III SA/Po 598/20

Dnia 18 lutego 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędziowie WSA Małgorzata Górecka (spr.) WSA Szymon Widłak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 lutego 2021 roku sprawy ze skargi L. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] lipca 2020r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego oddala skargę

W dniu [...] lipca 2019 r. L. N. wniosła skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...], uchylające w całości postanowienie Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] w P. z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] i umarzające w całości postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na tle stanu faktycznego sprawy, w której Dyrektor ZUS wszczął i prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku L. N. na podstawie tytułów wykonawczych z [...] kwietnia 2015 r., wystawionych przez wierzyciela Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] w P. w związku z zaległościami wynikającymi z przeniesienia odpowiedzialności za zobowiązania A Sp. z o.o. Organ egzekucyjny zawiadomieniami z dnia [...] maja 2015 r. zajął świadczenia zobowiązanej z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej w ZUS. Wysłanym drogą mailową pismem z [...] marca 2019 r. wierzyciel wniósł "o umorzenie postępowania egzekucyjnego (...) A. Sp. z o.o. i zmniejszenie do kwoty należnych kosztów egzekucyjnych", wyszczególniając numery zawiadomień o zajęciu emerytury skarżącej oraz wskazując obok nich kwoty. W piśmie zaznaczył "z uwagi na wygaśnięcie zobowiązania pierwotnego – składki zostały przedawnione". Do akt dołączono pismo organu egzekucyjnego z [...] marca 2019 r., informujące ZUS o zmianie należności objętych ww. postępowaniem egzekucyjnym i wskazujące aktualny stan należności, na które składają się koszty egzekucyjne i koszty upomnień.

Postanowieniem z [...] marca 2019 r. Dyrektor ZUS, działając na podstawie art. 59 § 1 pkt 2, § 3 i art. 60 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm.; dalej: "u.p.e.a.") umorzył prowadzone wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami. Uzasadniając rozstrzygnięcie podkreślił, że zobowiązanie ciążące na dłużniku pierwotnym uległo przedawnieniu, ale koszty egzekucyjne wynikające z tytułów wykonawczych z [...] kwietnia 2015 r. są należne. Podkreślił, że przedawnienie egzekwowanego obowiązku nie powoduje przedawnienia powstałych w toku jego egzekucji kosztów egzekucyjnych, gdyż są to dwa odrębne zobowiązania, powstałe w różny sposób i o odmiennym charakterze. Koszty egzekucyjne nie są świadczeniem ubocznym egzekwowanego obowiązku pieniężnego, ale są należne w związku z czynnościami dokonanymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przed przedawnieniem dochodzonej zaległości podatkowej, podlegają zatem egzekwowaniu niezależnie od umorzenia postępowania co do należności głównej.

W zażaleniu na powyższe postanowienie, skarżąca zarzuciła naruszenie art. 24 ust. 4 w zw. z art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.; dalej " u.s.u.s.") przez jego błędną interpretację i przyjęcie, że przedawnieniu ulegają wyłącznie należności z tytułu składek i odsetki, podczas gdy należnościami z tytułu składek zgodnie z powołanym przepisem, są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Strona zarzuciła również naruszenie art. 59 § 2 u.p.e.a. przez nieumorzenie wobec niej postępowania egzekucyjnego w całości.

Pismem z [...] maja 2019 r., organ nadzoru zwrócił się do wierzyciela o sprecyzowanie, czy w piśmie z [...] marca 2019 r. wierzyciel wystąpił o umorzenie całego postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanej, czy też żądał dochodzenia, wyłącznie kosztów egzekucyjnych. W odpowiedzi wierzyciel wskazał, że żądał umorzenia spornego postępowania egzekucyjnego w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami, a jednocześnie o dochodzenie wyłącznie kosztów egzekucyjnych powstałych w toku tego postępowania.

Organ nadzoru uchylił w całości postanowienie organu egzekucyjnego i umorzył postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułów wykonawczych w całości. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, wskazał że w przypadku przedawnienia należności objętych przedmiotowymi tytułami wykonawczymi, postępowanie to nie powinno zostać umorzone, jeśli do zapłaty nadal pozostają koszty egzekucyjne. Zgodnie bowiem z treścią art. 15 § 2 zdanie trzecie u.p.e.a., koszty upomnienia podlegają ściągnięciu w trybie określonym dla kosztów egzekucyjnych. Natomiast koszty egzekucyjne powstałe w egzekucji należności pieniężnej, jak wynika z treści art. 64c § 6 u.p.e.a., są dochodzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na tę należność, chyba że przepisy niniejszej ustawy stanowią inaczej. W takiej sytuacji, w przypadku umorzenia po stwierdzeniu przedawnienia, organ egzekucyjny pozbawiłby się możliwości dochodzenia tych kosztów, co jest niedopuszczalne. Tym samym, w przypadku przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie przy jednoczesnym braku wyegzekwowania kosztów upomnienia oraz kosztów egzekucyjnych brak jest podstaw do umorzenia prowadzonego postępowania na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Organ egzekucyjny zobligowany jest zaktualizować tytuł wykonawczy przez wyzerowanie kwoty należności głównej i prowadzić nadal na jego podstawie egzekucję kosztów egzekucyjnych. Organ nadzoru stwierdził, że zaskarżone postanowienie w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami wydane zostało niezgodnie z aktualnym stanem prawnym sprawy, tj. z naruszeniem przepisu art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Po rozpatrzeniu skargi WSA w Poznaniu uchylił prawomocnym wyrokiem z dnia [...] grudnia 2019 r. ( sygn. akt I SA/Po [...], a nie jak błędnie podał, organ wskazując na wyrok WSA w Poznaniu z dnia [...] stycznia 2020r. , sygn. akt III SA/PO [...] ) zaskarżone postanowienie z dnia [...] czerwca 2019 r.

Sąd stwierdził w uzasadnieniu wyroku, że podstawową kwestią sporną, choć nierozstrzygniętą w kontrolowanym postępowaniu jest zasadność – wobec przedawnienia dochodzonej należności głównej - jedynie częściowego umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec skarżącej na podstawie wystawionych w 2015 r. tytułów wykonawczych. Takie rozstrzygnięcie zostało podjęte przez organ egzekucyjny lecz organ nadzoru je uchylił, jednocześnie umarzając w całości postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Podjęcie takiego rozstrzygnięcia w oparciu o przepis art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. oznacza, że organ nadzoru przyjął, że w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy prowadzenie postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego jest bezprzedmiotowe. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego po stwierdzeniu przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie, organ egzekucyjny pozbawiłby się możliwości dochodzenia kosztów egzekucyjnych, co – zdaniem organu nadzoru - jest niedopuszczalne. Organ nadzoru nie dostrzegł jednak kilku okoliczności faktycznych sprawy. Po pierwsze, że w sprawie wpłynął wniosek wierzyciela o częściowe umorzenie postępowania egzekucyjnego, tj. w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami. Po drugie – organ egzekucyjny wniosek ten rozpatrzył i prowadzone postępowanie egzekucyjne umorzył, ale nie w całości, tylko – zgodnie z wnioskiem wierzyciela – "w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami od wskazanych kwot". Zatem przy rozpatrywaniu zażalenia skarżącej, która takie częściowe umorzenie postępowania kwestionuje, przyjął błędny stan faktyczny, czego efektem było - bezpodstawne zdaniem Sądu - uniknięcie rozpatrzenia zażalenia. W ocenie Sądu, w tej sytuacji zaskarżone postanowienie narusza przepisy art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. i naruszenie to mogło i miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem pozbawiło skarżącą rozpatrzenia zgłoszonych przez nią w zażaleniu zarzutów.

Sąd zauważył, że umorzenie postępowania egzekucyjnego może być obligatoryjne (art. 59 § 1 u.p.e.a.) lub fakultatywne (art. 59 § 2 u.p.e.a.), przy czym w pierwszym przypadku musi się ziścić którakolwiek z przesłanek enumeratywnie wymienionych w art. 59 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem postępowanie egzekucyjne umarza się m. in. (pkt 2) jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. Umarza się je również na żądanie wierzyciela (pkt 9). Wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w powołanym wyżej przepisie obliguje organ egzekucyjny do wydania postanowienia o umorzeniu postępowania. Organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest zatem zobowiązany umorzyć to postępowanie z urzędu, gdy w jakikolwiek sposób uzyska informacje o przyczynach uzasadniających umorzenie, bez względu na to, czy zostaną one stwierdzone z urzędu, czy też wyjdą na jaw w wyniku zgłoszonych zarzutów, bądź też w inny sposób zostaną zakomunikowane organowi egzekucyjnemu. W myśl art. 59 § 3 u.p.e.a. w przypadkach, o których mowa w § 1 i 2, organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4. Stosownie natomiast do treści art. 59 § 4 u.p.e.a. postanowienie, o którym mowa w § 3, wydaje się na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela albo z urzędu.

Z przytoczonych wyżej przepisów wynika, że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje wówczas, gdy w jego toku wystąpią przeszkody o trwałym charakterze, uniemożliwiające dalsze jego prowadzenie. Taką przyczynę stanowi upływ terminu przedawnienia egzekwowanej należności głównej, jak i żądanie wierzyciela w zakresie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Należy przy tym podkreślić, że organ egzekucyjny jest związany żądaniem wierzyciela umorzenia postępowania egzekucyjnego i nie jest uprawniony do działania z urzędu i badania, czy i która z przesłanek określonych w art. 59 § 1 u.p.e.a. zachodzi. Takie działanie z urzędu praktycznie uprawnione jest tylko w przypadku, gdy żądanie umorzenia egzekucji pochodzi od zobowiązanego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 października 2019 r., II FSK 726/19 i wskazane tam orzecznictwo – wyrok dostępny w bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl).

W kontrolowanej sprawie umknęło organowi nadzoru, że to wierzyciel wystąpił z żądaniem umorzenia postępowania egzekucyjnego, wskazując że żąda jedynie częściowego, ograniczonego do należności głównej oraz odsetek od niej, umorzenia tego postępowania. Zatem organ egzekucyjny był przede wszystkim związany żądaniem wierzyciela. Natomiast organ nadzoru, umarzając postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, uniemożliwił organowi egzekucyjnemu rozpatrzenie tego żądania. Pominął przy tym również istotną okoliczność, że żądanie wierzyciela, jak i postanowienie organu egzekucyjnego dotyczyło częściowego umorzenia postępowania. Art. 59 u.p.e.a. reguluje umorzenie postępowania egzekucyjnego, ale z zawartych w nim przepisów nie wynika zakaz jego częściowego umorzenia, ani tym bardziej zakaz żądania przez wierzyciela takiego częściowego umorzenia. Zatem wydając zaskarżone rozstrzygnięcie organ nadzoru naruszył w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy przepisy art. 59 § 1 pkt 2 i 9, § 3 i 4 u.p.e.a. oraz art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.

Sąd zgodził się za skarżącą, że kwestionowane przez nią postanowienie narusza zawarty w art. 139 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. zakaz reformationis in peius. W myśl tego przepisu organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny. Z mocy art. 144 K.p.a. przepis ten ma również zastosowanie do zażaleń zaskarżających postanowienia. Organ nadzoru uchylając postanowienie organu pierwszej instancji i umarzając postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego doprowadził do sytuacji, w której skarżącą, nie rozpatrując zarzutów jej zażalenia zmierzających do wykazania konieczności umorzenia postępowania egzekucyjnego w całości, "pozbawił" nawet częściowego (orzeczonego przez organ egzekucyjny) umorzenia postępowania egzekucyjnego, nie wykazując przy tym, że zaskarżone postanowienie rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.

Natomiast w sytuacji, gdy zaskarżonym rozstrzygnięciem organ nadzoru uchylił się od rozpatrzenia argumentów zażalenia, przedwczesne było odnoszenie się przez Sąd do zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 24 ust. 4 w zw. z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Mając powyższe na uwadze, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ nadzoru został zobowiązany ustosunkować się do zarzutów zażalenia, będąc jednocześnie związanym przedstawioną wyżej oceną prawną.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Dyrektor Izby Skarbowej postanowieniem z dnia [...] lipca 2020 r. utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji z dnia [...] marca 2019 r.

Organ wskazał, że postanowieniem z dnia [...] marca 2019 r. umorzono dochodzone należności z powodu ich przedawnienia ( umorzono postępowanie w części dotyczącej należności głównych wraz z odsetkami ).

Organ stwierdził, że przedawnienie egzekwowanego obowiązku świadczenia pieniężnego nie oznacza przedawnienia powstałych w toku jego egzekucji kosztów egzekucyjnych. Te dwa odrębne zobowiązania dotyczą bowiem innych podmiotów – wierzyciela oraz organu egzekucyjnego.

W skardze do WSA w Poznaniu strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości zarzucając naruszenie

- art. 24 ust. 4 w zw. z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

- art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu rozważył, co następuje :

Postanowienie z dnia [...] lipca 2020 r. zostało wydane zgodnie z prawem i przy uwzględnieniu wytycznych wyroku WSA w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2019 r. ( sygn. akt I SA/Po [...] ).

W ocenie Sądu organ II instancji zasadnie wskazał, że przedawnienie egzekwowanego obowiązku świadczenia pieniężnego nie oznacza przedawnienia powstałych w toku jego egzekucji kosztów egzekucyjnych. Te dwa odrębne zobowiązania dotyczą bowiem innych podmiotów – wierzyciela oraz organu egzekucyjnego.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w całości pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 16 grudnia 2015 r. sygn. akt II FSK 2996/13, w którym stwierdzono, że "istota sporu koncentruje się wokół dopuszczalności egzekwowania kosztów postępowania egzekucyjnego w sytuacji, gdy – ze względu na przedawnienie zobowiązania - postępowanie egzekucyjne, w ramach którego naliczono te koszty zostało umorzone w części dotyczącej należności głównej wraz z odsetkami.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni przychyla się do stanowiska przedstawionego w wyroku NSA z dnia 20 stycznia 2009 r. sygn. akt II FSK 1027/08, na który powołał się Sąd I instancji, że zakres podmiotowy i przedmiotowy umorzenia postępowania z przyczyny wymienionej w art. 59 § 1 pkt 2 ustawy egzekucyjnej, jak i innych przyczyn wymienionych w § 1art. 59 tej ustawy, dotyczyć może wyłącznie obowiązku określonego w art. 2 ustawy egzekucyjnej, nie zaś kosztów postępowania egzekucyjnego oraz że koszty egzekucyjne, przy egzekucji należności pieniężnych, są dochodzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na należność pieniężną, obowiązek ich ponoszenia obciąża zobowiązanego już w trakcie egzekucji oraz korzystają one z pierwszeństwa w zaspokojeniu, w świetle wskazanych wyżej argumentów, nie uzasadnia stanowiska, że postanowienie o umorzeniu egzekucji z art. 59 § 3 u.p.e.a. może, w jakimkolwiek zakresie, zawierać rozstrzygnięcie w sprawie kosztów egzekucyjnych.

Za Sądem I instancji podkreślić należy, że umorzenie postępowania egzekucyjnego i umorzenie kosztów egzekucyjnych to dwie różne instytucje prawne regulowane odrębnymi przepisami. Instytucje te są niezależne od siebie w tym sensie, że umorzenie postępowania egzekucyjnego nie powoduje umorzenia kosztów egzekucyjnych, zaś umorzenie kosztów egzekucyjnych nie ma wpływu na umorzenie postępowania egzekucyjnego. Możliwość dochodzenia powstałych zgodnie z prawem, lecz nieuiszczonych w chwili umorzenia postępowania egzekucyjnego, kosztów tego postępowania regulują wyłącznie przepisy ustawy egzekucyjnej dotyczące tych kosztów jako odrębnej, od egzekwowanej w umorzonym postępowaniu, należności przysługującej organowi egzekucyjnemu.

Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że prawidłowo Sąd I instancji ( orzekający w sprawie o sygn. akt I SA/Po [...]) uznał, że przedawnienie egzekwowanego obowiązku świadczenia pieniężnego nie powoduje przedawnienia powstałych w toku jego egzekucji kosztów egzekucyjnych, gdyż są to dwa odrębne zobowiązania, jedno należne wierzycielowi, a drugie organowi egzekucyjnemu, powstałe w różny sposób i o odmiennym charakterze mimo, iż mogą być dochodzone na podstawie jednego (tego samego) tytułu egzekucyjnego. Koszty egzekucyjne nie są świadczeniem ubocznym egzekwowanego obowiązku pieniężnego.

[...]

Za zasadne uznać także należy, w świetle wspomnianego orzeczenia, kontynuowanie postępowania egzekucyjnego co do kosztów egzekucyjnych, które – jak wykazano powyżej - nie są świadczeniem ubocznym egzekwowanego obowiązku, lecz odrębnym zobowiązaniem, na które nie rozciągają się konsekwencje przedawnienia dochodzonego obowiązku. Koszty egzekucyjne należne w związku z czynnościami dokonanymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przed przedawnieniem dochodzonej zaległości podatkowej podlegają zatem egzekwowaniu niezależnie od umorzenia postępowania co do należności głównej".

Biorąc pod uwagę powyższe należało uznać zarzuty skargi za bezzasadne i orzec o jej oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2019.2325).