76/24
2
nieważność warunków aneksu z dnia 1 marca 2018 r. do umowy o pracę z dnia 1
maja 2017 r. zawartej między M. B. a płatnikiem składek G. K. w części dotyczącej
wymiaru czasu pracy pracownicy określonego na 3/4 etatu od dnia 1 marca 2018 r.
i przysługującego jej do tej daty wynagrodzenia w kwocie 1 990 zł, ustalając
jednocześnie w to miejsce pełny wymiar czasu pracy M. B. z tytułu tego
zatrudnienia oraz podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia
społeczne-emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe od dnia 1 marca 2018 r.
za pełne miesiące kalendarzowe w kwocie 2.250 zł brutto miesięcznie.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie wniosła M. B.,
zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia
prawa materialnego: (-) art. 58 § 1 i § 3 k. c. w związku z art. 300 k. p., przez
nieuzasadnione przyjęcie, że ubezpieczona działała sprzecznie z zasadami
współżycia społecznego, podpisując aneks z dnia 1 marca 2018 r. do umowy o
pracę i określając podstawę wymiaru składek z tytułu pozarolniczej działalności
gospodarczej zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,
co w konsekwencji skutkowało uznaniem nieważności wspomnianego aneksu do
umowy o pracę w zakresie wymiaru czasu pracy i wysokości wynagrodzenia, a w
konsekwencji uznanie, iż czynność była sprzeczna z ustawą, gdyż zmiana
warunków pracy i płacy dokonana aneksem miała charakter wyłącznie pozorny,
mimo że ubezpieczona faktycznie świadczyła pracę zgodnie z warunkami aneksu,
co na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego stwierdził Sąd pierwszej
instancji; (-) art. 9 ust. 1 w związku z ust. 1a ustawy z dnia 13 października 1998 r.
o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350),
przez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że ubezpieczona
zmierzała do obejścia przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, co miało
skutkować dokonaniem czynności sprzecznej z zasadami współżycia społecznego,
podczas gdy nie dokonała ona żadnej czynności pozornej czy też zakazanej przez
prawo, nie dokonała żadnej innej, niezakazanej formalnie czynności prawnej w celu
osiągnięcia skutku związanego z czynnością zakazaną, a tym samym nie
zachowała się w sposób sprzeczny z prawem ani z zasadami współżycia
społecznego, gdyż świadczyła pracę zarówno na umowie o pracę w obniżonym
wymiarze czasu pracy za proporcjonalnie obniżonym wynagrodzeniem, jak też
III USK 76/24
3
świadczyła usługi z pomocą pracownika W.M. w ramach działalności gospodarczej,
w sposób zarobkowy, wykonywany we własnym imieniu i w sposób ciągły; (-) art.
83 § 1 k. c., przez przyjęcie pozorności dokonania czynności - zawarcia przez
ubezpieczoną aneksu do umowy o pracę w dniu 1 marca 2018 r., podczas gdy
organ rentowy tych okoliczności nie wykazał, w każdym razie ich nie udowodnił; (-)
art. 3531 k. p. c. w związku z art. 300 k. p., przez niewłaściwe ich zastosowanie i w
konsekwencji przyjęcie, że ubezpieczona i płatnik składek w dniu 1 marca 2018 r.
dokonali czynności sprzecznej z zasadami współżycia społecznego, a nie
realizowali uprawnień wynikających z zasady swobody umów, toteż w sposób
swobody i zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy mogli umówić się na realizowanie
umowy o pracę w obniżonym wymiarze czasu pracy (6 h dziennie w dni robocze)
za proporcjonalnie obniżonym wynagrodzeniem, to jest w kwocie 1.990 zł
miesięcznie.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy oraz zasądzenie
od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej kosztów postępowania kasacyjnego
według norm przepisanych.
Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, skarżąca powołała
się na oczywistą zasadność skargi, wskazując na rażące naruszenie przepisów
prawa materialnego wymienionych w postawach kasacyjnych. W jej ocenie, Sąd
drugiej instancji błędnie przyjął, że sporna czynność prawna była sprzeczna z
zasadami współżycia społecznego, gdyż miała zmierzać do obejścia przepisów o
systemie ubezpieczeń społecznych. Nie było możliwe dokonanie takiej oceny tym
bardziej, że Sąd drugiej instancji uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji w
zakresie stanu faktycznego za prawidłowe. Sąd orzekający w drugiej instancji skupił
się wyłącznie na wysokości zadeklarowanej przez ubezpieczoną podstawy wymiaru
składek do ubezpieczeń społecznych z jej działalności gospodarczej, która również
była zgodna z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i która to
okoliczność nie ma wpływu na ważność aneksu do umowy o pracę.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie
postanowienia odmawiającego przyjęcie skargi do rozpoznania oraz o zasądzenie
kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
III USK 76/24
4
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Skarga kasacyjna, jako szczególny środek zaskarżenia, służy realizacji
interesu publicznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Funkcje
postępowania kasacyjnego powodują, że wniosek o przyjęcie skargi do
rozpoznania oraz jego uzasadnienie powinny koncentrować się na wykazaniu, iż w
konkretnej sprawie zachodzą okoliczności przemawiające za interwencją Sądu
Najwyższego. Rozpoznanie skargi kasacyjnej następuje tylko z przyczyn
kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c. i tylko w przypadku
przekonania Sądu Najwyższego przez skarżącego, za pomocą jurydyczne
argumentacji, że zachodzi publicznoprawna potrzeba rozstrzygnięcia
sformułowanego w skardze zagadnienia prawnego przy jej merytorycznym
rozpoznawaniu.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na oczywistej
zasadność wniesionej skargi (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) wymaga od skarżącego
zawarcia w uzasadnieniu wniosku wywodu prawnego wskazującego, w czym
wyraża się ta „oczywistość” i przedstawienia argumentów na poparcie tego
twierdzenia. Zobowiązuje zatem skarżącego do przedstawienia wywodu prawnego,
uzasadniającego jego pogląd, że skarga jest oczywiście uzasadniona, przy czym, o
ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że jej podstawa jest
usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania konieczne jest wykazanie
kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego,
polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu
III USK 76/24
5
podstawowej wiedzy prawniczej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16
września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że
ubezpieczona nie wykazała istnienia powołanej przesłanki przedsądu. W
uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca nie
podaje żadnych argumentów jurydycznych pozwalających uznać, że Sąd drugiej
instancji w sposób ewidentny, rażący uchybił przepisom prawa materialnego.
Skarżąca ogranicza się do powtórzenia zarzutów zawartych w podstawach
kasacyjnych, wywodząc, że w świetle poczynionych ustaleń faktycznych Sąd nie
mógł zastosować art. 58 k.c. oraz art. 83 k.c. W istocie głównym argumentem za
przyjęciem skargi do rozpoznania jest odmienna ocena materiału dowodowego
zgromadzonego przed Sądem pierwszej instancji. Tak zakreślona oczywista
zasadność skargi nie może doprowadzić do przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania. Przede wszystkim trzeba mieć na uwadze, że przedmiotem podstaw
kasacyjnych nie mogą być zarzuty co do ustaleń faktycznych oraz oceny dowodów
(art. 3983 § 3 k.p.c.), a co za tym idzie, zarzuty dotyczące podstawy faktycznej
rozstrzygnięcia nie mogą świadczyć o oczywistej zasadności skargi. Sąd
Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).
Podnoszony zarzut oczywistej zasadności musi więc być odniesiony do
ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej instancji. Te zaś są odmienne
od założonych przez skarżącą w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z ustaleniami Sądu
pierwszej instancji dotyczącymi aneksu do umowy o pracę z dnia 1 marca 2018 r.,
a przede wszystkim z tym, że poza formalnym sporządzeniem aneksu, istotnie
strony umowy miały taką wolę i faktycznie zmienił się zakres obowiązków
wnioskodawczyni i jej czas pracy od dnia 1 marca 2018 r., jak również, że u
pracodawcy zaistniała taka potrzeba organizacyjna i - jak uznał Sąd Okręgowy -
głównym powodem zmniejszenia wymiaru czasu pracy, którym kierowała się
ubezpieczona, było rozpoczęcie w lutym 2018 r. prowadzenia działalności
gospodarczej oraz „potrzeba uzyskania więcej czasu na swoje czynności
zawodowe w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej, niezwiązane ze
III USK 76/24
6
stosunkiem pracy u płatnika składek”. Tym bardziej, że ta rzekoma potrzeba, jak
wynika z dalszych ustaleń faktycznych, zaistniała tylko na chwilę, to jest na jeden
miesiąc i tylko przez taki okres wnioskodawczyni rzekomo świadczyła pracę w
ustalonych warunkach na tym stanowisku, a od dnia 4 kwietnia 2018 r. była
niezdolna do pracy, przy czym strony miały świadomość, że wnioskodawczyni jest
w ciąży. Sąd odwoławczy nie podzielił argumentacji Sądu Okręgowego ani też
dokonanej przez niego oceny osobowych źródeł dowodowych, czyli w
szczególności zeznań świadków. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zeznania te są
niewiarygodne, biorąc pod uwagę kontekst sytuacyjny, bardzo krótki czas od dnia 1
marca 2018 r. do skorzystania przez M. B. ze zwolnienia lekarskiego w wyniku
niezdolności do pracy z uwagi na ciążę (od dnia 4 kwietnia 2018 r.), jak również to,
że - jak wynika z zeznań - u płatnika składek doszło do powstania
najprawdopodobniej stałej praktyki uzyskiwania dodatkowych świadczeń z
ubezpieczenia społecznego w wyniku formalnego obniżania etatu i wynagrodzenia
pracownic, zgłaszania przez nie założenia działalności gospodarczej i uzyskiwania
świadczeń z zadeklarowanej przez nie wysokiej podstawy wymiaru składek.
Wbrew stanowisku skarżącej, Sąd drugiej instancji miał nie tyle prawo, co
obowiązek dokonania samodzielnych ustaleń faktycznych.
W procesie cywilnym obowiązuje system tzw. apelacji pełnej, w którym
postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępowania przed sądem
pierwszej instancji, a sąd apelacyjny ma prawo i często obowiązek ponownego
badania sprawy, przeprowadzania w niezbędnym zakresie postępowania
dowodowego oraz orzekania na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w
pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Postępowanie apelacyjne jest
zatem kontynuacją postępowania merytorycznego. Sąd drugiej instancji rozpoznaje
sprawę w granicach apelacji, a nie apelację. Użyte w art. 378 § 1 k.p.c.
sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę "w granicach apelacji",
oznacza w szczególności, iż sąd odwoławczy dokonuje własnych ustaleń
faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale
zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i art. 382 k.p.c.) i kontroluje prawidłowość
postępowania przed sądem pierwszej instancji (por. uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasada prawna,
III USK 76/24
7
III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55; Monitor Prawniczy 2008 nr 22, s. 37, z
uwagami M. Kowalczuk; Palestra 2009 nr 1, s. 270, z glosą G. Rząsy i A.
Urbańskiego). Z uwagi na merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego,
obowiązkiem sądu drugiej instancji nie może być poprzestanie na ustosunkowaniu
się do zarzutów skarżącego, lecz musi nim być - niezależnie od treści zarzutów -
dokonanie ponownych, własnych ustaleń faktycznych, a następnie poddanie ich
ocenie pod kątem prawa materialnego. Obowiązek czynienia ustaleń faktycznych w
postępowaniu odwoławczym istnieje więc bez względu na to, czy wnoszący
apelację podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznych lub ich braku.
Jednocześnie obowiązkiem sądu drugiej instancji jest zastosowanie właściwych
przepisów prawa materialnego niezależnie od stanowiska stron prezentowanego w
toku postępowania oraz zarzutów apelacyjnych. Sąd drugiej instancji powinien
dokonać wyczerpującej oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia
obowiązującego prawa materialnego i zdać z tej oceny relację w uzasadnieniu
swojego wyroku.
Trzeba pamiętać, że uzasadnienie sądu drugiej instancji powinno zawierać
te elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznawanej sprawy są
potrzebne do rozstrzygnięcia sporu. Należą do nich ustalenia faktyczne,
zastosowanie prawa materialnego, odniesienie się do wszystkich wniosków i
zarzutów apelacyjnych oraz do stanowiska strony przeciwnej. Wypełnienie
wymagań stawianych uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji może polegać na
podzieleniu i uznaniu za własne ustaleń faktycznych dokonanych przez sąd
pierwszej instancji oraz zaakceptowaniu oceny prawnej tego sądu. Ma to miejsce w
sytuacji oparcia rozstrzygnięcia na przejętych ustaleniach faktycznych, które stają
się ustaleniami sądu drugiej instancji oraz zaakceptowaniu przeprowadzonych
przez sąd pierwszej instancji rozważań prawnych. Dopuszczalne jest oparcie
orzeczenia apelacyjnego na częściowo podzielonych ustaleniach faktycznych sądu
pierwszej instancji, które wymagają skorygowania lub uzupełnienia w niewielkim
zakresie, właściwie oznaczonym i omówionym. Istotne jest, żeby podstawa
faktyczna orzeczenia sądu drugiej instancji była dobitnie i właściwie określona.
Jeżeli jednak sąd ten przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie, niż sąd pierwszej
instancji, oparte na innej podstawie faktycznej, powinien dokonać własnych,
III USK 76/24
8
stanowczych ustaleń faktycznych, które wskazywałyby na zastosowaną podstawę
prawną i w uzasadnieniu wskazać te ustalenia ponownej oceny dowodów i
poczynienia na ich podstawie ustaleń faktycznych.
Dokonana przez Sąd odwoławczy ocena okoliczności faktycznych i związana
z tym wykładnia prawa (wyrażona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku) mieszczą
się w granicach uznania sędziowskiego. Podnoszone przez skarżącą w tym
zakresie argumenty stanowią zatem polemikę z oceną dowodów i wynikającymi z
niej ustaleniami faktycznymi.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że skarga kasacyjna nie jest
oczywiście uzasadniona i nie spełnia przesłanki przyjęcia jej do rozpoznania. W tym
stanie rzeczy Sąd Najwyższy z mocy art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji
postanowienia. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do
art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
