III FSK 912/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Artur Kot (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 29 września 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej R. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Po 468/18 w sprawie ze skargi R. W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 6 kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od R. W. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrokiem z 16 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Po 468/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (dalej także jako "WSA" lub "sąd pierwszej instancji") oddalił skargę R. W. (dalej jako "skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (dalej jako "Dyrektor IAS" lub "DIAS") z 6 kwietnia 2018 r. w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności. Tekst powyższego wyroku wraz z uzasadnieniem (oraz innych orzeczeń sądów administracyjnych przywołanych poniżej) dostępny jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (adres: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, zw. w skrócie "CBOSA").

2.1. W skardze kasacyjnej pełnomocnik skarżącego (adwokat) wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Na podstawie przepisów art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; zw. dalej "ppsa") autor skargi kasacyjnej postawił zarzuty wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem przepisów:

1) art. 123 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego

(Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.; zw. dalej "kpa") w zw. z art. 17 i art. 71a § 9 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r., poz. 1314 ze zm.; zw. dalej "upea") poprzez niezasadne przyjęcie oraz ustalenie nieprzekazanej kwoty tytułem zajęcia wierzytelności z tytułu świadczonych usług przez

K.Sp. z o.o. (zobowiązany) na kwotę 64.347,39 zł, gdy w przypadku skarżącego nie mamy do czynienia z bezpodstawnym uchylaniem się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu; skarżący dopełnił wszelkich czynności wymaganych przez prawo, co do rozliczeń z K. Sp. z o.o., a przede wszystkim brak przedpłaty za towar skutkowałby brakiem dostarczenia towaru przez K. Sp. z o.o., to zaś skutkowałoby utratą płynności finansowej przez skarżącego; nadto rzekomy brak wywiązania się z nałożonego obowiązku przez skarżącego wynikał nie z jego winy, gdyż w tamtym czasie był chory i przebywał na zwolnieniu lekarskim, co potwierdzone zostało dokumentacją lekarską; organ egzekucyjny powinien poinformować o zajęciu wierzytelności D. W. (syna skarżącego), który w tamtym czasie prowadził firmę i nie miał wiedzy o zajęciu wierzytelności pieniężnej; nie doszło jednak

"do prawidłowego zawiadomienia dłużnika zajętej wierzytelności D. W.";

2) art. 7, art. 8 i art. 77 kpa w zw. z art. 71a § 9 upea poprzez brak rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego w całości i w sposób wyczerpujący;

3) art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 7 i art. 10 § 1 kpa wobec nie dostrzeżenia przez WSA,

że zaskarżona decyzja (winno być postanowienie) narusza słuszny interes skarżącego, a ponadto "nie rozważa interesu strony skarżącej w kategoriach obiektywnych, to jednak nie czyni z tego żadnego użytku, a w konsekwencji de facto Sąd I instancji minimalizuje naruszenia jakich dopuściły się organy; takie stanowisko Sądu I instancji

w ocenie skarżącego jest niezasadne, oraz krzywdzące dla strony skarżącej".

2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Dyrektora IAS (radca prawny) wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skargę kasacyjną należało oddalić, zgodnie z art. 184 ppsa, jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

3.1. Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 193 zdanie drugie ppsa odstąpił od przedstawienia pełnej relacji dotyczącej przebiegu sprawy koncentrując swoją uwagę na rozważaniach dotyczących oceny zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej. Analiza akt sprawy wskazuje nadto, że nie występują przesłanki przewidziane w art. 183 § 2 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny orzeka zatem

w niniejszej sprawie będąc związanym podstawami przewidzianymi w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, tj. zarzutami oraz wnioskami sformułowanymi w skardze kasacyjnej, zgodnie

z art. 183 § 1 ppsa.

Tytułem przypomnienia wskazać należy, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy sprowadza się do dokonania oceny stanowiska sądu pierwszej instancji, który przyjął, że Dyrektor IAS działając w zgodzie z przepisami art. 7, art. 8 i art. 77 kpa, a także

art. 71a § 9 w zw. z art. 89 § 2 upea utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika US określające skarżącemu jako dłużnikowi zajętej wierzytelności wysokość (64 347,39 zł) nieprzekazanych środków pieniężnych z tytułu zajęcia prawa majątkowego w postaci wierzytelności pieniężnej będącej efektem współpracy gospodarczej prowadzonej przez skarżącego z podmiotem, wobec którego prowadzone było postępowanie egzekucyjne (zobowiązany). Bezsporne przy tym jest, że zawiadomieniem z 11 sierpnia 2014 r. dokonano zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności (skarżącego), który został pouczony o konsekwencjach uchylenia się od przekazania zajętych wierzytelności. Pomimo zajęcia wierzytelności i otrzymania owego zawiadomienia, skarżący dokonywał zapłaty gotówką za dostawy na rzecz zobowiązanego. Zajęcie wierzytelności przez organ było skuteczne w świetle art. 89 § 2 upea. Skarżący w rzeczywistości kontynuował zaś ze zobowiązanym współpracę gospodarczą dokonując płatności gotówkowych na rzecz owego kontrahenta w łącznej wysokości stanowiącej wielokrotność zajętych wierzytelności. Ponieważ skarżący bezpodstawnie uchylał się od przekazania zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu,

o którym mowa w art. 71a § 9 upea, to w ocenie sądu pierwszej instancji została spełniona przesłanka do określenia skarżącemu wysokości nieprzekazanej kwoty.

3.2. Z uwagi na sposób sformułowania zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej należy w pierwszej kolejności poczynić kilka uwag natury ogólnej. Zgodnie

z art. 174 ppsa skargę kasacyjną można oprzeć na zarzutach naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) lub na zarzutach naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Skarżący kasacyjnie winien zatem wykazać istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym, stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym orzeczeniem sądu administracyjnego, który to związek przyczynowy mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną jest obowiązany uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, iż miały wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia, ponieważ gdyby do tych uchybień nie doszło, wyrok sądu pierwszej instancji mógłby być inny. Nie wystarczy przytoczenie w petitum skargi kasacyjnej formuły o naruszeniu przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, lecz konieczne jest wykazanie, który przepis postępowania został naruszony, w jaki sposób, a także wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. Przytoczone w tym środku prawnym przyczyny wadliwości orzeczenia, którego uchylenia domaga się strona skarżąca kasacyjnie, determinują zakres jego kontroli przez sąd drugiej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny nie może bowiem poprawiać podstaw zaskarżenia oraz wniosków skargi kasacyjnej, gdyż oznaczałoby to niedopuszczalne działanie z urzędu (por. wyrok NSA z 21 kwietnia

2004 r., sygn. akt FSK 13/04, ONSAiWSA 2004/1/15).

W sytuacji, gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 ppsa), jak i naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 ppsa), w pierwszej kolejności – co do zasady – rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd jest prawidłowy, albo nie został skutecznie podważony przez stronę skarżącą kasacyjnie, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego (por. wyrok NSA

z 9 marca 2005 r., FSK 618/04, ONSAiWSA 2005, Nr 6, poz. 120). I jeszcze jedna uwaga natury ogólnej związana ze sposobem zredagowania skargi kasacyjnej. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, która mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek, wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 ppsa. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonywana wyłącznie na podstawie stanu faktycznego, którego ustalenia nie są kwestionowane lub nie zostały skutecznie podważone, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który sama strona skarżąca kasacyjnie uznaje za prawidłowy (por. wyroki NSA z: 30 października 2014 r., I GSK 186/13; 6 października 2016 r., II FSK 2724/14).

3.3. W skardze kasacyjnej postawiono zarzuty dotyczące zarówno naruszenia przepisów postępowania, jak i prawa materialnego. W pierwszej kolejności należy zatem odnieść się do zarzutów procesowych mając jednak na względzie ramy materialnoprawne, które mają bezpośredni wpływ na zakres ustaleń faktycznych niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 71a § 9 upea, jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się

od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. Dla wydania postanowienia w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym niezbędne zatem jest stwierdzenie, że zostały spełnione przesłanki wynikające z wyżej cytowanego przepisu. Pierwszą z nich jest wystąpienie bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź

w części. Drugą natomiast jest przeprowadzenie czynności kontrolnych, na podstawie których organ dojdzie do przekonania, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od wpłaty zajętej wierzytelności na wskazane przez organ egzekucyjny konto. W realiach rozpoznawanej sprawy bezsporne jest spełnienie drugiej przesłanki. Istota sporu dotyczy zatem wystąpienia przesłanki bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź w części. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, że użyty w treści art. 71a § 9 upea zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować jako przesłankę prawną (np. przedawnienie, potrącenie, wygaśnięcie, nieistnienie wierzytelności), a nie faktyczną (zob. np. wyroki NSA z: 15 maja 2012r., II FSK 2221/10; 21 czerwca 2007 r., I FSK 984/06).

Bezpodstawne uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności zachodzi zatem wówczas, gdy ten po wezwaniu do przekazania kwot stanowiących wierzytelność zobowiązanego dokona czynności prawnych prowadzących do płatności wierzytelności m.in. do rąk zobowiązanego, tak jak w rozpoznawanej sprawie. Dla oceny zasadności zastosowania art. 71a § 1 pkt 9 upea nie są w konsekwencji istotne okoliczności faktyczne wskazywane przez skarżącego, dotyczące jego motywacji, której efektem było bezpodstawne uchylanie się przez skarżącego od przekazania prawidłowo zajętej wierzytelności na rachunek organu egzekucyjnego. W tym miejscu należy podkreślić,

że dłużnikiem zajętej wierzytelności był skarżący, a nie jego syn, który tylko zastępował skarżącego, działając w jego imieniu i na jego rzecz. Skarżący pomimo problemów natury zdrowotnej kontynuował bowiem działalność gospodarczą, współpracując przy tym ze zobowiązanym. Bezsporne jest istnienie wierzytelności będących efektem owej współpracy. Dokonywanie przez skarżącego przedpłat na rzecz zobowiązanego w celu zabezpieczenia dostaw towarów i usług niezbędnych dla prowadzenia działalności gospodarczej, a także zachowania płynności finansowej przez skarżącego, należy traktować jako okoliczności faktyczne niemające znaczenia dla oceny zasadności zastosowania art. 71a § 1 pkt 9 upea. Owe gotówkowe płatności dokonywane przez skarżącego na rzecz zobowiązanego należy traktować jako spłatę umownych wierzytelności. Okoliczność ta winna być oceniana jako bezpodstawne uchylanie się przez skarżącego od przekazania prawidłowo zajętej wierzytelności na rachunek organu egzekucyjnego.

3.4. Odnosząc się bezpośrednio do zarzutów skargi kasacyjnej należy wskazać, że skarżący nie wskazał precyzyjnie jednostki redakcyjnej art. 123 kpa i nie wyjaśnił

na czym polega w jego przekonaniu naruszenie tego przepisu. Identyczne uwagi dotyczą zarzutu naruszenia art. 17 upea. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika jednak, że skarżący kwestionuje zasadność wydania postanowienia, o którym mowa

w art. 71a § 1 pkt 9 upea. Jak już wyżej wyjaśniono, w realiach rozpoznawanej sprawy spełnione zostały obie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Autor skargi kasacyjnej nie wyjaśnił natomiast, jakich konkretnie uchybień procesowych dopuścił się sąd pierwszej instancji akceptując ustalenia faktyczne dokonane w sprawie przez organ administracji publicznej, stanowiące podstawę do wydania zaskarżonego wyroku. Sąd pierwszej instancji nie stosował bezpośrednio przepisów art. 7, art. 8, art. 10 § 1 oraz art. 77 kpa. Nie mógł zatem naruszyć tychże przepisów. Dodać należy, że art. 77 kpa składa się z kilku jednostek redakcyjnych, których jako naruszonych nie wskazał skarżący. Istotne przy tym jest, że autor skargi kasacyjnej nie powiązał naruszenia ww. przepisów stosowanych przez organ administracji publicznej z zarzutem naruszenia przepisu o charakterze wynikowym stosowanego przez sąd pierwszej instancji (art. 151 ppsa) bądź też przepisu, który należałoby zastosować w sytuacji, gdyby zasadne okazały się zarzuty dotyczące naruszenia powyższych przepisów kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa). Innymi słowy, zarzuty procesowe dotyczące naruszenia przepisów kpa należało uznać

za chybione zarówno z uwagi na sposób ich sformułowania, jak i brak należytego uzasadnienia. Siłą rzeczy autor skargi kasacyjnej nie wykazał, że wskazywane przez niego bliżej nieokreślone uchybienia procesowe mogły mieć istotny wpływ na wynik rozpoznawanej sprawy. Dodać należy, że art. 3 § 1 ppsa jest przepisem ustrojowym regulującym zakres właściwości sądów administracyjnych. W realiach rozpoznawanej sprawy ów przepis został prawidłowo zastosowany przez sąd pierwszej instancji, który rozstrzygnął sprawę w sposób prawidłowy poprzez oddalenie skargi jako niezasadnej.

Niezależnie od deficytów skargi kasacyjnej należy stwierdzić, że sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że spełnione zostały przesłanki niezbędne do wydania postanowienia, o którym mowa w art. 71a § 1 pkt 9 w zw. z art. 89 § 2 upea. Postępowanie administracyjne nie było zaś dotknięte wadami dotyczącymi naruszenia zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) i zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 kpa). Skarżącemu zapewniono prawo do czynnego udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 kpa). Postępowanie dowodowe zostało zaś przeprowadzone w zgodzie z przepisami art. 77 kpa. Autor skargi kasacyjnej nie postawił nadto sądowi pierwszej instancji zarzutu dotyczącego wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 89 § 2 upea natomiast za oczywiście bezpodstawne w realiach rozpoznawanej sprawy należy uznać odwołanie się przez skarżącego do wyroku NSA z 14 czerwca 2007 r. (II FSK 751/06)

i instytucji potrącenia (art. 498 § 1 kc), na kanwie której ów judykat został wydany.

4. W świetle powyższych rozważań Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, zgodnie z art. 184 ppsa.

O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono zaś na podstawie przepisów art. 209, art. 205 § 2 i art. 204 pkt 1 w zw. z art. 207 § 1 ppsa oraz w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265), mając na uwadze wynik sprawy.

SWSA (del.) Artur Kot SNSA Paweł Borszowski SNSA Sławomir Presnarowicz