III USK 66/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 30 września 2025 r.
SSN Robert Stefanicki
w sprawie z odwołania E.K.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Ostrowie Wielkopolskim
o zasiłek macierzyński,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 30
września 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w
Krośnie
z dnia 4 października 2024 r., sygn. akt IV Ua 28/24,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Krośnie wyrokiem z 4 października 2024 r. oddalił apelację
organu rentowego wniesioną od wyroku Sądu Rejonowego w Krośnie z dnia 22
kwietnia 2024 r. zmieniającego zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Ostrowie Wielkopolskim z dnia 4 października 2023 r. i
przyznał wnioskodawczyni E.K. prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia
10 września 2023 r. do 7 września 2024 r.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych wywiódł skargę kasacyjną od powyższego
orzeczenia. W podstawach skargi podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa, to
jest: art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach
pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa
III USK 66/25
2
(aktualnie tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r., poz. 50; dalej jako: „ustawa zasiłkowa”) w
związku z art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe
(aktualnie tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r., poz.1043) przez ich błędną wykładnię i
przyznanie świadczenia w sytuacji, gdy wnioskodawca nie posiada decyzji
administracyjnej odraczającej rozpoczęcie spełnienia przez dziecko obowiązku
szkolnego o jeden rok szkolny, a posiada wyłącznie zaświadczenie, które nie jest
według powyższego przepisu dokumentem, na potwierdzenie odroczenia
obowiązku szkolnego. Wskazując na powyższe zarzuty, organ rentowy wniósł o
uchylenie zaskarżonego wyroku i w tym zakresie rozstrzygnięcie sprawy co do
istoty przez zmianę wyroku Sądu Rejonowego i oddalenie odwołania
wnioskodawczyni od zaskarżonej decyzji z dnia 4 października 2023 r. oraz
zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał
się na potrzebę wykładni art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy zasiłkowej i wiążącą się z tym
odpowiedź czy stanowisko reprezentowane przez Sądy orzekające w niniejszej
sprawie jest prawidłowe, czy też Sądy błędnie uznały, że nie istnieje potrzeba
przedstawienia dokumentu w formie decyzji administracyjnej rozstrzygającej
odroczenie obowiązku szkolnego dla dziecka, które nie ukończyło jeszcze 10 roku
życia. Skarżący podkreślił, że z art. 36 ust. 4 ustawy prawo oświatowe wynika, że
dyrektor szkoły, na wniosek rodziców, odracza obowiązek szkolny. Odroczenie
następuje w formie decyzji administracyjnej. Powyższe potwierdza również § 17
rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w sprawie wniosków
dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz
dokumentów dołączanych do takich wniosków z dnia 8 maja 2023 r., wynika z
niego, że do wniosku należy dołączyć kopię decyzji administracyjnej o odroczeniu
obowiązku szkolnego. Powyższy błąd interpretacyjny, według organu rentowego,
spowodował błędne rozstrzygnięcie, które w konsekwencji skutkowało przyznaniem
świadczenia wnioskodawczyni, która nie spełniła wszystkich przesłanek
wynikających z norm prawa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
III USK 66/25
3
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest
sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze
skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi
kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,
wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.
wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek
złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg
ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości
odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art.
3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego
wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie
okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu
katalogowi przesłanek (postanowienia Sądu Najwyższego z: 14 maja 2024 r., III
USK 172/23, Legalis nr 3078850; 27 marca 2025 r., III USK 221/24, Legalis nr
3205211). Sens „ograniczenia” wynikającego z art. 3989 k.p.c. jest zdeterminowany
charakterem postępowania kasacyjnego. Stanowi ograniczenie typowe z punktu
widzenia prawnoporównawczego (T. Ereciński, Ograniczenia w dostępności do
kasacji w sprawach cywilnych (w:) Prace z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa
ku czci Sędziego J. Pietrzykowskiego, red. Z. Banaszczyk, Warszawa 2000, s. 75 i
n.), w konsekwencji dokonywanie w pierwszej kolejności w toku postępowania
kasacyjnego oceny skarg kasacyjnych w ramach przedsądu ma jedynie na celu
wybór takich spraw, które powinny zostać rozpoznane przez organ najwyższego
szczebla sądownictwa ze względu na wyżej wspomniany interes publiczny (A.
Góra-Błaszczykowska, Przyczyny kasacyjne, Europejski Przegląd Prawa i
Stosunków Międzynarodowych 2023, nr 4, s. 168).
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
III USK 66/25
4
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Wniosek o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparty na przesłance określonej w art.
3989 § 1 pkt 2 k.p.c. to jest istnieniu potrzeby wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów, wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem
poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,
przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (postanowienia Sądu
Najwyższego z: 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383; 17 kwietnia
2024 r., III USK 9/24, LEX nr 3707191; 11 marca 2025 r., III USK 118/24, Legalis nr
3202221). Twierdzenie o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów jest uzasadniony tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie
został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne
poglądy w tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów
konstruujących owo zagadnienie (postanowienia Sądu Najwyższego z: 24 kwietnia
2024 r., III USK 244/23, Legalis nr 3071269; 15 kwietnia 2025 r., III USK 323/24,
Legalis nr 3215908).
Skarżący nie przedstawił, wystarczających argumentów na poparcie tezy o
potrzebie wykładni. Problem w interpretacji, na który powołuje się skarżący organ,
związany jest z analizą znaczeniową art. 29 ustawy zasiłkowe konkretyzującą
wymogi przyznania prawa do zasiłku macierzyńskiego, należy jednak uwzględnić,
że wykładni powołanego przepisu podjął się Sąd Najwyższy, wytyczając kierunek
jego interpretacji. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie
ubezpieczenia chorobowego albo w okresie urlopu wychowawczego: urodziła
dziecko (pkt 1); przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do 14 roku życia i
wystąpiła do sądu opiekuńczego w sprawie jego przysposobienia (pkt 2); przyjęła
III USK 66/25
5
na wychowanie w ramach rodziny zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej
zawodowej, dziecko w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec
którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do 10 roku życia (pkt
3).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że pojęcie
„przyjęcie dziecka na wychowanie” jest swoistym pojęciem prawa ubezpieczeń
społecznych i prawa pracy, którego sformułowanie w ustawie zasiłkowej musi być
interpretowane w sposób obowiązujący w tym systemie, bez nadawania temu
określeniu - przez odwoływanie się do prawa rodzinnego - innej treści normatywnej
niż nadają mu przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu
Najwyższego z 4 czerwca 2012 r., I PK 4/12, OSNP 2013, nr 17-18, poz. 196). Sąd
Najwyższy w wyroku z 18 listopada 2014 r. (II UK 52/14, OSNP 2016, nr 5, poz. 64)
zwrócił uwagę, że w przepisie tym posłużono się nieznanym w Kodeksie rodzinnym
i opiekuńczym pojęciem „przyjęcie dziecka na wychowanie”. Wywodząc, że pojęcie
„przyjęcie dziecka na wychowanie” jest swoistym pojęciem prawa ubezpieczeń
społecznych i prawa pracy, którego sformułowanie w ustawie o świadczeniach w
razie choroby i macierzyństwa musi być interpretowane w sposób obowiązujący w
tym systemie, bez nadawania innej treści normatywnej niż określeniu temu nadają
przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Według Sądu nie należy przy
wykładni tego pojęcia odwoływać się do innych gałęzi prawa, także doszukiwać się
nadanego mu znaczenia w prawie rodzinnym, w którym przysposobienie
małoletniego powstaje na skutek orzeczenia sądu opiekuńczego wydanego na
żądanie przysposabiającego (art. 117 § 1 k.r.o.), gdyż skutki prawomocnego
orzeczenia o przysposobieniu, choć kreują nowe stosunki w prawie rodzinnym i
opiekuńczym (art. 121 k.r.o.), to jednak nie są istotne w ubezpieczeniu społecznym.
W wykładni Sądu Najwyższego pojęcie „przyjęcie dziecka na wychowanie”
rozumiane jest jako faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem (dbałości o dobro
dziecka), niezależnie od formalnego statusu jego opiekuna. Sąd Najwyższy
wyjaśnił, że przez przyjęcie na wychowanie oznacza, że nie ma rodziców, którzy
realizowaliby wychowanie, bądź też rodzice (rodzic) nie realizują obowiązku
wychowywania dziecka i obowiązek ten, łącznie z dostarczaniem utrzymania,
przejmują inne osoby. Przez przyjęcie na wychowanie należy rozumieć stałe
III USK 66/25
6
sprawowanie pieczy nad dzieckiem, polegające na opiece nad nim, przekazywaniu
mu wiedzy, zapewnieniu rozwoju fizycznego i psychicznego oraz doprowadzeniu do
samodzielności. Przyjęcie na wychowanie oznacza również podejmowanie w
imieniu dziecka istotnych decyzji związanych z jego egzystencją, edukacją i
procesem wychowawczym, a zatem w istocie przejęcie odpowiedzialności za
proces wychowawczy. W rezultacie, przyjęcie na wychowanie dziecka jako
spełnienie warunku prawa do zasiłku macierzyńskiego przewidzianego w art. 29
ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej polega na podjęciu się rzeczywistej opieki nad
dzieckiem i wystąpieniu o jego przysposobienie, bez względu na to, czy i kiedy
zostało wydane orzeczenie o przysposobieniu (wyroki Sądu Najwyższego z: 4
listopada 2009 r., I UK 142/09, LEX nr 564770; 18 listopada 2014 r., II UK 52/14,
OSNP 2016, nr 5, poz. 64; 14 grudnia 2017 r., II UK 644/16, LEX nr 2435652).
W wyroku z 4 czerwca 2012 r. (I PK 4/12, OSNP 2013, nr 17-18, poz. 196)
Sąd Najwyższy poszukując znaczenia pojęcie „przyjęcia dziecka na wychowanie”
(nadanemu w art. 183 § 1 k.p., regulującego uprawnienie do urlopu
macierzyńskiego pracownikowi, który przyjął dziecko na wychowanie) stwierdził, że
nie można uznać, że pojęcie to posiada jakąś inną treść normatywną, niż
określeniu temu nadają przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Oznacza
zatem faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, niezależnie od formalnego
statusu jego opiekuna. Za taką interpretacją przemawia nie tylko reguła spójności
systemu prawa, będąca jedną z naczelnych zasad procesu legislacyjnego, która
nakazuje przyjmować tożsamość treści tych samych pojęć mimo ich zamieszczenia
w różnych aktach prawnych, ale także zbliżone funkcje, jakie pełnią przepisy art.
183 § 1 k.p. i art. 69 ustawy emerytalnej. Chodzi w nich bowiem przede wszystkim
o dobro dziecka, tj. zagwarantowanie mu faktycznej opieki (i zapewnienie środków
na utrzymanie w wypadku śmierci faktycznego opiekuna odnośnie do art. 69
ustawy emerytalnej), co wymaganie prawnego uregulowania sytuacji jego
faktycznego opiekuna mogłoby co najmniej utrudnić, a niekiedy nawet
uniemożliwić. Wobec powyższych judykatów dokonując wykładni celowościowej art.
29 ust. 1 pkt 3 ustawy zasiłkowej konkretyzującego wymogi przyznania prawa do
zasiłku macierzyńskiego dla ubezpieczonej, która przyjęła dziecko na wychowanie
w ramach rodziny zastępczej, należy uwzględnić, że celem tego przepisu jest
III USK 66/25
7
przede wszystkim dobro dziecka, przez zagwarantowanie małoletniemu środków na
utrzymanie w wypadku przyjęcia na wychowanie dziecka do 10 roku życia, wobec
którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego. Uznać należy bowiem,
że odroczenie obowiązku szkolnego ma przełożenie na faktyczne niewykonywanie
tego obowiązku przez dziecko wówczas, gdy małoletni nie może podjąć nauki,
realizując obowiązek szkolny wobec zachodzących przeszkód, co będzie wiązało
się z dokumentem potwierdzającym tę okoliczność. Jednakże przepis ten nie
ogranicza wykazania obowiązku odroczenia nauki w szkole jedynie do decyzji
dyrektora szkoły, odraczającej obowiązek szkolny wydanej na podstawie art. 36 ust.
4 ustawy prawo oświatowe. Obowiązek ten nie wynika również z § 17
rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2023 r., w
sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z
rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków, który to akt
normatywny, stanowi akt wykonawczy do kodeksu pracy i art. 183 § 6 k.p.
regulującego uprawnienia pracownika do urlopu na warunkach urlopu
macierzyńskiego w związku z przyjęciem dziecka na wychowanie, a więc reguluje
uprawnienia pracownika związane z rodzicielstwem.
Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego, z którym wiązał się
problem interpretacyjny, a z którego wynika, że małoletni A.S. miał faktycznie
odroczony obowiązek szkolny i nie podjął nauki szkolnej w roku szkolnym
2021/2022. Konieczność odroczenia realizacji obowiązku szkolnego w tym roku
szkolnym została wskazana w opinii P. z dnia 24 czerwca 2021 r. Pedagodzy
zalecali odroczenie realizacji obowiązku szkolnego o rok oraz kontynuację edukacji
w trybie kształcenia specjalnego, co spowodowało, że dziecko kontynuowało dalsze
nauczanie w klasie „0” w przedszkolu nr […] w roku szkolnym 2021/2022. Sąd
drugiej instancji uznał zatem, że skoro małoletni miał faktycznie odroczony
obowiązek szkolny w roku szkolnym 2021/2022, to została spełniona materialna
przesłanka do uzyskania zasiłku macierzyńskiego w sytuacji przyjęcia na
wychowanie dziecka powyżej 7 roku życia, w stosunku do którego odroczono
obowiązek szkolny zawarta w art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy zasiłkowej, bo faktycznie
odroczono obowiązek szkolny i w rozpoznawanym przypadku było to konsekwencją
opinii P. w P. i w ostateczności decyzji rodziców.
III USK 66/25
8
Kierując się wykładnią przyjętą w powyższych judykatach i nadanego nimi
sposobu wykładni należy przyjąć, że przepis art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy zasiłkowej
nie uzależnia prawa do zasiłku chorobowego od wykazania odroczenia obowiązku
szkolnego określoną formą wydania decyzji przez uprawniony organ dla wyrażenia
stanowiska o odroczeniu dziecku obowiązku szkolnego, ale dla przyznania
świadczenia musi nastąpić faktyczne odroczenie tego obowiązku i tak też nastąpiło
w sytuacji ubezpieczonej. Mając na względzie przede wszystkim przywołaną wyżej
argumentację, należy uznać, że nie zachodzą podstawy dla przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania, ponieważ wątpliwości na tle wykładni powołanych przez
skarżącego przepisów nie budzą wątpliwości w ich interpretacji przez sądy
powszechne ani wątpliwości takich nie dostrzegł Sąd Najwyższy. Z przytoczonych
względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania.
(J.K.)
[SOP]
