III FSK 433/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Brolik (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia WSA (del.) Anna Juszczyk-Wiśniewska, po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A, sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Wa 893/22 w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 27 stycznia 2022 r., nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz A. sp. z o.o. z siedzibą w W. kwotę 560 (słownie: pięćset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonym wyrokiem z 22 listopada 2022 r. (sygn. akt III SA/Wa 893/22) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.[...] sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 27 stycznia 2022 r. w przedmiocie ustalenia wysokości kosztów egzekucyjnych (wyrok wraz z uzasadnieniem dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła spółka zaskarżając wyrok w całości. Spółka zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.:

- art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że pomimo stwierdzonej przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności art. 64 § 1 pkt 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji dopuszczalne było ustalanie opłat poprzez zachowanie proporcji od maksymalnej stawki z uwzględnieniem stawki procentowej dla poszczególnego zajęcia, co doprowadziło do ustalenia kosztów egzekucyjnych w wysokości górnej granicy w ten sposób wyliczonej tj. kwoty 21.375 zł jako opłaty maksymalnej oraz kwoty 4.275 zł jako opłaty manipulacyjnej;

- art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dobrowolne przyjęcie, że skoro dla pozostałych opłat za czynności egzekucyjne w ustawie w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., nie wyznaczono maksymalnej wysokości, należy przyjąć kwotę 34.200 zł jako punkt odniesienia dla ustalenia maksymalnych kwot dla pozostałych opłat;

- art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że dopuszczalne jest stosowanie stawek stosunkowych (procentowych) jako metody określania wysokości kosztów egzekucyjnych z jednoczesnym całkowitym pominięciem potrzeby uwzględnienia ekwiwalentności kosztów do faktycznie przeprowadzonych przez organ czynności;

- art. 64 § 1 pkt 4 i art 64 § 6 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne zastosowanie i niezauważenie przez sąd I instancji, że organ w zakresie ustalania wysokości kosztów egzekucyjnych działał w obszarze nieunormowanym przez ustawodawcę, nie dokonując w sposób kompleksowy adekwatności kosztów egzekucyjnych, którymi została obciążona skarżąca i ustalając je przez zastosowanie stawek stosunkowych (procentowych) jako metody określenia wysokości tych kosztów.

Spółka zarzuciła również naruszenie następujących przepisów postępowania:

- art. 134 § 1 w zw. z art. 166 i art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi skarżącej na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 27 stycznia 2022 r. w przedmiocie ustalenia wysokości kosztów egzekucyjnych, podczas gdy została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez m.in. niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy z uwzględnieniem oceny maksymalnego rozsądnego pułapu poszczególnych opłat składających się na koszty egzekucyjne w związku z podjętymi przez organ czynnościami, tym samym niedokonanie oceny adekwatności kosztów egzekucyjnych;

- art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonania pełnej i prawidłowej oceny akt sprawy.

Mając na uwadze podniesione zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych. Strona skarżąca złożyła oświadczenie zgodnie z którym zrzeka się rozprawy i wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

Organ podatkowy nie skorzystał z prawa do złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna w zakresie adekwatnym do potrzeby uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

W wyroku składu 7 sędziów z dnia 19 grudnia 2022 r., wydanym w sprawie (sygn. akt) III FSK 283/21, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł i uzasadnił, co następuje.

Należy określić podstawę prawną egzekucyjnoprawnego stanu faktycznego indywidualnej sprawy administracyjnej (...), którą mogą stanowić tylko i wyłącznie regulacje prawne adekwatne przedmiotowo i czasowo do stanu i czasu sprawy, z uwzględnieniem przepisów intertemporalnych, jeżeli zostały one ustawowo przewidziane, następnie ustalić egzekucyjny stan faktyczny sprawy, na który składają się poniesione wydatki za wszystkie czynności związane ze stosowaniem środka egzekucyjnego/środków egzekucyjnych przy egzekwowaniu określonych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym.

Dopiero niezbędnie ukonkretnione, jednoznaczne odtworzenie i przedstawienie egzekucyjnoprawnego stanu faktycznego umożliwi ocenę zastosowania w indywidualnej sprawie odpowiednich regulacji prawa o opłatach egzekucyjnych - w relacji do wymogów i standardów prawnych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016r., SK 31/14. Ocena ta może natomiast stanowić następnie podstawę rozważenia uzasadnienia zastosowania i legalności zastosowania danego - indywidualnego obliczenia wysokości opłaty, jeżeli egzekucyjny stan faktyczny, w którym wysokość opłaty została określona, wskazuje na jej niewspółmierność względem składników/okoliczności wymienionego stanu faktycznego, a w rezultacie na nadmierną ingerencję obciążeniem administracyjnoprawnym w sprawie.

Do powyższego sprowadza się, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, istota prawidłowego wykorzystania ocen prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, który wszak o żadnych "metodach określenia wysokości opłat" się nie wypowiadał: jako o uzasadnionych bez względu na realia poszczególnej indywidualnej sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie niniejszej podziela autorytet i znaczenie prawne wyroku wydanego w składzie 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego i zawartych w tym wyroku ocen prawnych nie kwestionuje. Jeżeli organy egzekucyjne decydują się na jedną z metod określania kosztów i opłat w postepowaniu egzekucyjnym, to mogą i powinny to uczynić dopiero po ustaleniu i zbadaniu stanu danej indywidualnej sprawy egzekucyjnej i na podstawie realiów tej sprawy.

W wyroku z dnia 20 grudnia 2022 r., III FSK 1256/21, stanowiącym wykonanie, realizację i rozwinięcie analiz prawnych wyroku składu 7 sędziów w sprawie III FSK 283/21, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że: Formalnoprawne uzasadnienie zastosowania określonej metody obliczenia opłat, o których stanowi art. 64§ 1 pkt 4 i art. 64§ 6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - w brzmieniu obowiązującym w okresie od 17 sierpnia 2016 r. do 20 lutego 2021 r. (art. 15 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. z 2019 r., poz., 1553), nie jest samodzielnie tożsame z uzasadnieniem adekwatności tej metody do danej indywidualnej sprawy egzekucyjnej, które jest niezbędne dla zgodnego z prawem określenia wysokości opłaty od czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie niniejszej podziela również w pełni rozstrzygnięcie, argumentację prawną i uzasadnienie przywołanego wyroku.

Z "części historycznej" uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że organ egzekucyjny, na podstawie własnego tytułu wykonawczego w jednym dniu skierował 9 zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego do różnych podmiotów, które w jednym dniu zostały doręczone stronie zobowiązanej i w jednym dniu – za pośrednictwem systemu O. - poszczególnym bankom.

W tym stanie rzeczy nasuwa się pytanie o pracochłonność i czasochłonność wymienionych czynności oraz: czy związane z nimi koszty i opłaty uzasadniały realnie sporne wartości egzekucyjne wynikające z przyjętej przez organ egzekucyjnej metody ich określenia, czy (być może) dokonało się bez związku z realiami sprawy i powodowało co do zasady skutek przede wszystkim fiskalny a nie restytucyjny w relacji do nakładu pracy organu egzekucyjnego. Formalne uzasadnienie zastosowania określonej metody obliczenia opłat egzekucyjnych nie jest wszak tożsame z uzasadnieniem adekwatności tej metody do danej indywidualnej sprawy egzekucyjnej.

Powyższe zagadnienia – w zakresie przedstawienia stanu sprawy oraz analizy stanu sprawy dla prawidłowego zastosowania prawa - nie stanowiły albo stanowiły niewystarczająco przedmiot uzasadnienia zaskarżonego wyroku, co stanowi poważne naruszenie art. 141§ 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zaniechania – uchybienia te nie mogły zostać usunięte – naprawione przez Sąd administracyjny drugiej instancji, ponieważ stanowiłoby to w istocie faktyczne ograniczenie prawa stron do realnie dwuinstancyjnego postępowania sądowego.

Z tych powodów, na podstawie art. 185§ 1 p.p.s.a. i art. 203 pkt 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

sędzia Anna Dalkowska sędzia Jacek Brolik sędzia Anna Juszczyk-Wiśniewska