III USK 49/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 17 czerwca 2025 r.
SSN Piotr Prusinowski
w sprawie z odwołania W.W.
od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury funkcjonariuszy służb mundurowych,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17
czerwca 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu
z dnia 15 lipca 2024 r., sygn. akt III AUa 548/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. zasądza od odwołującego się na rzecz Zakładu Emerytalno
- Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w
Warszawie 240 zł (dwieście czterdzieści) z odsetkami z art. 98 §
11 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 lipca 2024 r. zmienił wyrok
Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 23 marca 2023 r. w ten sposób, że w decyzji
z dnia 9 czerwca 2017 r. dotyczącej ponownego ustalenia wysokości emerytury
W.W. nie zastosował ograniczenia wysokości świadczenia do kwoty przeciętnej
III USK 49/25
2
emerytury ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oddalając
apelację w pozostałym zakresie.
Sporną w sprawie decyzją Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie ponownie ustalił
wysokość emerytury odwołującego się od dnia 1 października 2017 r. na kwotę
2.069,02 zł, ustaliwszy uprzednio, że odwołujący się pełnił służbę na rzecz
totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej,
Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U.
z 2024 r., poz. 1121 ze zm., dalej jako „ustawa zaopatrzeniowa”).
Sąd Okręgowy ustalił, że sporne w sprawie są okresy służby na stanowisku
inspektora operacyjnego Referatu Służby Bezpieczeństwa od 1 grudnia 1970 r. do
31 maja 1975 r. oraz od 16 lutego 1979 r. do 30 listopada 1981 r. Po przejściu do
pracy w Referacie SB odwołujący pracował w pionie III, a następnie IV. Przejął
osobowe źródła informacji, a także pomagał innym przy osobowych źródłach
informacji. Natomiast nie zakładał podsłuchów. Dnia 31 lipca 1990 r. odwołujący się
został zwolniony ze służby. Nie składał wniosku o weryfikację z uwagi na pracę z
osobowymi źródłami informacji. Decyzją z dnia 31 sierpnia 1990 r. Ministerstwo
Spraw Wewnętrznych przyznało odwołującemu emeryturę milicyjną. W 2009 r.
organ rentowy uzyskał informację Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o przebiegu służby z dnia 9 lipca 2009 r., w
której wskazano na podstawie posiadanych akt osobowych, że odwołujący się
pełnił służbę w organach bezpieczeństwa państwa. Kwalifikację tę IPN potwierdził
w informacji o przebiegu służby z dnia 1 czerwca 2017 r.
Sąd Okręgowy wskazał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Sąd stwierdził, że poza sporem pozostawało, że dane dotyczące odwołującego się
zostały umieszczone w katalogu funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa.
Podkreślono, że ograniczenia dowodowe nie wiążą sądu ubezpieczeń społecznych,
zaś każdy istotny fakt może być dowodzony wszelkimi środkami dowodowymi,
III USK 49/25
3
które sąd uzna za pożądane, a ich dopuszczenie za celowe. Sąd Okręgowy
wskazał, że z karty przebiegu służby wynika, że od 1 grudnia 1970 r. odwołującego
przeniesiono do Służby Bezpieczeństwa na stanowisko inspektora operacyjnego
Referatu SB. Praca odwołującego się w tym czasie wiązała się z ochroną
gospodarki. W opinii z dnia 8 lipca 1975 r. wskazano, że odwołujący „osiągał dobre
wyniki, uzyskując wyprzedzające informacje, organizując samodzielnie źródła
informacji, dbając o konspiracje pracy operacyjnej”. W ocenie Sądu Okręgowego,
okoliczność, że odwołujący miał już obniżoną emeryturę policyjną na podstawie
ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia,
gdyż skutki ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. są dalej idące, niż poprzedniej ustawy.
Sąd Okręgowy w pełni podzielił stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w
uchwale z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28). Sąd
Okręgowy potwierdził, że państwo jest uprawnione do rozliczeń z byłym reżimem,
który w warunkach demokratycznych został skutecznie zdyskredytowany. Zatem
środki demontażu po byłych totalitarnych systemach dadzą się pogodzić z ideą
demokratycznego państwa prawa bowiem zasada ochrony praw nabytych nie
rozciąga się na prawa ustanowione niesprawiedliwie. Sąd pierwszej instancji
wskazał, że z akt personalnych wynika, że odwołujący pełnił służbę operacyjną,
pozyskiwał i współpracował z bardzo dobrymi wynikami z osobowymi źródłami
informacji, był odpowiedzialny za pracę dużego zespołu podległych mu
funkcjonariuszy, współpracował z innymi jednostkami resortu spraw wewnętrznych.
Przez większy okres pełnionej służby wykonywał zadania operacyjne na odcinku
wykrywania i likwidacji zagrożeń. Oceniany był jako doświadczony oficer
operacyjny służby bezpieczeństwa, wyróżniający się samodzielnością i inicjatywą.
Nadzorowane przez niego jednostki osiągały dobre wyniki operacyjne.
Indywidualny przebieg służby, jakim dysponuje Instytut Pamięci Narodowej,
wskazuje na podległość służbową odwołującego Wojewódzkiemu Urzędowi
Bezpieczeństwa Powszechnego. Odwołujący się wykonywał czynności operacyjne
niezbędne w działalności WUBP w okresach od 1 grudnia 1970 r. do 31 maja
1975 r., od 16 lutego 1979 r. do 30 listopada 1981 r. i od 5 stycznia 1990 r. do 31
lipca 1990 r. Postępowanie dowodowe wykazało, że odwołujący się pełnił służbę na
rzecz totalitarnego państwa w wymienionych w przepisie art. 13b ustawy
III USK 49/25
4
zaopatrzeniowej instytucjach i formacjach. Posiadał bogate doświadczenie
operacyjne, organizował prace operacyjnego zabezpieczenia obiektów gospodarki
narodowej oraz był aktywistą społeczno-politycznym i brał udział w likwidacji
nielegalnej organizacji konspiracyjnej. Odwołujący pracował w pionie IV SB, której
celem była walka z wszelkimi przejawami życia religijnego, a pracę w SB zakończył
na stanowisku zastępcy szefa ds. bezpieczeństwa WUSW.
Sąd Apelacyjny zmieniając wyrok przez niezastosowanie ograniczenia
przewidzianego w art. 15c ust.3 ustawy zaopatrzeniowej miał na uwadze w
szczególności stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 16 marca
2023 r., II USKP 120/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 104). Sąd potwierdził, że przeciwko
informacji o przebiegu służby mogą być przeprowadzane przeciwdowody. Sąd
Apelacyjny potwierdził również trafność uchwały III UZP 1/20. Sąd podkreślił, że z
akt personalnych wynika, iż odwołujący pełnił służbę operacyjną i wywiadowczą, a
indywidualny przebieg służby, jakim dysponuje Instytut Pamięci Narodowej,
wskazuje, że odwołujący wykonywał czynności operacyjne i wywiadowcze
niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa w okresie objętym sporem.
Postępowanie dowodowe wykazało zatem, że odwołujący pełnił służbę na rzecz
totalitarnego państwa w wymienionych w przepisie art. 13b ustawy zaopatrzeniowej
instytucjach i formacjach. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wobec ustalenia, że
odwołujący jest osobą, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o nie
tylko z uwagi na formalnie zajmowane stanowisko wymienione w tym przepisie, ale
także przez pryzmat wskazań wynikających z uzasadnienia uchwały III UZP 1/20,
do jego sytuacji ma i powinien mieć zastosowanie art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy
zaopatrzeniowej.
Odwołujący zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części,
w której Sąd oddalił odwołanie. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które
miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie przepisów prawa
materialnego (art. 233 § 1 k.p.c., art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, art. 15c ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej, art. 2 Konstytucji w związku z art. 1 i 2 ustawy
zaopatrzeniowej, art. 10 Konstytucji w związku z art. 1 i 2 ustawy zaopatrzeniowej,
III USK 49/25
5
art. 30 Konstytucji w związku z 31 ust. 3 Konstytucji, art. 32 Konstytucji w związku z
art. 1 i 2 ustawy zaopatrzeniowej, art. 8 Konwencji sporządzonej w Rzymie dnia 4
listopada 1950 r., o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z
1993 r. Nr 61, poz. 284, dalej jako: „Konwencja”) w związku z art. 1 i 2 ustawy
zaopatrzeniowej, art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji w związku z art. 14 Konwencji
w związku z art. 1 i 2 ustawy zaopatrzeniowej, art. 32 ust. 1 pkt 1 w związku z
art. 33 ust. 1 i 4 ustawy zaopatrzeniowej, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 67 ust. 1
w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 1 Protokołu nr 1 do
Konwencji w związku z art. 14 Konwencji).
Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniono przez wskazanie,
że skarga jest oczywiście uzasadniona. Zasadność niniejszej skargi kasacyjnej
sprowadza się niewątpliwie do tego, że Sąd Apelacyjny pozostając w oczywistej
sprzeczności ze stanowiskiem wyrażonym w uchwale III UZP 1/20 dokonał literalnej
wykładni przepisu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Sąd drugiej instancji nie
dokonał weryfikacji czynności podejmowanych w ramach pełnionej służby. Zamiast
tego określając przynależność strukturalną funkcjonariusza do konkretnej jednostki,
uznał, że pełnił służbę na rzecz totalitarnego systemu.
W odpowiedzi organ wniósł o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania. W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę
kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1
pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, to jest bez
konieczności głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie
podlegającymi różnej wykładni i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w
III USK 49/25
6
drugiej instancji orzeczenie oczywiście wadliwe. W dotychczasowym orzecznictwie
Sądu Najwyższego wyjaśniono jednak, że kryterium "służby na rzecz totalitarnego
państwa" powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w
tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem
naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka (uchwała składu siedmiu
sędziów z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20, OSNP 2021 nr 3, poz. 28).
W wyroku z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23 (LEX nr 3652059) wyrażono
trafny pogląd, że nawet brak po stronie ubezpieczonego indywidualnych działań
bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności
człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji jego służby jako służby na rzecz
państwa totalitarnego. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na
rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach
w tym przepisie wymienionych, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z
informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba
w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być
obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży
obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.),
że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela.
W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach
wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na
ubezpieczonego. Tak też przyjął Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której
stwierdzono, że w razie stosownego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd
będzie zobowiązany do rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym przypadku
(tak też orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23,
OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
Odnosząc powyższe zapatrywania do okoliczności faktycznych niniejszej
sprawy oraz stanowiska Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy stwierdza, że
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej został zastosowany przez Sąd drugiej instancji
prawidłowo. Skarżący wskazał, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, z
tego względu, że Sąd Apelacyjny nie odstąpił od literalnej wykładni przepisów
przyjmując nieuzasadnione domniemania, które doprowadziły do uznania jego
służby za służbę na rzecz państwa totalitarnego. Nie można podzielić argumentacji
III USK 49/25
7
odwołującego się, że sporny okres służby od dnia 1 grudnia 1970 r. do dnia 31
maja 1975 r., od dnia 16 lutego 1979 r. do dnia 30 listopada 1981 r. oraz od dnia 5
stycznia 1990 r. do dnia 31 lipca 1990 r. nie mógł być oceniony jako „służba na
rzecz totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.
Skarżący nie tylko nie przedstawił dowodów pozwalających na obalenie
scharakteryzowanego powyżej domniemania faktycznego, ale na podstawie
zgromadzonych w sprawie dowodów, Sądy zasadnie stwierdziły, że skarżący
aktywnie wspierał działania organów represji państwa totalitarnego.
Ze względu na powyższe argumenty, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989
§ 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1
k.p.c.
[SOP]
