III KK 194/18

Sygn. akt III KK 194/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 sierpnia 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Puszkarski SSN Paweł Wiliński Protokolant Patrycja Kotlarska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Małgorzaty Kozłowskiej, w sprawie P. B. skazanego z art. 56 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu narkomanii i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2019 r., kasacji wniesionej przez obrońcę skazanego w części dotyczącej orzeczenia o karze łącznej, od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 22 listopada 2017 r., sygn. akt VIII Ka (…), zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 14 marca 2017 r., sygn. akt XV K (…), 1. uchyla wyrok w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w B.; 2. zarządza zwrot skazanemu P. B. uiszczonej opłaty od kasacji w kwocie 450,00 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych). UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 14 marca 2017 r., XV K (…), Sąd Rejonowy w B. uznał P. B. za winnego popełnienia czynów: - z art. 56 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (dalej jako u.p.n.) w zw. z art. 12 k.k. (zarzut z pkt V części wstępnej wyroku) i za to wymierzył mu karę 2 lat pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych przy określeniu jednej stawki na kwotę 10 zł; - z art. 56 ust. 3 u.p.n. w zw. z art. 12 k.k. (zarzut z pkt VI części wstępnej wyroku) i za to wymierzył mu karę 2 lat pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych przy określeniu jednej stawki na kwotę 10 zł; - z art. 62 ust. 1 u.p.n. (zarzut z pkt VII części wstępnej wyroku) i za to wymierzył mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności (pkt 8 wyroku). W miejsce orzeczonych kar jednostkowych wymierzono oskarżonemu kary łączne: 2 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywny w wysokości 100 stawek dziennych przy określeniu jednej stawki na kwotę 10 zł (pkt 9 wyroku). Po rozpoznaniu m. in. apelacji obrońcy P. B. Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 22 listopada 2017 r., sygn. akt VIII Ka (…), zmienił w stosunku do tego oskarżonego wyrok sądu meriti w ten sposób, że: a) uchylił orzeczenie o karze łącznej; b) uchylił wyrok w zakresie czynu z pkt. V części wstępnej (pkt. 8 tiret pierwsze części dyspozytywnej) i sprawę w tej części przekazał Sądowi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznania; c) czyn przypisany oskarżonemu w pkt. 8 tiret drugie części dyspozytywnej (opisany w pkt. VI części wstępnej) zakwalifikował z art. 56 ust. 3 u.p.n. w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. i za to, na podstawie art. 56 ust. 3 u.p.n. w zw. z art. 12 k.k. wymierzył mu karę roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywnę w wymiarze 100 stawek dziennych, przyjmując jedną stawkę dzienną za równoważną kwocie 10 zł; d) na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego karę łączną roku i 7 miesięcy pozbawienia wolności. Kasację w tej sprawie wniósł obrońca skazanego P. B.. Zaskarżył on orzeczenie Sądu odwoławczego w części dotyczącej orzeczenia o karze łącznej zarzucając „rażące i mogące mieć istotny wpływ na jego treść, naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 434 §1 k.p.k. w zw. z art. 85 k.k. i art. 86 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k., polegające na orzeczeniu na niekorzyść oskarżonego pomimo, że apelacja została wniesiona na jego korzyść, poprzez wymierzenie mu za czyny opisane w punktach VI i VII części wstępnej wyroku Sądu I instancji, kary łącznej 1 roku i 7 miesięcy pozbawienia wolności przy zastosowaniu zasady kumulacji w sytuacji, gdy Sąd I instancji za te czyny oraz czyn opisany w punkcie VII części wstępnej tego wyroku (powinno być w punkcie V części wstępnej wyroku – uwaga SN), wymierzył oskarżonemu karę łączną 2 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności roku, przy zastosowaniu zasady asperacji”. W oparciu o ten zarzut skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w B. w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w powyższym zakresie temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej w B. wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, natomiast w toku rozprawy kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej poparł podniesiony w kasacji zarzut rażącego naruszenia art. 434 § 1 k.p.k., wnosząc o jej uwzględnienie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. O ile nie można zgodzić się ze skarżącym co do naruszenia w postępowaniu apelacyjnym przepisów prawa materialnego, bowiem Sąd drugiej instancji zasadnie, stwierdzając zaistnienie warunków do wydania kary łącznej (art. 85 k.k.), orzekł ją nie przekraczając granic zakreślonych treścią art. 86 § 1 k.k., o tyle nie można odmówić mu racji, gdy wskazuje na naruszenie przez Sąd Okręgowy w B. – w zakresie rozstrzygnięcia o tej karze łącznej – przepisu art. 434 § 1 k.p.k. Przypomnieć należy, że sąd ad quem, w uwzględnieniu apelacji wniesionej na korzyść ówczesnego oskarżonego (środka odwoławczego na niekorzyść nie złożono), uchylił orzeczenie o karze łącznej orzeczonej przez Sąd pierwszej instancji i po uchyleniu do ponownego rozpoznania wyroku sądu meriti co do jednego czynu (za który wymierzono P. B. karę 2 lat pozbawienia wolności) oraz złagodzeniu kary pozbawienia wolności za kolejny czyn (z 2 lat pozbawienia wolności do roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności), orzekł nową karę łączną obejmującą skazanie wyłącznie za dwa czyny (w tym na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności wymierzoną za czyn zakwalifikowany z art. 62 ust. 1 u.p.n.) i ostatecznie w miejsce kary łącznej 2 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności wymierzył mu karę łączną roku i 7 miesięcy pozbawienia wolności. Wydawać więc by się mogło, że rozstrzygnął zgodnie z kierunkiem wniesionego wyłącznie na korzyść środka odwoławczego, skoro nie tylko złagodził karę za jeden z czynów, lecz orzekł też karę łączną niższą niż ta, którą wymierzył Sąd Rejonowy w B., w rzeczywistości wydał jednak orzeczenie mniej korzystne dla oskarżonego od tego, jakie zapadło w instancji a quo. Nie ulega wątpliwości, że w istniejącym w tej sprawie układzie procesowym obowiązywał – określony w art. 434 § 1 pkt 1 k.p.k. – zakaz reformationis in peius, zakazujący orzekania na niekorzyść oskarżonego wobec niewniesienia na jego niekorzyść środka odwoławczego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący jest pogląd, że przy braku środka odwoławczego na niekorzyść oskarżonego zakaz reformationis in peius odnosi się nie tylko do samego wymiaru kary, ale także chroni zastosowaną przez sąd pierwszej instancji zasadę wymiaru kary (absorpcja, asperacja), a także zakres absorpcji przy zastosowaniu zasady asperacji (zob. wyroki: z dnia 19 lutego 2003 r., V KK 117/02; z dnia 11 kwietnia 2006 r., II KK 208/05; z dnia 9 marca 2010 r., V KK 265/09, OSNKW 2010 z. 8, poz. 66; z dnia 14 grudnia 2010 r., III KK 400/10; z dnia 13 lipca 2011 r., II KK 40/11, z krytyczną glosą S. Żółtka, IN 2014, nr 3, s. 142–152 oraz postanowienie z dnia 1 kwietnia 2009 r., V KK 361/08; odmiennie: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2009 r., III KK 161/08, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2012 r., IV KK 22/12, OSNKW 2012, z. 11, poz. 115, z krytyczną glosą M. Fingasa i S. Steinborna, PS 2013, nr 10, s. 128–138). Ten pierwszy, dominujący pogląd Sąd Najwyższy w tym składzie w całej rozciągłości podziela. Przewidziany w art. 434 § 1 k.p.k. zakaz reformationis in peius nie sprowadza się przecież wyłącznie do zakazu zmiany orzeczenia pierwszoinstancyjnego na niekorzyść oskarżonego, lecz oznacza zakaz pogorszenia sytuacji oskarżonego „w jakimkolwiek punkcie” lub „jakimkolwiek zakresie” (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2009 r., II KK 36/09, OSNKW 2009, z. z., poz. 80). Przepis ten nie zakazuje zatem wyłącznie zmiany orzeczenia pierwszoinstancyjnego na niekorzyść oskarżonego, ale szerzej – zakazuje orzekania przez sąd odwoławczy na niekorzyść oskarżonego. Różnica powyższa nie ma wyłącznie charakteru semantycznego. Co więcej, stanowisko takie znajduje swoje uzasadnienie w regułach wykładni funkcjonalnej, a w szczególności przemawiają za nim argumenty natury gwarancyjnej. W niniejszej sprawie, w której sąd ad quem wymierzył P. B. w miejsce kary łącznej orzeczonej w pierwszej instancji z zastosowaniem zasady asperacji (zbliżonej wszakże do absorpcji), karę łączną przy uwzględnieniu zasady kumulacji, kwestia orzekania na niekorzyść, pomimo określonego w art. 434 § 1 k.p.k. zakazu, jawi się w sposób oczywisty. Co więcej, argumentów – in concreto – dostarczył w tej sprawie sam Sąd odwoławczy. Stwierdził mianowicie w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku m.in. „zważywszy, że stopień winy oskarżonego i społecznej szkodliwości przestępstwa z art. 56 ust. 3 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest nieporównywalnie wyższy od czynu z art. 62 ust. 1 ww. ustawy, kara łączna pozbawienia wolności ukształtowana została na poziomie zbliżonym do absorpcji, a kara łączna grzywny – na zasadzie absorpcji” (s. 63 uzasadnienie Sądu Okręgowego). Pomijając w tym miejscu kwestię sprzeczności pomiędzy tym wywodem i rozstrzygnięciem zawartym w części dyspozytywnej wyroku (pkt 3 ppkt d), w którym orzeczono wyłącznie o karze łącznej pozbawienia wolności, a nie grzywny (wobec uchylenia wyroku sądu a quo co do czynu z pkt V części wstępnej tego orzeczenia, za który była orzeczona grzywna i braku orzeczenia takiej kary za czyn z pkt VII części wstępnej wyroku, w rzeczywistości nie było czego łączyć), rzuca się w oczy również oczywista dysharmonia pomiędzy cytowanym fragmentem uzasadnienia wyroku z jednej strony oraz z drugiej rzeczywistym rozstrzygnięciem co do łącznej kary pozbawienia wolności, którą przecież bezspornie orzeczono jako kumulację dwóch kar jednostkowych roku i 3 miesięcy pozbawienia wolości i 4 miesięcy pozbawienia wolności, nie stosując tym samym zasady asperacji, na którą powołuje się Sąd w pisemnych motywach. Niezależnie od tych ostatnich zauważeń kategorycznie po raz kolejny należy stwierdzić, że przepis art. 434 § 1 k.p.k. zakazuje orzekania przez sąd odwoławczy na niekorzyść oskarżonego, a nie wyłącznie zmiany orzeczenia pierwszoinstancyjnego na niekorzyść oskarżonego. Wynikający z treści tego przepisu zakaz reformationis in peius obejmuje zatem swoim zakresem oddziaływania nie tylko sam wymiar orzekanej przez sąd odwoławczy kary łącznej, ale również zakres zastosowania w danej sprawie przez sąd pierwszej instancji zasad wymiaru kary łącznej. W przypadku uchylenia wyroku w odniesieniu do jednej z kar jednostkowych będącej elementem kary łącznej (czy to na skutek uniewinnienia od jednego czynu, czy też przekazania w zakresie tego czynu sprawy do ponownego rozpoznania) i przy jednoczesnym braku w tym zakresie środka odwoławczego na niekorzyść oskarżonego, wymiar kary łącznej orzeczonej przez sąd pierwszej instancji musi w instancji odwoławczej ulec proporcjonalnemu obniżeniu o wartość wynikającą z przyjętego w pierwszej instancji współczynnika asperacji. W rozpatrywanej sprawie tak się nie stało, zasadnie więc autor kasacji zarzucił rażące naruszenie prawa procesowego (art. 434 § 1 k.p.k.), które bez wątpienia miało istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku Sądu odwoławczego w zakresie orzeczonej kary łącznej, pogarszając sytuację skazanego P. B. (co do zasad wymiaru kary łącznej) w stosunku do tej, jaka wynikała z niezaskarżonego na niekorzyść wyroku Sądu pierwszej instancji. Co więcej, w zaistniałym układzie procesowym, po ewentualnym skazaniu oskarżonego za czyn, w odniesieniu do którego nastąpi ponowienie postępowania w instancji a quo, niewątpliwie zajdzie konieczność wydania wyroku łącznego, w toku którego to odrębnego postępowania, nie będącego postępowaniem ponowionym, nie będzie w przedmiocie kary łącznej obowiązywał nawet pośredni zakaz reformationis in peius (art. 433 k.p.k.), stwarzając ryzyko orzeczenia tej kary w sposób jeszcze mniej korzystny dla oskarżonego (połączeniu będzie podlegała orzeczona w tej sprawie kara łączna i nowa kara jednostkowa wymierzona ponownie za czyn z pkt V) pomimo tego, że do wszystkich zapadłych w tym postępowaniu rozstrzygnięć doszło w wyniku zaskarżenia wyroku Sądu Rejonowego w B. wyłącznie na korzyść P. B.. Powyższe implikowało uchyleniem wyroku Sądu odwoławczego w zaskarżonej części i przekazaniem sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Sąd ten procedując powtórnie, w zakresie w jakim nastąpiło przekazanie, rozstrzygnie o wymiarze kary łącznej, uwzględniając uwagi i wskazania Sądu Najwyższego. Konsekwencją uwzględnienia kasacji był również zwrot skazanemu – art. 527 § 4 k.p.k. – uiszczonej przez niego opłaty. l.n