III USK 249/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jarosław Sobutka
Dnia 27 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania A.S. i Z.S.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Opolu
o ubezpieczenie społeczne,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 27
maja 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego we
Wrocławiu
z dnia 23 listopada 2023 r., sygn. akt III AUa 667/22,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
II. zasądza od A.S. i Z.S. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Opolu kwotę po 240,00 (dwieście
czterdzieści) złotych, wraz z odsetkami, o których mowa w art. 98
§ 11 k.p.c. - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w
postępowaniu kasacyjnym.
DS
UZASADNIENIE
Decyzją z 19 grudnia 2019 r. (nr […]/2019), Zakład Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Opolu stwierdził, że Z.S. jako pracownik u płatnika składek
A.S. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,
chorobowemu i wypadkowemu od 1 sierpnia 2019 r. W uzasadnieniu decyzji organ
III USK 249/24
2
wskazał, że pomiędzy odwołującymi nie doszło do nawiązania stosunku pracy.
Stosunek ubezpieczeniowy jest natomiast następczy wobec stosunku pracy i
powstaje tylko wówczas, gdy stosunek pracy jest realizowany.
Sąd Okręgowy w Opolu V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 14 lutego 2022 r. (sygn. akt V U 276/20), wydanym w sprawie A.S. i
Z.S., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Opolu, o
ubezpieczenie społeczne: oddalił odwołanie oraz zasądził od skarżących A.S. i Z.S.
na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu, kwoty po 90 zł od
każdego z nich, wraz z odsetkami ustawowymi, liczonymi od dnia uprawomocnienia
się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu wywiedli odwołujący,
skutkiem czego Sąd Apelacyjny we Wrocławiu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych, wyrokiem z 23 listopada 2023 r. (sygn. akt III AUa 667/22): oddalił
apelację oraz zasądził od skarżących A.S. i Z.S., na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Opolu, kwoty po 240 zł z ustawowymi odsetkami, liczonymi
od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, od wyroku Sądu Apelacyjnego we
Wrocławiu wywiedli odwołujący, zaskarżając judykat w całości, zarzucając
naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
1. naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych, przez jego niewłaściwe zastosowanie i
przyjęcie, że z powodu pozornej umowy o pracę skarżący (Z.S.) nie podlega
ubezpieczeniom społecznym oraz że skarżący nie posiadali realnego,
ekonomicznie uzasadnionego zapotrzebowania do zatrudnienia skarżącego w
wymiarze pracy wskazanym w umowie o pracę, podczas gdy prawidłowe
zastosowanie tego przepisu powinno prowadzić przyznania skarżącemu prawa do
ubezpieczenia społecznego;
2. naruszenie art. 58 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i
uznanie, że zawarta umowa o pracę zawarta pomiędzy skarżącymi jest nieważna,
pomimo, że przy prawidłowym zastosowaniu art. 58 § 1 k.c. Sąd II instancji
III USK 249/24
3
powinien uznać, że zawarta pomiędzy skarżącymi umowa o pracę jest ważna, a
skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu;
3. naruszenie art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez ich błędną wykładnię
polegającą na przyjęciu, że umowa o pracę zawarta pomiędzy skarżącymi była
pozorna, oraz przez to, że to na skarżących spoczywał ciężar udowodnienia, że
zawarta pomiędzy nimi umowa o pracę nie była czynnością pozorną, podczas gdy
przy prawidłowej wykładni ww. przepisów Sąd II instancji powinien uznać, że
umowa o pracę zawarta pomiędzy skarżącymi nie była pozorna oraz, że to na
organie rentowym spoczywał ciężar dowodowy wykazania, że stosunek prawny, w
postaci umowy o pracę zawartej pomiędzy skarżącymi był pozorny, albowiem to
organ rentowy wywodził skutki prawne z faktu braku ubezpieczenia społecznego, w
postaci odmowy wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
Skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu
Apelacyjnego we Wrocławiu oddalającego apelację skarżących od wyroku Sądu
Okręgowego w Opolu oraz zasądzenie od uczestnika postępowania kosztów
postępowania, w tym zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnych
według norm przepisanych.
Skarżący wnieśli także o przyjęcie przedmiotowej skargi kasacyjnej do
rozpoznania, wskazując, że jest ona oczywiście uzasadniona. Oczywista
zasadność wywiedzionej skargi miała się przejawiać tym, że zgodnie z art. 6 ust. 1
pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
ubezpieczeniom społecznym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze
Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów. Skarżący
(Z.S.) był pracownikiem skarżącej, tak więc podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom
społecznym. Brak jest przy tym podstaw do stosowania art. 58 § 1 k.c. 83 k.c. i do
uznania, że zawarta umowa o prace jest nieważna.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie
postanowienia o odmowie przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej, z uwagi na
brak spełnienia ustawowych przesłanek określonych przepisem art. 3989 § 1 pkt 4
k.p.c., w przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania o jej oddalenie, jako
bezzasadnej oraz w każdym przypadku zasądzenie od wnioskodawców, na rzecz
organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.
III USK 249/24
4
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszym postępowaniu nie kwalifikuje
się do jej przyjęcia celem rozpoznania merytorycznego.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie: (1) występuje istotne zagadnienie prawne, (2)
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, (3) zachodzi nieważność
postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z
tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że
zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie,
a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc
pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi
przez Sąd Najwyższy.
Pełnomocnik strony skarżącej wskazał, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. - w zakresie naruszenia
przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych oraz art. 58 § 1 k.c., poprzez ich błędne zastosowanie.
Wskazać w tym miejscu należy na ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego,
z którego wynika, że odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga
nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona, ale również wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi.
Oznacza to, że strona skarżąca musi wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się
„oczywistość” zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że
rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia
(nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem
wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Strona
skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym wykazać kwalifikowaną postać
naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającą na jego
oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05,
III USK 249/24
5
OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9
marca 2012 r., I UK 370/11, LEX nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11,
LEX nr 1215774). Ponadto, przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie
się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób
ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Takiej
okoliczności strona skarżąca jednak nie wykazała.
Przypomnieć także należy, że skarga kasacyjna nie jest (kolejnym) środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze
element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa,
nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących
podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być
zatem zarzuty dotyczące ustalenie faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.),
a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c., postanowienia Sądu Najwyższego:
z 6 marca 2018 r., II UK 194/17, LEX nr 2488675; 27 kwietnia 2022 r., I USK
413/21, LEX nr 3431707; J. Paszkowski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks
postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I. Warszawa
2023, komentarz do art. 39813).
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zasadnicze
znaczenie w procesie sądowej analizy, czy dany stosunek prawny jest stosunkiem
pracy, prowadzącym do powstania tytułu ubezpieczenia społecznego, ma ustalenie
faktyczne, czy praca wykonywana w ramach tegoż stosunku prawnego
rzeczywiście ma cechy wymienione w art. 22 § 1 k.p. W tym celu bada się
okoliczności i warunki, w jakich dana osoba wykonuje czynności na rzecz innego
podmiotu prawa i dopiero w wyniku tego badania (poczynienia stosownych ustaleń)
rozstrzyga się, czy czynności te świadczone są w warunkach wskazujących na
stosunek pracy. Podleganie pracowniczym ubezpieczeniom społecznym jest więc
uwarunkowane nie tyle zawarciem umowy o pracę, wypłatą wynagrodzenia,
przystąpieniem do ubezpieczenia, zgłoszeniem pracownika do tych ubezpieczeń i
opłacaniem składek z tego tytułu, ile legitymowaniem się przez ubezpieczonego
III USK 249/24
6
statusem pracownika, rzeczywiście świadczącego pracę w ramach stosunku pracy.
Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie
zatrudnienia, gdyż w takim przypadku wady oświadczeń woli umowy o pracę -
nawet powodujące jej nieważność - nie wywołują skutków w sferze prawa do
świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Umowa o pracę, która nie wiąże się z
rzeczywistym jej wykonywaniem, a zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko
pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci stosunku pracy, nie rodzi
skutków w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (tak m. in.
wyroki Sądu Najwyższego: z 26 lutego 2013 r., I UK 472/12, LEX nr 1356412 i z 11
września 2013 r., II UK 36/13, LEX nr 1391783; z 29 czerwca 2017 r., III UK 172/16,
LEX nr 2383245 czy postanowienie Sądu Najwyższego z 20 listopada 2024 r.,
II USK 284/24, Legalis nr 3170884).
W ocenie Sądu Apelacyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy
uzasadnia stanowisko Sądu Okręgowego, że nie doszło do objęcia wnioskodawcy
ubezpieczeniem pracowniczym, bowiem umowa o pracę nosi cechy pozorności.
Pozorność czynności prawnej jest zaś okolicznością faktyczną, która podlega
ustaleniu przez sądy powszechne. Ustalenie to nie podlega zaś kontroli kasacyjnej
w jakimkolwiek aspekcie w ramach podstawy określonej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.
(por. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 czerwca 2009 r., I UK 21/09, LEX nr 515699; z
28 kwietnia 2010 r., II UK 334/09, LEX nr 604221; z 26 stycznia 2011 r., I UK
281/10, LEX nr 786372; z 23 stycznia 2012 r., II UK 93/11, LEX nr 1163333; z 4
kwietnia 2014 r., II CSK 405/13, LEX nr 1480316, a także z 6 grudnia 2016 r., II UK
439/15, LEX nr 2188634). Skarżący może więc kwestionować jedynie prawidłowość
zastosowania art. 83 k.c., a nie jego błędną wykładnię - w ustalonych przez sąd
okolicznościach faktycznych i kwalifikację tych okoliczności w kategoriach
pozorności (por. wyrok Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2014 r., IV CSK 399/13,
LEX nr 1477453; postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2024 r., I USK
412/23, Legalis nr 3170700).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który
stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może - bez względu na nazwę
umowy i jej postanowienia, wskazujące na charakter stosunku prawnego, którym
strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł
III USK 249/24
7
ubezpieczenia (tak wyroki Sądu Najwyższego: z 16 stycznia 2014 r., I UK 235/13,
LEX nr 1444493; z 10 lipca 2014 r., II UK 454/13, LEX nr 1495840; z 13 stycznia
2016 r., III UK 53/15, LEX nr 1984624; z 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr
2122404; z 10 maja 2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920; z 21 marca 2019 r.,
II UK 554/17, LEX nr 2638582 oraz postanowienia: z 29 sierpnia 2018 r., II UK
438/17, LEX nr 2538834 i z 29 maja 2019 r., II UK 214/18, LEX nr 2690937).
Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania, Sąd Najwyższy postanowił, zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów oparto na § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 9
ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935
ze zm.). [a.ł]
DS
