III SZP 1/04

Postanowienie Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2004 r. III SZP 1/04 Na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Kon- kurencji i Konsumentów jako sądu pierwszej instancji, przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji (art. 394 w związku z art. 367 § 2 i art. 361 k.p.c.). Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Beata Gudowska, Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Zbigniew Myszka, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca, uzasadnienie), Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Ryszard Wal- czaka, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 5 października 2004 r. sprawy z powództwa „P.” SA w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów o stwierdzenie znaczącej pozycji rynkowej, na skutek zagadnienia praw- nego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 25 lutego 2004 r., III SK 42/04 „Czy od postanowień Sądu Okręgowego w Warszawie - sądu ochrony konku- rencji i konsumentów (sądu antymonopolowego) przysługują środki odwoławcze do Sądu Najwyższego?" 1. na podstawie art. 39314 § 4 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania; 2. zarządził połączenie do wspólnego rozpoznania sprawy III SK 42/04 oraz sprawy III SZ 1/04; 3. przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do rozpoznania zażalenie strony powodowej „P.” SA w W. na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 października 2003 r. [...]. U z a s a d n i e n i e 2 I. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2004 r. (III SK 42/04), wydanym na pod- stawie art. 39314 § 1 k.p.c., skład trzyosobowy Sądu Najwyższego przedstawił po- większonemu składowi Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące zagad- nienie prawne: „czy od postanowień Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konku- rencji i Konsumentów (Sądu Antymonopolowego) przysługują środki odwoławcze do Sądu Najwyższego?” W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy pod- niósł, co następuje: 1. W rozpoznawanej sprawie Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów (Prezes UOKiK), działając na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr 73, poz. 852 ze zm. - powoływanej nadal jako: Prawo telekomunikacyjne), wydał postanowieniem z dnia 21 grudnia 2002 r., mocą którego stwierdził, że „P.” SA („P.”) jest operatorem o znaczącej pozy- cji na krajowym rynku usług telefonicznych świadczonych w sieci komórkowej. Na- stępnie, Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów postanowieniem z dnia 8 października 2003 r. [...] odrzucił zażalenie „P.” na powyż- sze postanowienie Prezesa UOKiK, stwierdzając, iż skarżący - powód nie wykazał, że co najmniej jeden z członków zarządu „P.” jest obywatelem polskim, a tym samym wniesione zażalenie nie spełnia wymagań formalnych określonych w art. 47949 w związku z art. 47966 i art. 126 § 1 pkt 4 k.p.c. i z tej przyczyny jest ono niedopusz- czalne. Z kolei, w kasacji od powyższego postanowienia Sądu Okręgowego w War- szawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 października 2003 r. peł- nomocnik powoda zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności naruszenie art. 126 § 1 pkt 4 i art. 47931 k.p.c. oraz art. 47949 , art. 47966 i art. 47947 § 2 k.p.c., a także art. 372 i art. 373 Ko- deksu spółek handlowych. W uzasadnieniu zarzutów kasacji pełnomocnik powoda przedstawił w szczególności argumentację w kwestii dopuszczalności zaskarżenia do Sądu Najwyższego postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów odrzucającego zażalenie na postanowienie Prezesa UOKiK, w której nawiązał do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01 (OTK-A 2002 nr 4 poz. 42) oraz do orzeczenia Sądu Naj- wyższego z dnia 10 czerwca 2003 r. (I CZ 59/03), zwracając przy tym uwagę na to, że w danym wypadku właściwym środkiem zaskarżenia jest kasacja, a nie zażalenie 3 - natomiast pogląd, wedle którego postanowienie takie jest niezaskarżalne byłby niemożliwy do pogodzenia z „konstytucyjnymi zasadami prawa do sądu, zaskarżal- ności i dwuinstancyjności”. Tymczasem pozwany Prezes UOKiK wniósł o odrzucenie kasacji, wywodząc, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego wniesie- nie do Sądu Najwyższego kasacji na postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest niedopuszczalne oraz wskazując na to, że zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie zamyka powodowi drogi sądowej w tej sprawie, bo- wiem postanowienie to zostało wydane przez Prezesa UOKiK w związku z prowa- dzonym przez Prezesa Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty (Prezes URTiP) postępowaniem administracyjnym, w wyniku którego wydana zostanie decyzja admi- nistracyjna, podlegająca następnie zaskarżeniu do Sądu. 2. Przedstawiając stan prawny obowiązujący w zakresie zasad i trybu postę- powania, w wyniku którego wydane zostało zaskarżone postanowienie Sądu Okrę- gowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Sąd Najwyższy wskazał na to, że: Po pierwsze, wedle stanu prawnego obowiązującego w grudniu 2002 r. (czyli w dacie wydania przez Prezesa UOKiK w przedmiotowej sprawie postanowienia z dnia 21 grudnia 2002 r. stwierdzającego, że „P.” jest operatorem o znaczącej pozycji na krajowym rynku usług telefonicznych świadczonych w sieci komórkowej), Prezes URTiP jest organem właściwym do ustalania „w porozumieniu z Prezesem UOKiK” w drodze decyzji tego, że: a) operator publiczny „zajmuje pozycję dominującą” (w ro- zumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie konsu- mentów) na rynku świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej na tym obszarze (art. 57 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 57 ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego); b) jeżeli udział operatora w rynku świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej na obsza- rze wskazanym w decyzji jest równy lub większy od 25%, to operator publiczny „jest operatorem o znaczącej pozycji rynkowej w zakresie świadczenia danej usługi tele- komunikacyjnej”, (art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 57 ust. 4 Prawa telekomunika- cyjnego); c) pomimo, że udział operatora w rynku świadczenia określonej usługi tele- komunikacyjnej na obszarze wskazanym w decyzji jest niższy od 25 %, to jednak - biorąc pod uwagę jego zdolność do wpływania na funkcjonowanie tego rynku, jego przychody w odniesieniu do rozmiaru tego rynku, jego możliwości dostępu do użyt- kowników końcowych oraz jego doświadczenie w świadczeniu usług telekomunika- 4 cyjnych na rynku – „jest operatorem o znaczącej pozycji rynkowej w zakresie świad- czenia danej usługi telekomunikacyjnej” (art. 57 ust. 2 w związku z art. 57 ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego); d) pomimo, że udział operatora w rynku świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej na obszarze wskazanym w decyzji jest równy lub większy od 25%, to jednak - biorąc pod uwagę jego zdolność do wpływania na funkcjonowanie tego rynku, jego przychody w odniesieniu do rozmiaru tego rynku, jego możliwości dostępu do użytkowników końcowych oraz jego doświadczenie w świadczeniu usług telekomunikacyjnych na rynku - „nie jest operatorem o znaczącej pozycji rynkowej w zakresie świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej” (art. 57 ust. 3 w związku z art. 57 ust. 2 oraz art. 57 ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego). Po drugie, że powyższe decyzje Prezesa URTiP obowiązany jest wydawać zawsze „w porozumieniu” z Prezesem UOKiK, jakkolwiek przepisy Prawa telekomu- nikacyjnego nie określają ani zasad, ani trybu współdziałania obu organów w tym zakresie. W tej sytuacji, należy stanąć na stanowisku, że skoro wydane przez Preze- sa UOKiK postanowienie ma na celu stwierdzenie „posiadania” lub też „nie posiada- nia” przez operatora „pozycji dominującej” lub „znaczącej pozycji rynkowej” w zakre- sie świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej (art. 57 ust. 7 w związku z art. 57 ust. 1 - ust. 3 Prawa telekomunikacyjnego) i pozostaje zawsze w związku z pro- wadzonym przez Prezesa URTiP postępowaniem administracyjnym w konkretnej sprawie, w której Prezes URTiP powinien wydać następnie decyzję stwierdzającą „posiadania” lub też „nie posiadania” przez operatora „pozycji dominującej” lub „zna- czącej pozycji rynkowej” w zakresie świadczenia określonej usługi telekomunikacyj- nej (art. 57 ust. 1 pkt 1 - pkt 2, art. 57 ust. 2 i art. 57 ust. 3 w związku z art. 57 ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego), to: a) oznacza to tożsamość przedmiotu rozstrzygnię- cia podejmowanego naprzód w formie postanowienia przez Prezesa UOKiK (art. 57 ust. 7 Prawa telekomunikacyjnego) z przedmiotem rozstrzygnięcia podejmowanego następnie w formie decyzji przez Prezesa URTiP; b) równocześnie wskazuje na to, iż wydane przez Prezesa UOKiK postanowienie ma zawsze charakter merytoryczny i w tym sensie przesądza już o treści decyzji, jakkolwiek formalnie nie rozstrzyga jeszcze sprawy “co do jej istoty” (art. 104 § 2 k.p.a.). Po trzecie, skoro wydane przez Prezesa UOKiK postanowienie, mające na celu stwierdzenie „posiadania” lub też „nie posiadania” przez operatora „pozycji do- minującej” lub „znaczącej pozycji rynkowej” w zakresie świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej (art. 57 ust. 7 w związku z art. 57 ust. 1 - ust. 3 Prawa telekomu- 5 nikacyjnego), pozostaje zawsze w związku z prowadzonym przez Prezesa URTiP postępowaniem administracyjnym w konkretnej sprawie, w której Prezes URTiP po- winien wydać następnie decyzję stwierdzającą „posiadanie” lub też „nie posiadanie” przez operatora „pozycji dominującej” lub “znaczącej pozycji rynkowej” w zakresie świadczenia określonej usługi telekomunikacyjnej (art. 57 ust. 1 pkt 1 - pkt 2, art. 57 ust. 2 i art. 57 ust. 3 w związku z art. 57 ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego), to ozna- cza to również, iż w danym wypadku do postanowienia wydanego przez Prezesa UOKiK odnosi się także dyspozycja art. 106 k.p.a., który stanowi także o tym, że: „Jeżeli przepis prawa uzależnia wydanie decyzji od zajęcia stanowiska przez inny organ (wyrażenia opinii lub zgody albo wyrażenia stanowiska w innej formie), decyzję wydaje się po zajęciu stanowiska przez ten organ” (art. 106 § 1 k.p.a.), przy czym „Zajęcie stanowiska przez ten organ następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie” (art. 106 § 5 k.p.a.). Należy jednak mieć na uwadze również i to, że z kolei art. 57 ust. 7 Prawa telekomunikacyjnego stanowi wyraźnie, iż: „Na postano- wienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (...) przysługuje zaża- lenie do Sądu Okręgowego w Warszawie - sądu antymonopolowego”. W tej sytuacji, w uzasadnieniu rozpoznawanego postanowienia Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd prawny, wedle którego: „Postępowanie administracyjne w sprawie zakończo- nej postanowieniem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydanym w trybie art. 57 ust. 1 - 3 Prawa telekomunikacyjnego jest więc postępowaniem jed- noinstancyjnym.” Po czwarte, wprawdzie przepisy Prawa telekomunikacyjnego nie regulują za- sad i trybu rozpoznawania przez Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konku- rencji i Konsumentów zażalenia na postanowienia Prezesa UOKiK wydane na pod- stawie art. 57 ust. 1 - ust. 3 Prawa telekomunikacyjnego (art. 111 ust. 2 - ust. 4 Prawa telekomunikacyjnego - a contrario), tym niemniej dyspozycja art. 47928 § 1 pkt 2 k.p.c. (stanowiącego, iż Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest właściwy w sprawach zażaleń na postanowienia wydawane przez Prezesa UOKiK zarówno w postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów - Dz.U. Nr 122, poz. 1319 ze zm., jak i na podstawie przepisów innych ustaw) wskazuje jednoznacznie na to, że postępowanie w sprawie zażalenia na postanowienie Prezesa UOKiK wydane na podstawie art. 57 ust. 1 - ust. 3 Prawa telekomunikacyjnego toczy się wedle prze- pisów Kodeksu postępowania cywilnego w sprawach gospodarczych. 6 Po piąte, przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują expressis verbis możliwości wnoszenia środków odwoławczych od postanowień Sądu Okręgo- wego - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do Sądu Najwyższego. Natomiast art. 47935 § 2 k.p.c. stanowi, że: „Od wyroku sądu ochrony konkurencji i konsumen- tów przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia.” Po szóste, w rozpoznawanej sprawie należy mieć na uwadze także i to, że w wyniku rozpoznania pytania prawnego dotyczącego zgodności z Konstytucją RP art. 47931 k.p.c. (stanowiącego, iż: „§ 1. Sąd ochrony konkurencji i konsumentów oddala odwołanie od decyzji Prezesa Urzędu, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia. § 2. Sąd ochrony konkurencji i konsumentów odrzuca odwołanie wniesione po upły- wie terminu do jego wniesienia, niedopuszczalne z innych przyczyn, a także wtedy, gdy nie uzupełniono w wyznaczonym terminie braków odwołania. § 3. Sąd ochrony konkurencji i konsumentów, uwzględniając odwołanie od decyzji, zmienia decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy.”) Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01 (OTK-A 2002 nr 4 poz. 42) orzekł, iż: „I. 1. Art. 47931 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego: 1) jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej przez to, że ustalając katalog rozstrzygnięć zawierających zarówno cechy po- stępowania pierwszoinstancyjnego, jak i odwoławczego uniemożliwia właściwą kon- trolę instancyjną, pozbawiając stronę apelacyjnego środka odwoławczego od orze- czenia Sądu Antymonopolowego wydanego w pierwszej instancji; 2) nie jest nie- zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. (...)”, a w konsekwencji orzekł, że przepis art. 47931 k.p.c. traci moc z dniem 30 listopada 2003 r. Ponieważ ustawodawca przed dniem 30 listopada 2003 r. nie zmienił powyższego przepisu, przeto w dacie przedstawienia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego niniej- szego zagadnienia prawnego, tzn. w dniu 25 lutego 2004 r. stan prawny w tym za- kresie jest taki, że przepis art. 47931 k.p.c. utracił moc obowiązującą. 3. Równocześnie, w uzasadnieniu niniejszego postanowienia Sąd Najwyższy wskazał na następujące wątpliwości dotyczące zaskarżania postanowień Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do Sądu Najwyższego, które - w opinii Sądu Najwyższego - są wynikiem rozbieżności ocen dotyczących charakteru prawnego i cech postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie - Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów: 7 Po pierwsze, w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd prawny, wedle którego postępowanie przed sądem ochrony konkurencji i konsumentów (są- dem antymonopolowym) było i jest postępowaniem pierwszoinstancyjnym (por. wy- rok z dnia 29 maja 1991 r., III CRN 120/91, OSNCP 1992 nr 5, poz. 87; postanowie- nie z dnia 7 października 1998 r., I CKN 265/98, OSPiKA 2000 nr 5, poz. 68; posta- nowienie z dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 351/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 47), przy czym godne uwagi jest w tym kontekście i to, że stosownie do dyspozycji art. 47935 § 1 k.p.c.: „Do wyroku sądu ochrony konkurencji konsumentów przepisy art. 387 i 388 stosuje się odpowiednio”, natomiast brak analogicznego odesłania do art. 386 § 2, § 4 i § 6 k.p.c. Po drugie, natomiast odmienny pogląd prawny zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 24 września 1993 r., III CZP 92/93 (OSNCP 1994 nr 2, poz. 28), w której stwierdził, że postępowanie przed sądem anty- monopolowym jest postępowaniem odwoławczym zbliżonym do postępowania rewi- zyjnego. Po trzecie, tymczasem ocena prawna dotycząca charakteru postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie-Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumen- tów jako postępowania pierwszoinstancyjnego albo jako postępowania odwoławcze- go zbliżonego do postępowania apelacyjnego, względnie jako postępowania „hybry- dowego” jest istotna dla rozważanego zagadnienia prawnego, bowiem zagadnienie dopuszczalności zaskarżenia postanowień tego Sądu musi być rozpatrywane w kontekście konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP) i konstytucyjnego prawa strony do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji RP). Po czwarte, w kwestii zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego w sprawach gospodarczych wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01 (OTK-A 2002 nr 4, poz. 42), w którym stwierdził, że art. 47931 k.p.c. jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 oraz art. 2 Konstytucji RP przez to, że ustalając katalog rozstrzygnięć zawierających zarówno cechy postępo- wania pierwszoinstancyjnego, jak i postępowania odwoławczego, uniemożliwia wła- ściwą kontrolę instancyjną, pozbawiając stronę apelacyjnego środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Antymonopolowego (Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów) wydanego w pierwszej instancji. Równocze- śnie w uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że kasa- 8 cja nie gwarantuje „jako publicznoprawny środek odwoławczy właściwej ochrony inte- resu prawnego strony postępowania, którą zapewnia drugoinstancyjne, apelacyjne postępowanie sądowe. Oznacza to, iż wprowadzenie możliwości wniesienia kasacji od orzeczenia Sądu Antymonopolowego nie może uzasadniać twierdzenia o tym, iż strona ma zagwarantowaną możliwość sądowej kontroli orzeczenia w zwykłym trybie instancyjnym. Należy ponadto podkreślić, że z punktu widzenia regulacji zawartych w Konstytucji środek zaskarżenia powinien być skuteczny w tym sensie, iż powinien umożliwiać merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu odwoławczym. Gwarancje takie zapewnia postępowanie apelacyjne, a nie kasacyjne. Dotyczy to w szczególności możliwości przeprowadzenia postępowania dowodowego.” Po piąte, zakładając że wyrażona w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP zasada dwuinstancyjności ma charakter uniwersalny i absolutny: „powinna być ona respek- towana także w postępowaniu kończącym się w pierwszej instancji wydaniem - jak w niniejszej sprawie - postanowienia odrzucającego zażalenie na postanowienie orga- nu ochrony konkurencji i konsumentów. Oznacza to, że stronie postępowania w sprawach ochrony konkurencji powinien przysługiwać środek zaskarżenia od takiego postanowienia sądu ochrony konkurencji i konsumentów do sądu drugiej instancji.” Po szóste, mimo to w poprzedzającym powyższe orzeczenie Trybunału Kon- stytucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01 (OTK-A 2002 nr 4, poz. 42) orzecz- nictwie sądowym Sądu Najwyższego oraz Sądu Apelacyjnego utrwalił się przeciwny pogląd prawny, wedle którego od postanowień Sądu Antymonopolowego (Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów) nie służy żaden środek zaskarżenia - ani kasacja (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 351/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 47), ani zażalenie (por. postanowienie Sądu Antymonopolowego z dnia 10 maja 1995 r., XVII Amr 17/95 - LEX nr 56574). 4. W opinii składu Sądu Najwyższego przedstawiającego do rozstrzygnięcia powyższe zagadnienie prawne, przy ocenie charakteru prawnego postanowienia Sądu Antymonopolowego (Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konku- rencji i Konsumentów) o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Prezesa UOKiK należy mieć na uwadze, że zażalenie to „odpowiada - podobnie, jak odwołanie od decyzji Prezesa Urzędu - konstrukcji pozwu w ogólnym postępowaniu cywilnym, bo- wiem wymagania odnoszące się do zażalenia (art. 47932 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 47928 § 3 k.p.c.) są zbliżone do wymagań pozwu (art. 187 k.p.c.), a ponadto za- 9 żalenie, podobnie jak pozew, „uruchamia” postępowanie sądowe w pierwszej instan- cji. W konsekwencji można przyjąć, że kwestionowane w niniejszym postępowaniu postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów jest postanowieniem odpowiadającym postanowieniu o odrzuceniu po- zwu.” 5. Ponieważ jednak Sąd Najwyższy jest właściwy do rozpoznawania kasacji od wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów (art. 47935 § 2 k.p.c.), dlatego w uzasadnieniu swego postanowienia z dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 351/99 (OSNC 2000 nr 3, poz. 47) Sąd Najwyższy stwier- dził, że: „zważywszy także na pierwszeństwo art. 47935 § 2 k.p.c. przed art. 392 § 1 k.p.c. (uwaga: następnie - art. 392 k.p.c.) oraz brak podstaw do stosowania art. 361 k.p.c. - oczywistym jest wniosek, iż od postanowień sądu antymonopolowego, także kończących postępowanie, kasacja nie przysługuje”. Pogląd prawny o niedopusz- czalności wnoszenia do Sądu Najwyższego kasacji od postanowień Sądu Okręgo- wego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - wedle opinii składu Sądu Najwyższego przedstawiającego do rozpoznania niniejsze zagadnienie prawne - w stanie prawnym ukształtowanym w wyniku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01 (OTK-A 2002 nr 4, poz. 42): „doznaje wzmocnienia przez to, że Sąd ten jest sądem pierwszej instancji, a zatem nie jest sądem drugiej instancji, od którego postanowień o odrzuceniu pozwu służyłaby ka- sacja do Sądu Najwyższego (art. 392 k.p.c.). Z tego samego powodu nie służy za- żalenie do Sądu Najwyższego (art. 39818 k.p.c.). Sąd Najwyższy jest jednak właściwy do rozpoznania zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o odrzuceniu kasacji (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2003 r., I CZ 59/03).” 6. Wymaga więc rozważenia kwestia, czy postanowienie Sądu Antymonopo- lowego (Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumen- tów) o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Prezesa UOKiK „jest zaskarżalne do sądu drugiej instancji”, skoro brak jest wyraźnego przepisu ustawowego wykluczają- cego taką możliwość (art. 78 Konstytucji RP - a contrario) i nie wyklucza tego także dyspozycja art. 47935 § 2 k.p.c. Zdaniem składu Sądu Najwyższego przedstawiające- go do rozpoznania niniejsze zagadnienie prawne: „Prowadzi to do wniosku, że są- dem właściwym do rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu antymonopolowe- go o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i 10 Konsumentów jest sąd apelacyjny. Przyjęcie tezy, że powyższe postanowienie jest niezaskarżalne, wymagałoby przekonującego i szerokiego uzasadnienia, iż nie ogra- nicza to zainteresowanym prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP).” 7. Wreszcie, w uzasadnieniu niniejszego postanowienia przedstawiającego do rozpoznania zagadnienie prawne skład Sądu Najwyższego zwraca uwagę i na to, że: „kasacja od postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konku- rencji i Konsumentów z dnia 8 września 2003 r. została wniesiona przed dniem 30 listopada 2003 r., a zatem przed dniem utraty mocy obowiązującej przepisów k.p.c. wskazanych w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01, zaś Sąd Najwyższy rozpoznaje tę kasację po tej dacie. Ma to znaczenie, bowiem ocena dopuszczalności zaskarżenia postanowienia sądu antymonopolowego powinna być dokonywana z uwzględnieniem skutków tego wyroku, a zwłaszcza wy- rażonego w jego uzasadnieniu poglądu, że postępowanie przed sądem antymono- polowym jest postępowaniem pierwszoinstancyjnym, co poważnie rzutuje na treść tej oceny; Sąd Najwyższy powinien zatem uwzględnić stan prawny powstały po dniu 30 listopada 2003 r.” II. Rozważając przedstawione zagadnienie prawne należy mieć na uwadze, co następuje: 1. Wniesienie zażalenia na postanowienie Prezesa UOKiK wydane w postę- powaniu prowadzonym na podstawie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i kon- sumentów lub na podstawie przepisów innej ustawy (w danym wypadku: na podsta- wie przepisów Prawa telekomunikacyjnego) do Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 47928 § 1 pkt 2 i art. 47932 k.p.c.) wszczyna sądowe postępowanie cywilne przed sądem pierwszej instancji (postępo- wanie pierwszoinstancyjne) w danej sprawie gospodarczej, na co wskazuje: po pierwsze - okoliczność, że zażalenie to spełniać powinno wymagania formalne (art. 47928 § 3 w związku art. 47932 § 2 k.p.c.) zbliżone do wymagań, jakim odpowiadać powinien pozew (art. 187 k.p.c.); oraz po drugie - okoliczność, że dopiero wniesienie zażalenia do Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów otwiera możliwość prowadzenia kontradyktoryjnego postępowania sądowe- go w tej sprawie, która uprzednio była przedmiotem rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1991 r., III CRN 129/91, OSNCP 1992 nr 5, poz. 87; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 11 sierpnia 1999 r., I CKN 351/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 47; wyrok Trybunału Konsty- tucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01, OTK-A 2002 nr 4, poz. 42). 2. Wedle stanu prawnego obowiązującego do dnia 18 sierpnia 2004 r., w roz- dziale 2. (Postępowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji) działu IVa. (Po- stępowanie w sprawach gospodarczych) Tytułu VII. (Postępowania odrębne) Ko- deksu postępowania cywilnego brak było przepisów prawnych, które określałyby za- sady i tryb wnoszenia środków prawnych od postanowień Sądu Okręgowego w War- szawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Natomiast w nawiązaniu do dyspozycji pomieszczonego w tym rozdziale przepisu art. 47935 § 2 k.p.c. (stanowią- cego, że: „Od wyroku sądu ochrony konkurencji i konsumentów przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia.”) w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego został sformułowany pogląd prawny, w myśl którego: „skoro ustawodawca expressis verbis dopuścił kasację tylko od wyroków sądu anty- monopolowego, to - zważywszy także na pierwszeństwo art. 47935 § 2 k.p.c. przed art. 392 § 1 k.p.c. (uwaga: następnie - art. 392 k.p.c.) oraz na brak podstaw do sto- sowania art. 361 k.p.c. - oczywistym jest wniosek, iż od postanowień sądu antymo- nopolowego, także kończących postępowanie, kasacja nie przysługuje” (por. posta- nowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2000 r., I CKN 351/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 47). Równocześnie, należy mieć na uwadze to, że: po pierwsze - w Konstytucji RP ustanowiona została zasada sprawiedliwości proceduralnej, będąca konsekwencją realizacji prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), a wynikająca: a) ze sformu- łowanej w art. 78 Konstytucji RP (stanowiącego, że: „Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa.”) zasady zaskarżalności orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, której ograniczenia mogą być określane jedynie wy- jątkowo i w drodze wyraźnych (a nie domniemanych - sic!) postanowień ustawy (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 czerwca 2002 r., P 13/01, OTK-A 2002 nr 4, poz. 42), oraz b) z pozostającej z nią ścisłym funkcjonalnym związku i sformułowanej w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP (stanowiącym, że: „Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.”) zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego; po drugie - w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących “Postępowania w sprawach gospodarczych” (Dział IVa), które ma charakter “Postępowania odręb- nego” (Tytuł VII.), brak jest przepisu stwierdzającego wyraźnie, że od postanowień 12 Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie przysługuje możliwość korzystania z żadnych środków prawnych; po trzecie - mil- czenie ustawodawcy nie powinno być jednak uznawane nigdy za przesądzające („samo przez się”) o zamknięciu drogi sądowej; przeciwnie, organ stosujący prawo powinien dążyć do takiej interpretacji przepisów prawa, która zapewni poszanowanie przepisów Konstytucji oraz gwarantowanych nią praw podstawowych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r., SK12/99 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01, OTK-A 2002 nr 4, poz. 42); po czwarte - w sytuacji, gdy przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące po- stępowania odrębnego nie przewidują odmiennych uregulowań prawnych w odnie- sieniu do określonych instytucji procesowych, należy w tym zakresie stosować ogól- nie obowiązujące przepisy procesowe, o ile nie kolidują one z przepisami dotyczą- cymi postępowania odrębnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 351/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 47); po piąte - oznacza to w konsekwencji, że w postępowaniu w sprawach gospodarczych, a więc także w po- stępowaniu w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów, od postano- wień Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji na podstawie art. 394 k.p.c.; tym sa- mym, dopuszczalne jest także zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Prezesa UOKiK (art. 393 § 1 pkt 11 k.p.c.); po szóste - mając na uwadze to, że w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów obok Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 4793 § 1 in fine w związku z art. 47928 § 1 k.p.c.; analogicznie także: w sprawach z zakresu regulacji energetyki - art. 47946 k.p.c.; w sprawach z zakresu regulacji telekomunika- cji - art. 47957 k.p.c.; oraz w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego - art. 47968 k.p.c.), pełniącego funkcję „sądu pierwszej instancji”, funkcję „sądu drugiej in- stancji” (art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP) właściwego rzeczowo w „sprawach antymonopolowych” spełniał wyłącznie Sąd Najwyższy (art. 47935 § 2 k.p.c.; podobnie, jak: w sprawach z zakresu regulacji energetyki - art. 47956 § 2 k.p.c.; w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji - art. 47967 § 2 k.p.c.; oraz w spra- wach z zakresu regulacji transportu kolejowego - art. 47978 § 2 k.p.c.; a odmiennie aniżeli w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone - art. 47942 § 2 k.p.c.), należy stanąć na stanowisku, że to właśnie Sąd Najwyższy był 13 wówczas również „sądem drugiej instancji” właściwym do rozpoznawania zażaleń na postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów. 3. Z dniem 19 sierpnia 2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1803 z dnia 4 sierpnia 2004 r.) w zakresie, w jakim dotyczy ona przepisów art. 47912 , art. 47931a , art. 47932 , art. 47935 , art. 47947 , art. 47954 , art. 47956 , art. 47958 , art. 47965 , art. 47967 , art. 47969 , art. 47976 i art. 47978 k.p.c. (art. 13 tej ustawy). W wyniku powyższej zmiany, na podstawie art. 1 pkt 75 lit. b tej ustawy, obo- wiązujący w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów art. 47935 § 2 k.p.c. otrzymał następujące brzmienie: „Kasacja od orzeczenia sądu drugiej instancji przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia.” (na podstawie art. 1 pkt 78 lit. b, pkt 81 lit. b oraz pkt 84 lit. b ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępo- wania cywilnego oraz niektórych innych ustaw - analogiczne brzmienie, otrzymały odpowiednio również dalsze obowiązujące przepisy, a mianowicie: art. 47956 k.p.c. - w sprawach z zakresu regulacji energetyki; art. 47967 k.p.c. - w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji; oraz art. 47978 k.p.c. - w sprawach z zakresu transportu kolejowego). Oznacza to, że aktualnie od wszystkich wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przysługuje apelacja do Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który w zakresie wszystkich spraw antymonopolowych pełni funkcję “sądu drugiej instancji” (art. 367 § 2 w związku z art. 361 k.p.c.). Równocześnie: po pierwsze - na podstawie art. 1 pkt 73 ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, po art. 47931 k.p.c. (przepis ten - zgodnie z pkt II. sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01, OTK-A 2002 nr 4, poz. 42 - utracił moc prawną z dniem 30 listopada 2003 r.) dodany został art. 47931a § 2 k.p.c., stanowiący że: „Sąd ochrony konkurencji i konsumentów odrzuca odwołanie wniesione po upływie termi- nu do jego wniesienia, niedopuszczalne z innych przyczyn, a także wtedy, gdy nie uzupełniono w wyznaczonym terminie braków odwołania.”; oraz po drugie - na pod- stawie art. 1 pkt 74 tej ustawy art. 47932 § 2 k.p.c. uzyskał następujące brzmienie: „Przepisy art. 47928 § 2 i § 3 oraz art. 47930 i art. 47931a stosuje się odpowiednio do zażaleń na postanowienia Prezesa Urzędu.” 14 W świetle aktualnie obowiązującego porządku prawnego jest więc oczywiste, że od postanowień Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jako sądu pierwszej instancji przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji - Sądu Apelacyjnego w Warszawie na zasadach określonych w art. 394 w związku z art. 367 § 2 i art. 361 k.p.c. III. Mając powyższe na uwadze oraz zważywszy na to, że zgodnie z dyspozy- cją przepisu przejściowego - art. 9 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postę- powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw: „Do postępowań w sprawach z za- kresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, regulacji telekomunikacji i poczty, regulacji transportu kolejowego, wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy, stosuje się przepisy tej ustawy, z zastrzeżeniem ust. 2 - 4.” (przy czym ust. 2 - ust. 4 tego przepisu dotyczą wyłącznie wnoszenia lub rozpoznawania kasacji lub apelacji), powiększony skład Sądu Najwyższego postanowił: 1. Na podstawie art. 39314 § 4 k.p.c. przejąć do rozpoznania od składu trzech sędziów Sądu Najwyższego kasację w sprawie o sygn. akt III SK 42/04, w nawiąza- niu do której przedstawione zostało powiększonemu składowi sędziów Sądu Najwyż- szego do rozstrzygnięcia powyższe zagadnienie prawne, ponieważ: po pierwsze - pełnomocnik powoda wnosząc w niniejszej sprawie kasację w jej uzasadnieniu wskazał, iż miał na uwadze zaistniałą na gruncie regulacji prawnej obowiązującej do dnia 18 sierpnia 2004 r. rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w kwestii do- puszczalności zaskarżenia do Sądu Najwyższego postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i dlatego w kasacji tej zawarł wyraźne oświadczenie, aby: „W przypadku uznania przez Sąd, iż właściwym środkiem zaskarżenia postanowienia z dnia 8 października 2003 roku jest zażalenie, powód wnosi o rozpoznanie niniejsze- go pisma jako zażalenia, gdyż spełnia ono wszystkie wymogi stawiane zażaleniu przez przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (w szczególności wniesione w ter- minie w przewidzianym dla zażalenia).”; po drugie - Sąd Najwyższy wziął pod uwagę również i to, że kasacja w niniejszej sprawie od postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 października 2003 r. [...], które zostało doręczone powodowi w dniu 10 października 2003 r., wniesiona została przez powoda do Sądu Najwyższego w dniu 17 października 2003 r., a więc w terminie siedmiodniowym przewidzianym dla wniesienia zażalenia na postanowie- nie (art. 394 § 2 k.p.c.); po trzecie - Sąd Najwyższy stanął przy tym na stanowisku, 15 że w państwie prawnym (art. 2 Konstytucji RP) strona nie może ponosić niekorzyst- nych konsekwencji rozbieżnej interpretacji prawa przez Sąd Najwyższy. 2. Na podstawie art. 219 w związku z art. 39319 oraz art. 391 § 1 k.p.c. połą- czyć do wspólnego rozpoznania sprawę o sygn. akt III SK 42/04, w której powód wniósł do Sądu Najwyższego kasację od postanowienia Sądu Okręgowego w War- szawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 października 2003 r., [...], oraz sprawę o sygn. akt III SZ 1/04, w której od tego samego postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 paź- dziernika 2003 r. [...], powód wniósł równocześnie do Sądu Najwyższego w dniu 17 października 2003 r. zażalenie. 3. Na podstawie art. 200 w związku z art. 39319 oraz art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1803), przekazać Sądo- wi Apelacyjnemu w Warszawie do rozpoznania zażalenia strony powodowej P. SA w W. na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 8 października 2003 r. [...]. ========================================