III FZ 656/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 września 2022 r., sygn. akt I SA/Gl 796/20, w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 3 czerwca 2020 r., nr SKO.III/423/940/185/2020, w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 26 września 2022 r., sygn. akt I SA/Gl 796/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku Białej z 3 czerwca 2020 r., nr SKO.III/423/940/185/2020, w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2007 r. (pkt 1), a także zwrócił kwotę 200 zł uiszczoną tytułem wpisu od skargi (pkt 2).

Przedstawiając stan faktyczny sprawy, WSA w Gliwicach zaznaczył, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 14 lipca 2020 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi inicjującej postępowanie sądowoadministracyjne w kwocie 200 złotych w terminie 7 dni liczonych od daty otrzymania odpisu pod rygorem odrzucenia środka zaskarżenia. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 6 listopada 2020 r., sygn. akt I SPP/Gl 241/20, referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z 18 stycznia 2021 r. WSA w Gliwicach utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego.

W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 22 stycznia 2021 r. pismem z 2 lutego 2021 r., doręczonym pełnomocnikowi 8 lutego 2021 r., skarżącą wezwano do wykonania prawomocnego zarządzenia z 14 lipca 2020 r. Termin przewidziany do uiszczenia wpisu od skargi upłynął 15 lutego 2021 r.

W piśmie z 26 stycznia 2021 r. skarżąca wniosła m.in. o rozłożenie na raty kwoty w łącznej wysokości 1.800 zł, którą zobowiązana była uiścić tytułem wpisów od skarg w dziewięciu zainicjowanych przez nią sprawach (sygn. akt od I SA/Gl 790/20 do I SA/Gl 798/20).

Na dalszym etapie skarżąca złożyła ponowne wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (sygn. akt I SPP/Gl 184/21, I SPP/Gl 24/22), co skutkowało wydaniem przez referendarza sądowego postanowienia z 9 marca 2022 r., na mocy którego skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych. Postanowienie, jako niezaskarżone, uprawomocniło się.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki ex nunc, tzn. od daty wniesienia wniosku. Nie działa z mocą wsteczną, lecz obejmuje swoim zakresem wszelkie przyszłe i potencjalne koszty sądowe, toteż przyznane skarżącej zwolnienie od kosztów sądowych mogło działać wyłącznie na przyszłość. Sąd zauważył, że przesyłka pocztowa zawierająca wezwanie do wykonania prawomocnego zarządzenia z 14 lipca 2020 r. została skutecznie doręczona pełnomocnikowi skarżącej 8 lutego 2021 r. (w uzasadnieniu błędnie wskazano 25 stycznia 2021 r., poniedziałek), co oznaczało, że przewidziany prawem termin na usunięcie dostrzeżonego braku skargi upłynął stronie 15 lutego 2021 r. (w uzasadnieniu błędnie wskazano 1 lutego 2021 r., poniedziałek). W ocenie sądu, skoro strona była prawomocnie zobowiązana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi przed przyznaniem zwolnienia i nie dokonała czynności w terminie, należało zastosować sankcję odrzucenia środka zaskarżenia.

Zdaniem sądu pierwszej instancji, oceny tej nie zmieniał również złożony w sprawie wniosek o rozłożenie wpisu sądowego na raty, albowiem instytucja ta znajduje zastosowanie wyłącznie do nieuiszczonych należności sądowych wskazanych w art. 219 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.), nie zaś opłat, w stosunku do których obowiązek uiszczenia powstaje z mocy prawa i których nieuiszczenie powoduje odrzucenie środka prawnego lub pozostawienie pisma bez rozpoznania.

Nie zgadzając się z zapadłym rozstrzygnięciem, pismem z 11 października 2022 r., omyłkowo zatytułowanym "zażalenie na postanowienie z dnia 6 grudnia 2021 r.", skarżąca zaskarżyła postanowienie z 26 września 2022 r. w zakresie pkt 1. W ocenie strony sąd pierwszej instancji wyprowadzał odmienne wnioski "co do stanu materialnego strony skarżącej" celem uniknięcia rozpoznania sprawy co do meritum.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie pozbawione jest usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie rozważań Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że przedmiotem kontroli instancyjnej wywołanej zażaleniem skarżącej jest wyłącznie prawidłowość wydanego przez sąd pierwszej instancji postanowienia z 26 września 2022 r. w przedmiocie odrzucenia skargi. Poza zakresem badania tutejszego Sądu pozostają zagadnienia przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie, w jakim nie wywierały wpływu na rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie, a także argumenty merytoryczne odnoszące się do meritum sporu, tj. wysokości zobowiązania podatkowego.

Stosownie do art. 230 § 1 p.p.s.a. od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismami, o których mowa w § 1, są skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania (§ 2). W myśl art. 220 § 1 p.p.s.a. sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W tym przypadku przewodniczący wzywa wnoszącego pismo do uiszczenia stosownego wpisu sądowego w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, przy czym na mocy art. 220 § 3 p.p.s.a. w przypadku, gdy rzeczony brak fiskalny dotyczy skargi, bezskuteczny upływ wyznaczonego stronie terminu powoduje odrzucenie środka zaskarżenia.

Po myśli art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stronie przyznana została możliwość skorzystania z prawa pomocy w zakresie częściowym, w tym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości (art. 245 § 3 p.p.s.a.), przy jednoczesnym nałożeniu nań obowiązku wykazania przesłanek warunkujących możność sięgnięcia przez sąd po wskazaną regulację (ustawowy "brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny").

Odnosząc się do poprawności rozstrzygnięcia w przedmiocie odrzucenia skargi, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Z uwagi na fakt, iż skarżąca wystąpiła ze skargą na rozstrzygnięcie organu odwoławczego bez uiszczenia należnej opłaty, zasadnie została wezwana do jej uregulowania w trybie art. 220 § 1 p.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy, na czas procesu sanowania braku fiskalnego skargi inicjującej postępowanie sądowoadministracyjne wyczerpano tok instancyjny w zakresie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych – w obrocie prawnym pozostawało prawomocne postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach 6 listopada 2020 r., sygn. akt I SPP/Gl 241/20, w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy (utrzymane w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach postanowieniem z 18 stycznia 2021 r.).

W sprawie okolicznością bezsporną pozostaje, że korespondencja sądowa zawierająca wezwanie do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uregulowania zaległego wpisu od skargi została skarżącej doręczona za pośrednictwem pełnomocnika 8 lutego 2021 r., pomimo odmowy złożenia przezeń podpisu (k. 20 akt sądowych), co oznacza upływ ustawowego terminu do uiszczenia wpisu z końcem 15 lutego 2021 r. (WSA błędnie w uzasadnieniu postanowienia wskazało datę 1 lutego 2021 r.). Brakująca opłata nie została uzupełniona przez stronę w zakreślonym ustawowo terminie (wpis został uiszczony dopiero 7 czerwca 2021 r.), co stosownie do regulacji wskazanej na wstępie uzasadniało zastosowanie przez sąd pierwszej instancji sankcji z art. 220 § 3 p.p.s.a.

Skądinąd zauważyć warto, że wobec braku możliwości jednoznacznego ustalenia przeznaczenia wpłat dokonywanych w sprawie w toku postępowania sąd pierwszej instancji zwracał się do strony o sprecyzowanie przelewów bankowych. W wykonaniu pkt 6 zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 18 maja 2021 r. wprost wezwano skarżącą do wyjaśnienia, do jakiej konkretnie sprawy sądowej winno się przyporządkować wpłatę 200 zł dokonaną 26 stycznia 2021 r. W reakcji na powyższe pismem z 2 kwietnia 2021 r. skarżąca nie uczyniła zadość ww. wezwaniu, toteż zarządzeniem z 19 maja 2021 r. (pkt 3) Przewodniczący Wydziału przyjął, że rzeczona kwota została uiszczona tytułem wpisu od skargi zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Gl 790/20 (podobnie wpłata z 10 lutego 2021 r.).

Należy w pełni podzielić stanowisko prezentowane przez sąd pierwszej instancji, w myśl którego późniejsze – następujące w czasie po prawomocnym wezwaniu do wykonania zarządzenia wzywającego o wpis sądowy od skargi – uzyskanie przez skarżącą zwolnienia od kosztów sądowych jest okolicznością irrelewantną dla wcześniejszej realizacji obowiązku poniesienia wpisu od środka zaskarżenia. Istotna pozostaje w tym względzie chronologia zdarzeń. Postanowienie w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, jakkolwiek znosi obowiązek fiskalny strony (w określonym postanowieniem zakresie – częściowo bądź całkowicie), nie sanuje skutków wywołanych uprzednio wydanym, prawomocnym zarządzeniem przewodniczącego wydziału o konieczności uiszczenia określonego kosztu sądowego (w niniejszej sprawie wpisu od skargi). Postanowienie to ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki na przyszłość, nie zaś wstecznie od momentu zainicjowania sporu sądowego.

Jednocześnie podkreślić należy, że od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi strony nie zwalnia złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Czynność ta nie uchyla wszakże skutków prawomocności wydanego uprzednio rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy (postanowienia NSA z 19 marca 2019 r. o sygn. II FZ 145/19 czy z 20 listopada 2019 r. o sygn. II FZ 794/19).

Trafnie należy nadto ocenić argumentację sądu pierwszej instancji co do braku podstaw uwzględnienia wniosku zawartego w pkt 2 pisma z 26 stycznia 2021 r. w zakresie rozłożenia na raty brakującego wpisu. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu umarzania, odraczania i rozkładania na raty oraz cofania odroczenia lub rozłożenia na raty nieuiszczonych należności sądowych orzeczonych w postępowaniu przed sądem administracyjnym (Dz. U. z 2003 r. Nr 221, poz. 2194) w § 5 ust. 1 reguluje przesłankę warunkującą możność zastosowania ulgi wnioskowanej przez stronę – w postaci odroczenia lub rozłożenia na raty. W przepisie tym mowa jest o sytuacji, w której "natychmiastowe ściągnięcie" opłaty sądowej połączone byłoby z niewspółmiernymi trudnościami lub powodowałoby dla dłużnika nadmierne obciążenie majątkowe lub inne ciężkie skutki. Wykładnia językowa tego przepisu pozwala jednoznacznie określić zatem, w odniesieniu do jakich opłat rzeczona ulga może zostać zastosowana, tj. do opłat podlegających natychmiastowemu ściągnięciu (w drodze egzekucji administracyjnej). Jak wskazano na wstępie rozważań, w odniesieniu do niesanowanych braków fiskalnych skargi ustawodawca w art. 220 § 3 p.p.s.a. przewidział sankcję odrzucenia środka zaskarżenia, nie zaś przymusowe ściągnięcie brakującej opłaty. Skutkiem procesowym nieuiszczenia wpisu od skargi jest upadek środka zaskarżenia strony, która staje się pozbawiona możności dalszego domagania się kontroli instancyjnej, bez konieczności późniejszego dokonywania wpłaty w omawianym zakresie. Z tego względu uznać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie nie znalazł podstaw do upatrywania we wniesionym przez stronę wniosku o rozłożenie na raty przyczyny pozostawienia w mocy procesowej skargi pierwotnie złożonej w sprawie.

Odnosząc się do zawartych w zażaleniu zarzutów natury konstytucyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny pozostaje zdania, że przepisy formalne zapewniają bezpieczeństwo prawne i przejrzystość postępowania, pełniąc funkcję ochronną dla wszystkich uczestników postępowania i zapewniając bezstronność osiąganą przez jednakowe wymagania formalne stawiane obu stronom procesu. Obowiązek dopełnienia wymagań formalnych, które nie są nadmierne i służą celom postępowania sądowego, nie może być postrzegany jako ograniczenie prawa do sądu bądź pozbawienie strony możliwości poddania kontroli instancyjnej sprawy co do meritum (w tym duchu także powołany przez stronę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2020 r. w sprawie SK 5/20).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.