III USK 173/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka
w sprawie z odwołania A.J.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Opolu
o zasiłek chorobowy, zasiłek opiekuńczy,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 15
kwietnia 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w
Opolu
z dnia 31 października 2023 r., sygn. akt V Ua 35/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Opolu na rzecz A.J. kwotę 240,00 (dwieście czterdzieści) złotych,
wraz z odsetkami, o których mowa w art. 98 § 11 k.p.c. - tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Decyzją z 17 września 2021 r. (znak […]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Opolu na podstawie art. 66 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa w zw. z art. 84 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych oraz w zw. z art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 pkt 2,
III USK 173/24
2
ust. 2 i ust. 3 pkt 1, 2 i 4 oraz art. 6 ust. 1, art. 48, art. 52 ustawy z dnia 25 czerwca
1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby
i macierzyństwa, w punkcie 1 odmówił A.J. prawa do zasiłku chorobowego za okres
od 10 maja 2016 r. do 29 czerwca 2016 r., oraz w punkcie 2 zobowiązał ją do
zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego z
funduszu chorobowego za okres od 10 maja 2016 r. do 21 października 2016 r., od
3 stycznia 2017 r. do 23 czerwca 2017 r., od 5 września 2017 r. do 20 grudnia 2017
r., od 2 stycznia 2018 r. do 7 stycznia 2018 r., od 12 stycznia 2018 r. do 19 stycznia
2018 r., od 23 stycznia 2018 r. do 15 lipca 2018 r., od 24 lipca 2018 r. do 27 lipca
2018 r., od 30 lipca 2018 r. do 6 sierpnia 2018 r., od 6 września 2018 r. do 7
września 2018 r., od 20 września 2018 r. do 28 września 2018 r., w kwocie
133.439,42 zł, wraz z odsetkami, od dnia doręczenia niniejszej decyzji do dnia
zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia.
Sąd Rejonowy w Opolu, Wydział IV Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 18 kwietnia 2023 r. (sygn. akt IV U 764/21), wydanym w sprawie A.J.,
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu, o zasiłek
chorobowy, zasiłek opiekuńczy:
I. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Opolu w części tj. w pkt 2 i ustalił, że wnioskodawczyni A.J. nie jest zobligowana do
zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego z
funduszu chorobowego za okres: od 10 maja 2016 r. do 21 października 2016 r., od
3 stycznia 2017 r. do 23 czerwca 2017 r., od 5 września 2017 r. do 20 grudnia 2017
r., od 2 stycznia 2018 r. do 7 stycznia 2018 r., od 12 stycznia 2018 r. do 19 stycznia
2018 r., od 23 stycznia 2018 r. do 15 lipca 2018 r., od 24 lipca 2018 r. do 27 lipca
2018 r., od 30 lipca 2018 r. do 6 sierpnia 2018 r., od 6 września 2018 r. do 7
września 2018 r., od 20 września 2018 r. do 28 września 2018 r., w kwocie
133.439,42 zł wraz z odsetkami;
II. w pozostałym zakresie odwołanie oddalił;
III. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu na rzecz
wnioskodawczyni A.J. kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego.
III USK 173/24
3
Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy w Opolu V Wydział
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 31 października 2023 r. (sygn. akt
V Ua 35/23): oddalił apelację.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu, do Sądu
Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając judykat w całości, zarzucając
naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:
art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U z 2023 r., poz. 1230 ze zm.) w
związku z art. 17 ust. 1 oraz art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U z 2022 r., poz. 1732 ze zm.) - poprzez błędną
jego wykładnię skutkującą nieprawidłowym przyjęciem przez Sąd Okręgowy w
Opolu, że świadczenia wypłacone wnioskodawczyni (objęte sporem), a to zasiłki
chorobowe oraz zasiłek opiekuńczy z funduszu chorobowego, które na skutek
zmiany schematu podlegania wnioskodawczyni ubezpieczeniom społecznym i
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu okazały się być wnioskodawczyni
nienależne (wobec braku do nich uprawnień) - nie są równocześnie świadczeniami
nienależnie pobranymi - kiedy zmiana schematu podlegania wnioskodawczyni ww.
ubezpieczeniom, a co za tym idzie powstanie nadpłaty wypłaconych ww. zasiłków
na kwotę 133.439 zł - była konsekwencją realizacji przez organ rentowy wyroku z
18 września 2020 r. (sygn. akt VUa 19/20) Sądu Okręgowego w Opolu,
rozstrzygającego prawomocnie o braku u wnioskodawczyni prawa do zasiłku
chorobowego (objętego decyzją ZUS z dnia 12 lutego 2019 r.) w związku z
zaistnieniem przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa;
1. przepisu art. 84 ust. 1 u.s.u.s. w związku z art. 17 ust. 1 oraz art. 66 ust. 2
ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego w razie choroby i macierzyństwa - poprzez ich niezastosowanie i tym
samym zwolnienie wnioskodawczyni przez Sąd II instancji z obowiązku zwrotu
pobranych zasiłków chorobowych i zasiłku opiekuńczego za okres wskazane w
wyroku w kwocie 133. 439,42 zł, wraz z odsetkami - w sytuacji kiedy nadpłata ww.
III USK 173/24
4
zasiłków była skutkiem świadomego wprowadzenia organu rentowego przez
wnioskodawczynię w błąd, co do okoliczności warunkujących powstanie prawa do
tych świadczeń, wobec wykonywania przez ubezpieczoną, w okresie uprzednio
orzeczonej niezdolności do pracy czynności związanych z prowadzoną
działalnością gospodarczą.
W związku z tak stawianymi zarzutami, skarżący organ rentowy wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Opolu wraz z rozstrzygnięciem o
kosztach postępowania kasacyjnego;
ewentualnie
2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie, co do istoty
sprawy poprzez oddalenie odwołania wnioskodawczyni A.J. oraz zasądzenie od
odwołującej na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za
postępowanie kasacyjne wg norm przepisanych.
Organ rentowy wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
wskazując, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa, tj.: art. 84 ust. 1 i ust. 2
pkt 2 ustawy u.s.u.s. w związku z art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa, budzących poważne wątpliwości w kontekście tego, czy wypłacone
ubezpieczonemu świadczenia z ubezpieczenia chorobowego, które następczo - w
wyniku ich weryfikacji, skutkującej zmianą schematu podlegania ubezpieczeniom
społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu - stały się w efekcie
świadczeniami nienależnymi, należy uznać także za świadczenia nienależnie
pobrane - w sytuacji kiedy weryfikacja ta oraz zmiana schematu podlegania ww.
ubezpieczeniom była następstwem realizacji przez ZUS prawomocnego wyroku
Sądu II instancji, zmieniającego wyrok Sądu I instancji i w efekcie odmawiającego
ubezpieczonemu prawa do spornego (w tych postępowaniach) zasiłku
chorobowego oraz zobowiązującego ubezpieczonego do jego zwrotu wskutek
bezspornego zaistnienia okoliczności z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach
pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, tj.
wobec wykonywania przez ubezpieczonego w okresie orzeczonej niezdolności do
pracy czynności związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, czym
III USK 173/24
5
świadomie wprowadził organ rentowy w błąd, co do okoliczności warunkujących
powstanie prawa do tych świadczeń.
W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną odwołująca wniosła o
odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej organu rentowego do rozpoznania, oddalenie
skargi kasacyjnej - w przypadku przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie od
organu rentowego na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania, w tym
kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do
przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),
istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Przypomnieć należy, że skarga kasacyjna nie jest (kolejnym) środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze
element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa,
nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących
podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być
zatem zarzuty dotyczące ustalenie faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.),
a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c., postanowienia Sądu Najwyższego:
z 6 marca 2018 r., II UK 194/17, LEX nr 2488675; 27 kwietnia 2022 r., I USK
413/21, LEX nr 3431707; J. Paszkowski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks
postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I. Warszawa
2023, komentarz do art. 39813).
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o
przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie istnieje
III USK 173/24
6
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości (art. 3989
§ 1 pkt 2 k.p.c.). W szczególności przepis art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych budzi, zdaniem strony
skarżącej, wątpliwości w kontekście tego - „czy świadczenie nienależne, ustalone w
wyniku zmiany schematu podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz
ubezpieczeniu chorobowemu - należy traktować jako świadczenie nienależnie
pobrane, w sytuacji gdy zmiana schematu podlegania w/w ubezpieczeniom
spowodowana została wykonaniem przez ZUS prawomocnego wyroku Sądu,
odmawiającego ubezpieczonemu uprzedniego prawa do zasiłku chorobowego na
podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego w razie choroby i macierzyństwa, a co za tym idzie - czy
ubezpieczonemu, w chwili pobierania tych świadczeń można przypisać istnienie złej
woli w postaci wiedzy, że są to świadczenia nienależne, jeśli prawomocnym
wyrokiem ustalono, iż w okresie poprzedzającym ubezpieczony ten prowadził
pozarolniczą działalność gospodarczą podczas orzeczonej niezdolności do pracy,
przez co świadomie wprowadził organ rentowy w błąd i czy w konsekwencji tego
świadczenia te podlegają zwrotowi”.
Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie się do przesłanki
przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga
wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie
doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane
przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu
Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca
2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22,
Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i
pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej
okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości
interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK
111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r., I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349).
III USK 173/24
7
Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.
wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,
których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym
orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni,
podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości
polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich
rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia
wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.
Powyższemu strona skarżąca także nie podołała. Tym bardziej, że Sąd Najwyższy
zajmował się już wielokrotnie tym zagadnieniem i stanowisko prezentowane w
orzecznictwie uznać należy za ugruntowane. W prawie ubezpieczeń społecznych
„świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko „świadczenie nienależne”
(obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie
pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy
dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym
przez organ rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu
świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która
spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w
błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru
bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2
ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, błąd stanowi następstwo
świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą
wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia
prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Błąd ten wiąże się
zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub
odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą
konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego
wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek
świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. Nadto, jeżeli w trakcie
pobierania świadczenia jest ono „należne”, a okoliczności wyłączające prawo do
niego, w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy, wystąpiły
III USK 173/24
8
post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają
zwrotowi - na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy systemowej. Ocena, czy świadczenie
zostało nienależnie pobrane, powinna zostać więc dokonana w odniesieniu do
chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności, które wystąpiły
po zakończeniu jego wypłacania przez organ rentowy. Organ rentowy może
domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy
ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego,
kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co
dotyczy przede wszystkim osoby, która została pouczona o okolicznościach, w
jakich nie powinna pobierać świadczeń. Wypłacenie świadczenia w sposób, na
który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia natomiast
powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie
pobranego świadczenia. Ponadto, wprowadzenie w błąd stanowi następstwo
świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą
wywołania przekonania po stronie organu rentowego, że zostały spełnione warunki
nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Ów błąd
wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub
odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą
konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego
wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek
świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z 19 czerwca 2024 r., III USKP 130/23, Legalis nr 3097511; z 15
maja 2024 r., III USKP 131/23, Legalis nr 3144177; z 6 lutego 2024 r., I USKP
102/23, Legalis nr 3044785; z 6 lutego 2024 r., I USKP 13/23, Legalis nr 3051128
czy postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2024 r., III USK 127/23,
Legalis nr 3038080).
Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a o kosztach postępowania
orzeczono na podstawie art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1
k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
III USK 173/24
9
radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.).
DS
[a.ł]
