Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 października 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 623/19 oddalił skargę D.L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 lutego 2019 r. nr BP-DZ.4301. 6.2019/2 w przedmiocie odmowy wypłaty świadczenia mieszkaniowego.
U podstaw rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji legły następujące ustalenia oraz ocena prawna.
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Mienia Wojskowego w [...] decyzją z dnia 11 stycznia 2019 r., działając na podstawie art. 21 ust. 6 pkt 3 w zw. z art. 48d ust. 12 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2356, dalej w skrócie "ustawa") oraz art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o Agencji Mienia Wojskowego (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2308 ze zm., dalej w skrócie "u.a.m.w."), odmówił D.L. wypłaty świadczenia mieszkaniowego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia – wskazując na opisany w nim stan faktyczny – podał, że w myśl art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, żołnierzowi zawodowemu nie przysługuje prawo do zakwaterowania, jeżeli on lub jego małżonek nabył lokal mieszkalny od Skarbu Państwa, Agencji albo jednostki samorządu terytorialnego z bonifikatą lub z uwzględnieniem pomniejszenia w cenie nabycia. W ocenie organu, powołany przepis nie odnosi się do kwestii czasu, w jakim miało miejsce nabycie lokalu. Wobec powyższego, wyżej wymieniony żołnierz nie ma prawa do zakwaterowania w formie wypłaty świadczenia mieszkaniowego określonego w art. 21 ust. 2 pkt 3 ustawy.
W odwołaniu do Prezesa Agencji Mienia Wojskowego od w/w decyzji D.L. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, polegające na jego błędnej wykładni, poprzez przyjęcie, iż ma on zagwarantowane prawo do zakwaterowania, pomimo oczywistego niezrealizowania tego obowiązku przez organ, a także naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej w skrócie "k.p.a."), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji brak nadania odpowiedniego znaczenia następującym okolicznościom, co skutkowało wydaniem nieprawidłowej decyzji, a mianowicie:
– prawo do wykupu przedmiotowego lokalu przysługiwało pierwotnie jego ojcu, który był pracownikiem cywilnym w wojsku i mógł z takiej pomocy publicznej skorzystać;
– w dniu zawarcia umowy najmu przedmiotowego lokalu mieszkalnego, tj. w dniu 3 grudnia 2001 r., był osobą niepełnoletnią, więc nie mógł być stroną umowy najmu;
– w dniu nabycia udziału do 1/3 części lokalu mieszkalnego wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu nie był żołnierzem;
– w dniu lutego 2006 r. nabył jedynie udział do 1/3 części lokalu mieszkalnego wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu, chociaż przepisy ustawy odnoszą się do kwestii nabycia całego lokalu, a nie jedynie udziału;
– nabył na współwłasność w 1/3 części powyższy lokal mieszkalny wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu przed wejściem w życie art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, bowiem powołany przepis wszedł w życie z dniem 1 lipca 2010 r., a więc regulacji tej nie było w systemie prawa w dniu, w którym doszło do nabycia udziału w lokalu.
Prezes Agencji Mienia Wojskowego decyzją z dnia 11 lutego 2019 r., mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia – powołując się na opisany powyżej stan faktyczny – podał, że zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy, żołnierzowi zawodowemu przysługuje prawo do zakwaterowania od dnia wyznaczenia na pierwsze stanowisko służbowe do dnia zwolnienia z czynnej służby wojskowej, na czas pełnienia służby wojskowej w miejscowości, w której żołnierz pełni służbę, albo w miejscowości pobliskiej albo za jego zgodą w innej miejscowości. Prawo do zakwaterowania jest więc samoistnym prawem żołnierza zawodowego wynikającym z łączącego go stosunku służbowego. Z kolei w myśl art. 21 ust. 2 i 3 ustawy, ustawodawca daje żołnierzowi służby stałej możliwość wyboru jednej spośród następujących form zakwaterowania, tj.:
– przydziału kwatery (lokalu mieszkalnego) na czas pełnienia służby,
– przydziału miejsca w internacie (kwaterze internatowej),
– wypłaty świadczenia mieszkaniowego.
Natomiast w świetle art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, żołnierzowi zawodowemu nie przysługuje prawo do zakwaterowania (w tym do wypłaty świadczenia mieszkaniowego), jeżeli on lub jego małżonek, z zastrzeżeniem ust. 10, nabył lokal mieszkalny od Skarbu Państwa, Agencji albo jednostki samorządu terytorialnego z bonifikatą lub z uwzględnieniem pomniejszenia w cenie nabycia. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że D.L. skorzystał z preferencyjnych zasad wykupu od Agencji lokalu mieszkalnego, o którym mowa w art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. W ocenie organu odwoławczego nie ma zatem znaczenia fakt, że w dacie nabycia powyższego lokalu mieszkalnego wyżej wymieniony nie był żołnierzem zawodowym. Powołany przepis nie odnosi się bowiem do kwestii czasu, w jakim miało miejsce nabycie lokalu mieszkalnego od Skarbu Państwa, Agencji albo jednostki samorządu terytorialnego, jak również nie precyzuje żadnych innych okoliczności, w których doszło do nabycia lokalu mieszkalnego, np. takich jak zakup z bonifikatą udziału w lokalu. Tak ogólne sformułowanie art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy pozwala przyjąć, że zamiarem ustawodawcy było szerokie ujęcie omawianego wyłączenia, obejmujące przypadki, gdy osoba posiadająca obecnie statusu żołnierza, kiedykolwiek skorzystała z pomocy ze środków publicznych na cele mieszkalne tam wskazane oraz przypadki, gdy osoba ta kupiła lokal na współwłasność. W okolicznościach tej sprawy została zatem spełniona przesłanka negatywna do wypłaty stronie świadczenia mieszkaniowego, określona w art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy. Co więcej, negatywne przesłanki, zawarte w w/w przepisie w obowiązującym brzmieniu, nie obejmują sytuacji nabycia lokalu mieszkalnego wyłącznie od Agencji albo jednostki samorządu terytorialnego, ale odnoszą się również do takiego stanu, gdzie nabycie lokalu po niższej cenie nastąpiło od Skarbu Państwa. Uprawnienia wymienione w art. 21 ust. 6 ustawy, z którymi ustawodawca wiąże negatywne skutki w postaci utraty prawa do zakwaterowania, dotyczą świadczeń, które w sposób docelowy i trwały (a nie bieżący czy doraźny) zaspokajają potrzeby mieszkaniowe osób, które z nich skorzystały.
W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D.L. wniósł o uchylenie wydanych w sprawie decyzji organów obu instancji. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, polegające na jego błędnej wykładni i uznaniu, że norma negatywna określona w tym przepisie obejmuje wszelkie stany faktyczne, niezależnie od okoliczności, czy do nabycia lokalu przez żołnierza doszło przed powołaniem do służby wojskowej, czy w trakcie jej pełnienia, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że organ błędnie przyjął, iż skarżącemu nie przysługuje świadczenie mieszkaniowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu powołanego na wstępie wyroku wskazał, że w sprawie została spełniona przesłanka z art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy i organ, wydając zaskarżoną decyzję, którą odmówił skarżącemu wypłaty świadczenia mieszkaniowego, nie naruszył tego przepisu. Wyjaśnić należy, że powołany przepis nie odnosi się do kwestii czasu, w jakim nastąpił zakup lokalu i czy miało to miejsce przed powołaniem do zawodowej służby wojskowej, czy też w trakcie jej trwania. Na potrzeby stosowania art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy istotne znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy żołnierz kiedykolwiek skorzystał z jednej z form pomocy na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, o której nowa w art. 21 ust. 6 pkt 1-5 ustawy, niezależnie od tego, czy w chwili korzystania z pomocy był on żołnierzem i niezależnie od części nabycia na współwłasność lokalu. Jeżeli odpowiedź na powyższe pytanie jest twierdząca, to osoba, która skorzystała z preferencyjnych zasad wykupu lokalu, traci uprawnienie, o którym mowa w art. 21 ust. 1 ustawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł D.L. Zaskarżając wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a.") zarzucił:
I) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy, polegające na jego błędnej wykładni i uznaniu, że norma negatywna określona w tym przepisie obejmuje wszelkie stany faktyczne, niezależnie od okoliczności, czy do nabycia lokalu przez żołnierza doszło przed powołaniem do służby wojskowej, czy w trakcie jej pełnienia, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie mieszkaniowe, a także poprzez dowolne i pozbawione podstawy prawnej przyjęcie, że w systemie prawnym obowiązuje zakaz korzystania z pomocy Skarbu Państwa w zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych więcej niż raz, a w szczególności że zasada taka wynika z przepisów ustawy;
II) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, pomimo naruszenia przez organy w/w przepisów k.p.a., polegającego na niezebraniu i nierozpatrzeniu w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego oraz na nieuwzględnieniu obowiązku podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu słusznego interesu obywatela i w konsekwencji brak nadania odpowiedniego znaczenia następującym okolicznościom wskazanym poniżej, a mianowicie:
a) prawo do wykupu przedmiotowego lokalu przysługiwało pierwotnie ojcu skarżącego, który był pracownikiem cywilnym w wojsku i mógł z takiej pomocy publicznej skorzystać;
b) w dniu zawarcia umowy najmu przedmiotowego lokalu mieszkalnego, tj. 3 grudnia 2001 r., skarżący był osobą niepełnoletnią, a więc nie mógł być stroną umowy najmu;
c) skarżący w dniu nabycia udziału do 1/3 części lokalu mieszkalnego wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu, nie był żołnierzem;
d) skarżący w dniu 16 lutego 2006 r. nabył jedynie udział do 1/3 części lokalu mieszkalnego wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu, chociaż przepisy ustawy odnoszą się do kwestii nabycia całego lokalu, a nie jedynie jego udziału;
e) skarżący nabył na współwłasność w 1/3 części w/w lokal mieszkalny wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych i udziałem we współwłasności gruntu przed wejściem w życie art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy – powołany przepis wszedł w życie z dniem 1 lipca 2010 r., a więc regulacji tej nie było w systemie prawa w dniu, w którym skarżący nabył udział w przedmiotowym lokalu;
2) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, pomimo naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego i prowadzenia postępowania w sposób podważający zaufanie obywateli do organów państwa.
Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawił argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów. Podkreślił, że w dacie nabycia w/w lokalu skarżący nie był żołnierzem, jak również upust cenowy nie był związany z pełnieniem zawodowej służby wojskowej. Ponadto wskazał, iż Sąd pierwszej instancji błędnie wskazał rok nabycia współwłasności lokalu, gdyż do nabycia doszło w 2006 r. a nie, jak podał Sąd, w 2016 r. Skarżący kasacyjnie przytoczył wyrok NSA z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 2439/14, w którym wyrażono pogląd, że przepis art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy nie obejmuje sytuacji nabycia lokalu z bonifikatą przed powołaniem do służby wojskowej.
Prezes Agencji Mienia Wojskowego w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
W pierwszej kolejności zauważyć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sentencji zaskarżonego wyroku błędnie wskazał zaskarżony w tej sprawie organ, omyłkowo oznaczając go jako: "Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji", zamiast prawidłowo: "Prezesa Agencji Mienia Wojskowego". W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny z urzędu, na podstawie art. 156 § 3 p.p.s.a., sprostował w/w oczywistą omyłkę (pkt 1 sentencji wyroku).
Przechodząc do oceny skargi kasacyjnej, wskazać należy, iż istota problemu w niniejszej sprawie sprowadza się do wykładni art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy. Spór dotyczy rozumienia przesłanki wyłączającej uprawnienie żołnierza do wypłaty świadczenia mieszkaniowego w sytuacji, gdy nabył on udział w lokalu mieszkalnym z bonifikatą od WAM w 2006 r., nie będąc w dacie zakupu żołnierzem.
W orzecznictwie sądów administracyjnych dominujący jest pogląd, że dla wyłączenia uprawnienia do zakwaterowania w świetle przepisu art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy wystarczający jest wyłącznie fakt nabycia lokalu od podmiotu publicznoprawnego na preferencyjnych warunkach, bez względu na to, kiedy miał on miejsce i bez względu na łączące strony stosunki majątkowe (por. np. wyroki NSA z dnia: 20 grudnia 2013 r. sygn. akt I OSK 3038/12; 9 listopada 2021 r., sygn. akt III OSK 454/21; 23 marca 2022 r., sygn. akt III OSK 4520/21). Dominująca linia orzecznicza wskazuje, że przepis art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy obejmuje wszystkie możliwe przypadki nabycia lokalu od podmiotów publicznoprawnych z bonifikatą lub pomniejszeniem w cenie nabycia, zaistniałe w różnych konfiguracjach.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt I OSK 3038/12 wskazał, że: "(...) ratio legis art. 21 ustawy jest zakwaterowanie żołnierza i jego rodziny w jeden ze sposobów przewidzianych w tym przepisie, a takie wyjątkowe prawo, jak zakup mieszkania z bonifikatą lub z uwzględnieniem pomniejszenia w cenie nabycia, rodzina żołnierza może wykorzystać tylko jeden raz. Tak ogólne sformułowanie art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy (...) pozwala przyjąć, że zamiarem ustawodawcy było szerokie ujęcie omawianego wyłączenia, obejmujące przypadki, gdy żołnierzowi lub jego małżonkowi kiedykolwiek udzielono pomocy ze środków publicznych na cele mieszkalne tam wskazane. Oczywiste jest też to, że podobnie jak w pozostałych przypadkach wymienionych w art. 21 ust. 6 ustawy, w których żołnierzowi zawodowemu nie przysługuje prawo do zakwaterowania, wskazane zdarzenia dotyczyć mogą zdarzeń zaistniałych w przeszłości, przed datą wprowadzenia zmiany ustawy, która obowiązuje od dnia 1 lipca 2010 r.". Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt III OSK 454/21 stwierdził, że: "Taka wykładnia art. 21 ust. 6 pkt 3 powołanej ustawy pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą praworządności, wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP, który stanowi, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa". Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela powołaną wyżej linię orzeczniczą. Przepis art. 21 ust. 6 pkt 3 ustawy nie uzależnia bowiem wyłączenia uprawnienia do zakwaterowania od "posiadania" prawa do lokalu, czy "korzystania" z lokalu nabytego na preferencyjnych warunkach, lecz wyłącznie od faktu jego "nabycia". Podkreślić należy, że ratio legis normy zawartej w art. 21 ustawy to prawo do zakwaterowania, ale prawo to jest realizowane w jednej z form, o których mowa w ustępie 2 tego artykułu – m.in. przez wypłatę świadczenia mieszkaniowego i nie przysługuje w przypadkach enumeratywnie wskazanych w ustępie 3 – m.in. wówczas "gdy żołnierz lub jego małżonek nabył lokal mieszkalny od Skarbu Państwa, Agencji albo jednostki samorządu terytorialnego z bonifikatą lub z uwzględnieniem pomniejszenia w cenie nabycia". Treść przepisu nie uprawnia do konstruowania czy wprowadzania jakichkolwiek dodatkowych warunków wyłączających zaistnienie przesłanki negatywnej w nim zawartej. Analiza wszystkich przypadków wyłączenia prawa do zakwaterowania zawartych w punktach 1-5 ustępu 6 art. 21 ustawy dowodzi, że istotny jest jedynie fakt uzyskania pomocy publicznej w określonej formie (ekwiwalentu, odprawy, bonifikaty w cenie nabycia, itp.).
Z przedstawionych wyżej względów skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela powołanego przez skarżącego kasacyjnie poglądu NSA wyrażonego w wyroku z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 2439/14.
Chybione okazały się również zarzuty naruszenia prawa procesowego. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy stanowi istotę postępowania wyjaśniającego. Niewyjaśnienie lub niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy może prowadzić do wydania wadliwej decyzji. Zakres i przedmiot postępowania wyjaśniającego determinują przepisy prawa materialnego, bowiem to normy prawa materialnego przesądzają o przedmiocie sprawy i okolicznościach prawnie istotnych. W postępowaniu wyjaśniającym należy również uwzględnić specyfikę danej sprawy – inność i odrębność okoliczności, które stanowią o stanie faktycznym. Zatem przedmiot sprawy determinuje zakres postępowania wyjaśniającego. W rozpoznawanej sprawie wszystkie istotne okoliczności z punktu widzenia przedmiotu postępowania zostały wyjaśnione. Ustalono bowiem, że skarżący kasacyjnie nabył udział w lokalu mieszkalnym z bonifikatą od WAM w czasie, gdy nie był jeszcze żołnierzem. Z kolei błąd Sądu pierwszej instancji w zakresie określenia daty zakupu owego udziału nie miał wpływu na poprawność rozstrzygnięcia.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w pkt 2 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto w pkt 3 sentencji wyroku na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.), z uwzględnieniem stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2012 r. sygn. akt II FPS 4/12.