III USK 236/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jarosław Sobutka
Dnia 27 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania K.B.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Opolu
o zasiłek opiekuńczy, zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 27
maja 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w
Opolu
z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. akt V Ua 45/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
DS
UZASADNIENIE
Organ rentowy wypłacił ubezpieczonej zasiłki opiekuńcze, chorobowe oraz
macierzyński za następujące okresy:
- od 17 grudnia 2015 r. do 24 grudnia 2015 r.;
- od 22 stycznia 2016 r. do 26 stycznia 2016 r.;
- od 2 marca 2016 r. do 4 marca 2016 r.;
- od 14 marca 2016 r. do 18 marca 2016 r.;
- od 17 maja 2016 r. do 27 maja 2016 r.;
- od 23 czerwca 2016 r. do 25 czerwca 2016 r.;
- od 23 marca 2017 r. do 21 marca 2018 r.;
III USK 236/24
2
- od 8 maja 2018 r. do 11 maja 2018 r.;
- od 7 czerwca 2018 r. do 27 czerwca 2018 r.
Decyzją z 6 listopada 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił K.B.
prawa do zasiłku chorobowego, opiekuńczego za wskazane w treści decyzji okresy
niezdolności do pracy oraz zobowiązał wnioskodawczynię do zwrotu wypłaconych
świadczeń jako świadczeń nienależnie pobranych, wraz z odsetkami ustawowymi.
Z uwagi na prawomocną decyzję z 6 listopada 2018 r. r. organ rentowy
zweryfikował okresy podlegania wnioskodawczyni ubezpieczeniom społecznym, w
wyniku czego zmienił się schemat polegania przez nią ubezpieczeniu
chorobowemu. Zgodnie z przeprowadzaną korektą organ rentowy ustalił, że
wnioskodawczyni podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1
sierpnia 2014 r. do 3 lipca 2015 r. oraz od 1 kwietnia 2016 r. do 31 maja 2016 r.
Decyzją z 5 października 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił
wnioskodawczyni prawa do zasiłku opiekuńczego, zasiłku chorobowego i zasiłku
macierzyńskiego za okresy: 17-24 grudnia 2015 r., 22-26 stycznia 2016 r., 2-4
marca 2016 r., 14-18 marca 2016 r., 17-27 maja 2016 r., 23-25 czerwca 2016 r., od
23 marca 2017 r. do 21 marca 2018 r. i zobowiązał do zwrotu nienależnie
pobranych zasiłków w kwocie 85.982,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi,
liczonymi od dnia doręczenia decyzji do dnia zwrotu świadczeń.
Decyzją z dnia 5 października 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych
odmówił wnioskodawczyni prawa do zasiłku opiekuńczego i zasiłku chorobowego
za okresy: 8-11 maja 2018 r. i 7-27 czerwca 2018 r. i zobowiązał do zwrotu
nienależnie pobranych zasiłków w kwocie 4.651,42 zł wraz z odsetkami
ustawowymi, liczonymi od dnia doręczenia decyzji do dnia zwrotu świadczeń.
W uzasadnieniu obu decyzji wskazano, że na skutek uprawomocnienia się
decyzji z 6 listopada 2018 r. organ rentowy dokonał analizy konta ubezpieczonej i
na skutek przeprowadzonej weryfikacji ustalił, iż wnioskodawczyni podlega
ubezpieczeniu chorobowemu od 1 sierpnia 2014 r. do 3 lipca 2015 r. oraz od 1
kwietnia 2016 r. do 31 maja 2016 r. W konsekwencji, wobec tego, że niezdolność
do pracy powstała w okresie niepodlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu oraz w okresie wyczekiwania na prawo do zasiłku, ubezpieczona nie
nabyła praw do wypłaconych jej zasiłków.
III USK 236/24
3
Sąd Rejonowy w Opolu IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 16 czerwca 2023 r. (sygn. akt IV U 796/20), wydanym w sprawie K.B.,
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu, o zasiłek
macierzyński, zasiłek chorobowy, zasiłek opiekuńczy: zmienił zaskarżone decyzje z
5 października 2020 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Opolu w ten
sposób, że ustalił, iż wnioskodawczyni K.B. nie jest zobligowana do zwrotu
nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku opiekuńczego, zasiłku
chorobowego i zasiłku macierzyńskiego, w kwocie 85.982,68 zł wraz z odsetkami
wypłaconych za okresy: 17-24 grudnia 2015 r., 22-26 stycznia 2016 r., 2-4 marca
2016 r., 14-18 marca 2016 r., 17-27 maja 2016 r., 23-25 czerwca 2016 r., od 23
marca 2017 r. do 21 marca 2018 r. oraz z tytułu zasiłku chorobowego i zasiłku
opiekuńczego w kwocie 4.651,42 zł wraz z odsetkami wypłaconych za okresy: 8-11
maja 2018 r. i 7-27 czerwca 2018 r., oddalił odwołania w pozostałym zakresie i
zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu na rzecz
wnioskodawczyni kwotę 360 zł, tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy w Opolu V Wydział
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 21 lutego 2024 r. (sygn. akt V Ua
45/23), oddalił apelację.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu, do Sądu
Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu II instancji
w całości, zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: art. 84 ust. 2 u.s.u.s.,
poprzez jego błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że nie stanowi
nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu tego przepisu, świadczenie z
tytułu choroby i macierzyństwa wypłacone pomimo braku do niego uprawnień, na
skutek ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego, które nastąpiło wobec nie
opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne (w tym chorobowe), w wyniku
nieuprawnionego proporcjonalnego pomniejszenia przez osobę prowadzącą
działalność gospodarczą podstawy wymiaru składek na to ubezpieczenie za okresy,
za które prawo do zasiłków chorobowych nie przysługiwało, na podstawie przepisu
art. 17 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z
III USK 236/24
4
ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: z
2022 r., poz. 1732 ze zm.);
2. naruszenie prawa procesowego, a mianowicie przepisu art. 365 k.p.c.,
poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji nie uwzględnienia okoliczności, że
powagą rzeczy osądzonej objęta jest kwestia świadomego wprowadzenia w błąd
przez ubezpieczoną organu rentowego, co do podstaw pobierania zasiłków
chorobowych, w okresach wyszczególnionych w skardze kasacyjnej, z uwagi na
wykonywanie w tych okresach pracy zarobkowej, gdyż odwołanie ubezpieczonej od
decyzji z 6 listopada 2018 r., zobowiązującej ubezpieczoną do zwrotu nienależnie
pobranych świadczeń za wskazane okresy zostało oddalone prawomocnym
wyrokiem z 27 kwietnia 2020 r. (sygn. akt V Ua 69/19) Sądu Okręgowego w Opolu,
a tym samym istnienie po stronie ubezpieczonej świadomości, co do
nieprzysługiwania jej prawa do dalszych świadczeń, wobec nie opłacenia składek
na ubezpieczenie społeczne (w tym dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) za
wskazane okresy.
W związku ze stawianymi zarzutami, skarżący organ rentowy wniósł o:
1. przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, na podstawie przepisu
art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., z uwagi na istnienie potrzeby wykładni przepisu art. 84
ust. 1 i 2 u.s.u.s. budzącego poważne wątpliwości, w zakresie czy nieuprawnione
proporcjonalne pomniejszenie przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą
podstawy wymiaru składek na to ubezpieczenie za okresy, za które prawo do
zasiłków chorobowych nie przysługiwało na podstawie przepisu art. 17 ustawy z
dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: z 2022 r., poz. 1732
ze zm.), stanowi świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego, co do
uprawnień do świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa za okresy, za które
świadczenia te zostały wypłacone, pomimo nie spełnienia warunku podlegania
ubezpieczeniu społecznemu, które ustało na skutek nie opłacenia składek w
należnej wysokości, czy też dla ustalenia, że takie świadczenie jest świadczeniem
nienależnie pobranym, konieczne jest uprzednie konkretne pouczenie
ubezpieczonego, że w razie pobrania nienależnie pobranych świadczeń (na
podstawie przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach tytułu choroby i macierzyństwa)
III USK 236/24
5
nie będzie ubezpieczonemu przysługiwało prawo do proporcjonalnego
pomniejszenia podstaw wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, a w
konsekwencji, w przypadku opłacenia składek od tak ustalonej podstawy wymiaru
powstanie niedopłata, której skutkiem będzie ustanie ubezpieczenia chorobowego,
które było podstawą przyznania świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa; a
nadto, czy tak samo w kontekście wskazanych przesłanek należy traktować każdą
osobę prowadzącą działalność gospodarczą, czy jedynie osoby, które
profesjonalnie zajmują się działalnością rachunkowo-księgową, doradztwem
podatkowym (biuro rachunkowe);
2. uchylenie zaskarżonego wyroku w części, a mianowicie w zakresie w
jakim rozstrzygnięcie dotyczy decyzji z 5 października 2020 r. (znak […]) i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Opolu;
3. zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
Pismem z 12 lipca 2024 r., pełnomocnik ubezpieczonej zawnioskował o
złożenie odpowiedzi na skargę kasacyjną, wskazując, że złożenie jej w ustawowym
terminie nie było możliwe. Jednocześnie autor pisma wniósł o odmowę przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w przypadku przyjęcia skargi do rozpoznania
jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz
ubezpieczonej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym,
według norm przepisanych lub przedłożonego zestawienia wraz z odsetkami
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas, od dnia
uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszym postępowaniu nie kwalifikuje
się do jej przyjęcia celem rozpoznania merytorycznego.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie: (1) występuje istotne zagadnienie prawne, (2)
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, (3) zachodzi nieważność
III USK 236/24
6
postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z
tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że
zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie,
a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc
pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi
przez Sąd Najwyższy.
Pełnomocnik strony skarżącej wskazał, że przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania uzasadnione jest potrzebą wykładni przepisu art. 84 ust. 1 i 2 ustawy o
systemie ubezpieczeń społecznych, który jego zdaniem budzi poważne
wątpliwości. Należy więc przypomnieć, że odwołanie się do przesłanki przedsądu,
jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że
określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się
wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez
skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu
Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca
2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22,
Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i
pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej
okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości
interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK
111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349).
Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.
wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,
których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym
orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni,
podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości
polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich
rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia
wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.
III USK 236/24
7
Powyższemu strona skarżąca nie podołała, tym bardziej, że sama wskazuje w
uzasadnieniu swojego wniosku, iż wykładnia przywołanego przepisu art. 84 ust. 1 i
2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych doczekała się bogatego
orzecznictwa Sądu Najwyższego i dodać należy, że orzecznictwo to ma
ugruntowany charakter.
Prawomocny wyrok wyłączający osobę odwołującą się z ubezpieczeń
społecznych w spornym okresie, jako osobę prowadzącą pozarolniczą działalność
gospodarczą, korzysta z przymiotu powagi rzeczy osądzonej i wiąże nie tylko
strony i sąd, który go wydał, lecz także inne sądy. Stwierdzenie braku tytułu do
podlegania ubezpieczeniu chorobowemu oznacza brak prawa do spornych
zasiłków oraz uznanie wypłaconych skarżącej świadczeń jako pobranych bez
podstawy prawnej. Nie rozwiązuje natomiast samoistnie problemu, jakim jest
zasadność żądania przez organ rentowy zwrotu zrealizowanych zasiłków. W myśl
bowiem art. 84 ust. 2 ustawy systemowej, wynikający z ust. 1 tego artykułu
obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych
obwarowany jest dodatkowymi wymaganiami, a mianowicie pouczeniem osoby
pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania lub stwierdzeniem, że
do przyznania lub wypłaty świadczenia doszło na podstawie nieprawdziwych
zeznań lub fałszywych dokumentów albo innego przypadku świadomego
wprowadzenia w błąd organu rentowego wypłacającego świadczenie przez osobę
pobierającą. Ustalenie przy tym stanu świadomości osoby ubezpieczonej jest
elementem ustaleń faktycznych, będących wynikiem swobodnej oceny dowodów
dokonywanej przez sąd powszechny (postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 lipca
2022 r., I USK 522/21, LEX nr 3478520; z 19 lipca 2023 r., III USK 379/22, LEX nr
3586121; z 13 marca 2024, II USK 50/23, Legalis nr 3058484). Sąd rozpoznający
sprawę o zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie jest związany oceną stanu
faktycznego przyjętego za podstawę wyrokowania w sprawie dotyczącej podlegania
ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu chorobowemu. Wynikająca z art. 365
§ 1 k.p.c. moc wiążąca wyroku dotyczy bowiem związania sentencją, a nie
uzasadnieniem wyroku innego sądu, czyli przesłankami faktycznymi i prawnymi
przyjętymi za jego podstawę, gdyż zakresem prawomocności materialnej jest objęty
tylko ostateczny wynik rozstrzygnięcia, a nie jego przesłanki (zob. postanowienie
III USK 236/24
8
Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2024 r., III USK 358/23, Legalis nr 3168647). Sąd II
instancji ustalił, że nie można przyjąć, że wnioskodawczyni już od początku
kierowała się złą wolą i miała pełną świadomość, że pobiera świadczenia zasiłkowe
jej nienależne - nie wprowadziła więc ona organu rentowego w błąd, co do
powstania prawa do świadczeń, nie zataiła także przed organem rentowym
żadnych informacji, które mogłyby skutkować jej wyłączeniem z ubezpieczeń. Sąd
Najwyższy jest natomiast związany ustaleniami faktycznymi, stanowiącymi
podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).
Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania, Sąd Najwyższy postanowił, zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. - nie
uwzględniając przy tym wniosków zawartych w odpowiedzi na skargę kasacyjną, w
tym wniosku o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego, bowiem pismo to
zostało wniesione po upływie terminu przewidzianego w art. 3987 § 1 k.p.c.
DS
[a.ł]
