III PSK 66/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Romualda Spyt
Dnia 5 lutego 2025 r.
w sprawie z powództwa D. P.
przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej we Wrocławiu
o odprawę pieniężną,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 5
lutego 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego we
Wrocławiu
z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt VIII Pa 210/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
[SOP]
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2023 r., oddalił
apelację Skarbu Państwa - Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu od wyroku
Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu z dnia 17 listopada
2022 r., zasądzającego od strony pozwanej na rzecz powódki D.P. kwotę 26.554,74
zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem odprawy pieniężnej w związku ze
zwolnieniem ze służby.
Skarb Państwa - Izba Administracji Skarbowej we Wrocławiu wywiódł skargę
kasacyjną, zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości. W podstawach skargi
podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 163
III PSK 66/24
2
ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz.U. z 2016 r., poz. 1799
ze zm.) w związku z art. 170 ust. 3 i 4 ustawy z 16 listopada 2016 r. Przepisy
wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r.,
poz. 1948) w związku z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, przez ich
błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że funkcjonariuszom Służby Celno-
Skarbowej, którym przedstawiono propozycję zatrudnienia i którzy tę propozycję
przyjęli, przysługuje uprawnienie do otrzymania odprawy pieniężnej, podczas gdy
prawidłowa wykładnia powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że uprawnienie
do odprawy przysługuje jedynie funkcjonariuszom, którzy nie otrzymali pisemnej
propozycji określającej nowe warunki zatrudnienia albo pełnienia służby w
strukturach Krajowej Administracji Skarbowej bądź tego rodzaju propozycji nie
przyjęli.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany wskazał
na potrzebę wykładni art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej oraz art. 170 ust. 3 i 4
Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej, które
wywołują istotne rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów
powszechnych co do tego, czy wymienione przepisy mogą stanowić podstawę
roszczeń o odprawę dochodzonych przez funkcjonariuszy służby celno-skarbowej,
prowadząc do odmiennych ocen prawnych w analogicznych stanach faktycznych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, oparcie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 § 1
pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem
poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub
III PSK 66/24
3
podobnych stanów faktycznych. Należy zatem podkreślić, że o rzeczywistych
rozbieżnościach w judykaturze można mówić tylko wówczas, gdy brak zgodności
rozstrzygnięć dotyczy takich samych lub bardzo zbliżonych stanów faktycznych, co
skarżący powinien wykazać (postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia
2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710).
Przedstawiane wątpliwości i rozbieżności należy przytoczyć, przedstawiając
ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 18 lutego 2015 r., II CSK
428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest też wskazanie argumentów, które
prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej
propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia
2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43). Powołanie się na omawianą
przesłankę wymaga również wykazania, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,
których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym
orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania
na czym polegają wątpliwości związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia
argumentacji świadczącej, że wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter,
nie należą do zwykłych wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa.
W przypadku, gdy w ramach stosowania tych przepisów powstały już w
orzecznictwie sądów określone rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak
też uzasadnić, że dokonanie wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy
(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr
315351; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z 12 grudnia 2008 r.,
II PK 220/08, LEX nr 523522; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, LEX nr 2054493).
Należy jednak podkreślić, że nie występuje w sprawie istotne zagadnienie
prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jak analogicznie nie istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już
stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził
swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności
uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 3
marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12 maja 2020 r.. I UK 128/19, LEX
nr 3026475; z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia
III PSK 66/24
4
2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z dnia 19 marca 2012 r., II PK 294/11,
LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z 10
kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17,
LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr 2508114; z 16 stycznia
2003 r., I PK 230/02, OSNP-wkładka 2003 nr 13, poz. 5).
Wątpliwości dotyczące roszczeń o odprawę w związku ze zwolnieniem ze
służby dochodzonych przez funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbowej, a mianowicie,
czy prawo do odprawy powinno przysługiwać funkcjonariuszom, którzy propozycję
pracy otrzymali i ją przyjęli, czy powinno być przyznane jedynie tym
funkcjonariuszom celnym, którym nie zaproponowano ani służby, ani dalszej pracy
w Krajowej Administracji Skarbowej (lub którzy te propozycje odrzucili),
odnoszących się do wykładni z art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej oraz art. 170
ust. 3 i 4 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji zostały
rozstrzygnięte uchwałą Sądu Najwyższego z 6 lutego 2024 r. (III PZP 2/23, OSNP
2024 nr 7, poz. 69). Stwierdzono w niej, że funkcjonariuszowi służby celnej, który
zgodnie z art. 165 ust. 3 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej
Administracji Skarbowej stał się funkcjonariuszem Służby Celno-Skarbowej
pełniącym służbę w jednostkach Krajowej Administracji Skarbowej i który następnie
przyjął propozycję, o jakiej mowa w art. 165 ust. 7 tej ustawy, określającą nowe
warunki zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, stając się zgodnie z art. 171
ust. 1 wyżej wymienionej ustawy pracownikiem zatrudnionym w Krajowej
Administracji Skarbowej na podstawie umowy o pracę, przysługuje - w związku z
zakończeniem służby - prawo do odprawy pieniężnej (art. 163 ust. 4 ustawy z dnia
27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej, w związku ze stosowanym odpowiednio
art. 170 ust. 1, 3 i 4 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej
Administracji Skarbowej).
Podejmując uchwałę, Sąd Najwyższy przyznał, że problematyka skutków tzw.
„ucywilnienia” stosunków służbowych funkcjonariuszy Służby Celnej przez
regulacje Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej
stała się już przedmiotem bogatego orzecznictwa sądowego, w tym orzeczeń Sądu
Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny
przedstawił koncepcję „przekształcenia” administracyjnoprawnego stosunku służby
III PSK 66/24
5
w stosunek pracy w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu
Administracyjnego z 1 lipca 2019 r., I OPS 1/19 (ONSAiWSA 2019 nr 5, poz. 71).
Jednak koncepcja ta została trafnie odrzucona w orzecznictwie Sądu
Najwyższego (por. np. postanowienie z 4 lutego 2021 r., II PSKP 6/21, LEX nr
3117767; uchwała Sądu Najwyższego z 19 lutego 2020 r., III PZP 7/19, OSNP
2020 nr 7, poz. 63), który przyjął, że w zaistniałej sytuacji doszło do ustania
stosunku służbowego i nawiązania w jego miejsce stosunku pracy. We wskazanej
wyżej uchwale Sądu Najwyższego (III PZP 7/19, tak samo w postanowieniu Sądu
Najwyższego z 4 lutego 2021 r., II PSKP 6/21, Zeszyty Naukowe Sądownictwa
Administracyjnego 2022, nr 1, s. 132, z omówieniem M. Szpyrki) Sąd Najwyższy
uznał, że zawierając umowę o pracę strony stosunku służbowego, jednocześnie
przyjmują, iż ulega zakończeniu dotychczasowy administracyjnoprawny stosunek
służbowy funkcjonariusza służby celno-skarbowej. Nie jest to jednak
„przekształcenie”, w którym nowy stosunek pracy zastępuje poprzedni, czyli
przykładowo jak w odnowieniu z art. 506 k.c., lecz sytuacja, w której poprzedni
stosunek służby ulega zakończeniu i strony zawierają nowy (odrębny) stosunek
prawny (stosunek pracy). Ta zmiana ma u podstaw ukształtowaną ustawą
alternatywę, w której istnieje wybór między przyjęciem propozycji zatrudnienia na
podstawie umowy o pracę a wygaśnięciem stosunku służbowego. Wybór
zatrudnienia pracowniczego nie oznacza zatem, że stosunek służbowy nie kończy
się. Ustanie w takiej sytuacji stosunku służbowego, wynikające w istocie z
uzgodnienia, że funkcjonariusz będzie zatrudniony jako pracownik, uzasadnia
stwierdzenie, że dochodzi do zwolnienia z dotychczasowej służby. W konsekwencji
powyższego Sąd Najwyższy przyjął we wskazanej uchwale stanowisko, że były
funkcjonariusz celny ma prawo do otrzymania świadectwa służby na podstawie
art. 188 ust. 1 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej w związku z art. 171
ust. 1 pkt 2 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji
Skarbowej.
W dalszej części uzasadnienia Sąd Najwyższy uznał, że podstawa do
przyjęcia poglądu o przysługiwaniu odprawy w takiej sytuacji wynika z
prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawowych, uwzględniającej zasadę
równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne. Sąd
III PSK 66/24
6
Najwyższy stanął zatem na stanowisku, zgodnie z którym, mimo że prawo do
odprawy nie wynika wprost z art. 170 ust. 1 ustawy - Przepisy wprowadzające
ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej, konieczne jest odstąpienie od jego
wykładni językowej na rzecz wykładni funkcjonalnej i systemowej. Taka możliwość
wynika z analizy orzeczeń Sądu Najwyższego, w których podkreśla się trafnie, że
odejście od wyników wykładni językowej jest uzasadnione wtedy, gdy prowadzi ona
do absurdu albo do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji lub
gdy zachodzi sprzeczność jej wyników z podstawowymi założeniami systemu
prawnego albo niemożność jej akceptacji ze względów moralnych lub społecznych
(uchwały Sądu Najwyższego: z 14 października 2004 r., III CZP 37/04, OSNC 2005
nr 3, poz. 42; z 20 lipca 2005 r., I KZP 18/05, OSNKW 2005 nr 9, poz. 74; z 23
maja 2012 r., III CZP 11/12, OSNC 2012 nr 10, poz. 118; wyroki Sądu Najwyższego:
z 8 maja 1998 r., I CKN 664/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 7; z 21 lipca 2004 r., V CK
21/04, OSNC 2005 nr 7-8, poz. 137; z 18 stycznia 2008 r., V CSK 351/07, OSNC
2009 nr 3, poz. 44; z 17 maja 2023 r., I PSKP 20/22, OSNP 2024 nr 1, poz. 3). W
ocenie Sądu Najwyższego, odprawa w służbach mundurowych ma charakter
gratyfikacji za wieloletnią służbę dla Rzeczypospolitej Polskiej. Jest to dodatkowym
uzasadnieniem dla jej wypłaty osobie, która w sposób niezawiniony i wbrew swojej
woli służbę tę kończy. W przypadku funkcjonariusza, którego służba na skutek
przyjęcia zaproponowanych warunków zatrudnienia na stanowisku w ramach
korpusu służby cywilnej uległa zakończeniu i który utracił szereg uprawnień
składających się na tzw. „prawo do munduru”, konieczne jest zrekompensowanie
mu dotychczasowych szczególnych warunków służby związanych z pracą w
formacji mundurowej.
Sąd Najwyższy wskazał, że art. 64 ust. 2 Konstytucji RP jest uznaną w
orzecznictwie Sądu Najwyższego podstawą uzasadniającą przyznanie świadczenia
funkcjonariuszom (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia
2006 r., III PZP 1/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 227). Sytuacja takiego
funkcjonariusza nie może być gorsza od sytuacji funkcjonariusza, którego stosunek
służbowy wygasł wobec niezaproponowania lub odrzucenia zatrudnienia w formie
pracowniczej, podczas gdy obaj tracą swój status funkcjonariusza oraz związane z
nim uprawnienia. Sam fakt nawiązania stosunku pracowniczego z Krajową
III PSK 66/24
7
Administracją Skarbową nie poprawia sytuacji byłego funkcjonariusza na tyle, aby
uznać, że wyłącza prawo do odprawy. Podkreślił, że jego sytuacja nie różni się
zasadniczo od sytuacji funkcjonariusza, który przed wygaśnięciem stosunku
służbowego znalazł nową pracę i nawiązał stosunek pracy bezpośrednio po
wygaśnięciu stosunku służbowego, a przecież w tym drugim przypadku
przysługiwałaby mu odprawa na podstawie art. 170 ust. 4 ustawy Przepisy
wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej.
Zgodnie z art. 163 ust. 4 uchylonej ustawy o Służbie Celnej,
funkcjonariuszowi służby stałej, zwolnionemu ze służby w związku ze zniesieniem
lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, przysługuje odprawa na zasadach i w
wysokości określonych w ust. 1-3 tego artykułu. Przepis ten odnosi się
bezpośrednio do zniesienia lub reorganizacji jednostki organizacyjnej, nie zaś do
likwidacji i przekształcenia całej Służby, nie budzi jednak wątpliwości Sądu
Najwyższego, że w takiej sytuacji do funkcjonariusza per analogiam znajdzie
odpowiednie zastosowanie art. 170 ust. 4 Przepisów wprowadzających ustawę o
Krajowej Administracji Skarbowej, który przyznaje świadczenia należne w związku
ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki w rozumieniu ustawy o Służbie Celnej.
Wynika to ze wskazanej powyżej tożsamości sytuacji funkcjonariusza, którego
stosunek służbowy wygasł z uwagi na nieprzyjęcie zaproponowanych warunków,
jak również z uwagi na ich przyjęcie i nawiązanie w miejsce wygasłego stosunku
służbowego - stosunku pracy. Tym samym funkcjonariuszowi należna jest odprawa
na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej. W uzasadnieniu powołanej
uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił zatem powody, dla których nie można
zaakceptować stanowiska skarżącego (to, że powódce nie należy się odprawa
pieniężna), a tym samym wyznaczył standard interpretacyjny, który obecnie nie
znajduje uzasadniania dla odmiennej wykładni niż ta zaprezentowana w uchwale.
Mając na względzie przede wszystkim przywołaną wyżej argumentację
zawartą w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego, należy uznać, że nie
zachodzą podstawy dla przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ponieważ
wątpliwości na tle wykładni powołanych przez skarżącego przepisów zostały
rozstrzygnięte w judykaturze i to w sposób odpowiadający interpretacji tychże
przepisów zaprezentowanej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
III PSK 66/24
8
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
[az]
r.g.
