III USK 280/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Piotr Prusinowski
Dnia 14 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania E.B.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Biłgoraju
o wysokość podstawy wymiaru składek,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14
maja 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Lublinie
z dnia 9 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 638/22,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. zasądza od organu rentowego na rzecz E.B. 1.800 zł (tysiąc
osiemset) z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2024 r. w sprawie o
wysokość podstawy wymiaru składek oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 12 maja 2022 r.
Decyzją z dnia 2 grudnia 2020 r. organ rentowy ustalił podstawę wymiaru
składek dla E.B. podlegającej ubezpieczeniom jako osoba prowadząca
pozarolniczą działalność gospodarczą za okres od września do grudnia 2017 r. w
wysokości odpowiadającej najniższej podstawie wymiaru składki właściwej tej
III USK 280/24
2
ubezpieczonej. Organ argumentował, że ubezpieczona prowadząc od dnia 12
listopada 2014 r. pozarolniczą działalność, deklarowała podstawy wymiaru składek
na ubezpieczenia społeczne na minimalnym poziomie, z wyjątkiem wskazanego w
decyzji okresu, w którym zadeklarowała podstawę wymiaru wynoszącą 9.591,75 zł,
za październik, 10.657,50 zł listopad oraz 2.406,53 zł za grudzień (liczoną od
podstawy 10.657,50 zł — za 7 dni). Następnie, po krótkim okresie opłacania
podwyższonych składek, ubezpieczona wystąpiła z roszczeniami o wypłatę
zasiłków chorobowych, zasiłków macierzyńskich i zasiłków opiekuńczych. Zakład
podniósł, że w ciągu 894 dni wznowionej działalności gospodarczej
wnioskodawczyni przez 684 dni pobierała świadczenia z ubezpieczenia
społecznego. Dodał, że osiągany przez ubezpieczoną przychód nie był
wystarczający na opłacenie składek od podwyższonej podstawy wymiaru.
Sąd Okręgowy w Lublinie potwierdziwszy zaistnienie wymienionych w
zaskarżonej decyzji okoliczności, zmienił ją i ustalił wysokość podstawy wymiaru
składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości zadeklarowanej. Sąd wskazał
ponadto, że organ rentowy w 2018 r. przeprowadził postępowanie wyjaśniające w
zakresie prowadzenia przez wnioskodawczynię pozarolniczej działalności
gospodarczej, które zakończyło się pozytywną weryfikacją. Sąd pierwszej instancji
podkreślił, że przedmiotem sporu nie był sam fakt istnienia po stronie odwołującej
tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym i prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy nie podzielił argumentacji
wnioskodawczyni zawartej w odwołaniu co do braku możliwości ingerowania przez
organ rentowy w zadeklarowaną podstawę wymiaru składek. Podkreślił, że
ubezpieczenie społeczne oraz osiąganie z tego tytułu określonych świadczeń nie
jest natomiast i nie może być głównym celem prowadzenia działalności
gospodarczej. Stwierdzono, że organ ubezpieczeń społecznych jest uprawniony do
kontroli i korygowania zawyżonych podstaw wymiaru składek z każdego tytułu
podlegania ubezpieczeniom społecznym dla zapobieżenia nabywania nienależnych
lub zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jeżeli okoliczności
sprawy wskazują na intencjonalny lub manipulacyjny zamiar uzyskania takich
świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy
nie podzielił jednak oceny dokonanej przez organ rentowy w zakresie uznania
III USK 280/24
3
zadeklarowanej w zaskarżonej decyzji podstawy wymiaru składek za zawyżoną.
Ubezpieczona deklarując podstawę wymiaru składek za okres od września do
grudnia 2017 r., prowadziła działalność gospodarczą już od 2014 r. Działalność ta
od początku jej funkcjonowania była prowadzona z nastawieniem na uzyskiwanie
dochodu. W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ nietrafnie ocenił kondycję
finansową odwołującej jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą. Zdaniem
Sądu Okręgowego, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie pozwala na
wysnucie wniosku, że wyższe składki wynikające ze zwiększonej wysokości
podstawy wymiaru składek były możliwe do opłacenia przez skarżącą z przychodu
uzyskiwanego w 2016 r. i 2017 r.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne oraz wnioskowanie prawnicze
zawarte w motywach zaskarżonego wyroku i przyjął je za własne. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego podnoszona przez organ rentowy kwestia źródła dochodów
pozwalającego na opłacenie wnioskodawczyni składek w podwyższonej wysokości
nie może być uznana za kluczową dla rozstrzygnięcia sprawy. Niezależnie bowiem
od tego, czy źródłem finansowania składek w spornym okresie były wcześniejsze
dochody z prowadzonej działalności gospodarczej czy też oszczędności samej
ubezpieczonej lub jej męża, nie zmienia to faktu, że z zebranego materiału
dowodowego wynika, że działalność gospodarcza była prowadzona przez stronę od
dłuższego czasu przed zaistnieniem spornego w sprawie okresu, nie miała
fikcyjnego charakteru i wiązała się z uzyskiwaniem dochodów przez ubezpieczoną,
która niewątpliwie dążyła do osiągnięcia zysku z prowadzonej działalności.
W ocenie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy słusznie podzielił zeznania
wnioskodawczyni co do motywów, jakimi kierowała się podwyższając od września
2017 r. podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Chęć
zrekompensowania okresów czasowego nieopłacania składek z uwagi na
konieczność opieki nad dziećmi, jawi się jako wiarygodna przyczyna opłacenia
wyższych składek, zwłaszcza wobec braku wiedzy odwołującej o ciąży.
Podkreślono, że w przypadku ubezpieczonej zaskarżona decyzja obejmuje okres
następujący po kilkuletnim czasie prowadzenia przez nią działalności gospodarczej,
która przynosiła dochody zarówno w 2016 r., jak i w 2017 r. Nie była zatem
działalnością deficytową. Przypomniano wreszcie, że Rzeczpospolita Polska jest
III USK 280/24
4
demokratycznym państwem prawnym. urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości
społecznej. Wynikająca z powyższej reguły zasada zaufania obywatela do państwa
wyraża się m.in. w możności oczekiwania przez obywatela, żeby organy państwa
prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, zaś kwestia zapewnienia
obywatelowi bezpieczeństwa prawnego i gwarancji pewności jego sytuacji jest
niezwykle ważna.
Zaskarżając wyrok w całości, organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów
postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 378 § 1
k.p.c. W zakresie prawa materialnego zarzucono naruszenie art. 2a ust. 1, art. 18
ust. 8, 9 i 10, art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm., dalej
jako „ustawa systemowa”). Skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku i orzeczenie
co do istoty sprawy.
Przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej uzasadniono występowaniem w
niniejszej sprawie zagadnień prawnych. Pierwsze z zagadnień dotyczyło tego, czy
działalność gospodarczą stanowi taka działalność, z której przychód jest niższy niż
„minimum socjalne” szacowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych? Drugie
zagadnienie dotyczyło odpowiedzi na pytanie, czy stanowi pozarolniczą działalność
gospodarczą, działalność nastawiona wyłącznie na uzyskanie wysokich świadczeń
z ubezpieczenia społecznego przez wykreowanie stanu, w którym koszty tej
działalności będą trwale przewyższały przychody z niej uzyskiwane, a charakter
zarobkowy tej działalności jest de facto nieuwzględniany przy decyzji o
prowadzeniu tej działalności?
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania.
W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
III USK 280/24
5
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Przesłanka istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c. obejmuje przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu
(normy) lub zespołu przepisów (norm), albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości
co do pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej). Sformułowane
zagadnienie winno odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści
przepisu, który nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez
Sąd Najwyższy przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., I PK 19/15, LEX
nr 2021941). Zagadnienie prawne powinno wyrażać problem prawny, którego
wyjaśnienie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w ustalonym stanie
faktycznym (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 października 2012 r.,
III SK 10/12, LEX nr 1228616; z dnia 18 września 2012 r., II CSK 180/12, LEX nr
1230170; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109). Jakkolwiek
pierwsze zagadnienie wydaje się ciekawym ujęciem pewnej instytucji, tak ani ono
ani drugie sformułowane zagadnienie nie jest w stanie sprostać temu ostatniemu
wymogowi. Należy bowiem przypomnieć, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń
społecznych przedmiot sporu jest określony treścią decyzji organu rentowego i
zakresem wniesionego od niej odwołania, a sąd w postępowaniu wywołanym
odwołaniem rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 i art. 47714a
k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (por. przykładowo wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 2010 r., LEX nr 604210; z dnia 8 października
2015 r., I UK 452/14, LEX nr 1816588).
Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją organ zakwestionował wysokość
podstawy wymiaru zadeklarowanej przez ubezpieczoną prowadzącą pozarolniczą
działalność. Dopuszczalność ingerencji organu rentowego w zadeklarowaną
podstawę wymiaru miała zostać rozstrzygnięta uchwałą Siedmiu Sędziów Sądu
Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267),
zgodnie z którą organ rentowy nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty
zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach
III USK 280/24
6
określonych ustawą z o systemie ubezpieczeń społecznych. Pomimo tego
dopuszczalność ingerencji organu w deklarowana podstawę wymiaru przez kolejne
lata była przedmiotem różnych rozstrzygnięć i opinii (zob. T. Lasocki [w:] Ustawa o
systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. K. Antonów, Warszawa 2024,
art. 18 oraz cytowane tam orzecznictwo i literatura). W celu zakończenia
wieloletniego sporu Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 29 listopada
2023 r., III UZP 3/23, stwierdził, że organ rentowy w przypadku podjęcia
pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru
składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia
tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach.
W uchwale III UZP 3/23 oprócz generalnego dopuszczenia możliwości
zakwestionowania podstawy wymiaru osoby prowadzącej pozarolniczą działalność,
wyznaczono jednocześnie granicę tej ingerencji, ograniczając ja do przypadków
deklarowania wysokiej podstawy oderwanej od rzeczywistych przychodów w
początkowym okresie prowadzenia działalności. Ma to znaczenie, gdyż skarżący
nie stara się poruszać w tak wyznaczonych granicach, lecz sugeruje rozszerzenie
uprawnienia organ o przypadki zmiany podstawy wymiaru składki z pominięciem
ograniczenia jej do początkowego okresu prowadzenia działalności. Jednocześnie
organ wykracza poza nakreślony sporną decyzją przedmiot sporu w sprawie,
formułując zagadnienia dotyczące nie tyle ustalenia podstawy wymiaru składki, lecz
istnienia samego tytułu ubezpieczeniowego, to jest podlegania ubezpieczeniom
społecznym. Ta okoliczność sama w sobie uniemożliwia przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania. Nawet hipotetyczne pominięcie tej kluczowej okoliczności skłania
do stwierdzenia, że oparcie ustalenia istnienia tytułu osoby prowadzącej
pozarolniczą działalność na zaproponowanym przez organ kryterium minimum
socjalnego, kalkulowanym przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych nie powinno być
postulatem kierowanym przez władze wykonawczą (organ rentowy) do judykatury,
lecz do ustawodawcy, którego zadaniem w państwie demokratycznym jest
formułowanie jednoznacznych norm chroniących słuszny interes obywateli przy
uwzględnieniu interesu publicznego.
III USK 280/24
7
Ze względu na powyższe argumenty, uznając, że w sprawie nie występuje
istotne zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł
jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.
[a.ł]
