III FSK 3800/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jan Rudowski (sprawozdawca), Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Paweł Dąbek, , po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt I SA/Po 545/20 w sprawie ze skargi A. R. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 lipca 2020 r. nr 3001-IEE.711.201.2020 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie kosztów egzekucyjnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od A. R. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrokiem z 1 grudnia 2020 r., I SA/Po 545/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę A. R. (dalej: "skarżąca", "strona") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 16 lipca 2020 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie kosztów egzekucyjnych.

2. Jak wskazano w uzasadnieniu orzeczenia, spór pomiędzy stronami dotyczy tego czy organ egzekucyjny w rozpoznawanej sprawie mógł wydać postanowienie o umorzeniu w całości postępowania administracyjnego wszczętego 7 listopada 2019 r. w sprawie wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych powstałych w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego z dnia 24 sierpnia 2018 r., nr [...], jako bezprzedmiotowego. Skarżąca stoi na stanowisku, że organ powinien wydać postanowienie w trybie art. 64c § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm., dalej: "u.p.e.a."), zaś organ nadzoru, że prawidłowym było umorzenie przez organ pierwszej instancji postępowania.

Oddalając skargę sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że wprawdzie z przepisu art. 64c § 7 u.p.e.a. wynika, że organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na wniosek wierzyciela lub zobowiązanego, jednak przyjąć należy, że ma on zastosowanie wówczas, gdy istnieje spór co do wysokości kosztów egzekucyjnych, bądź podmiotu, który ma być tymi kosztami obciążony. W rozpoznawanej sprawie, z uwagi na brak podstaw do obciążenia skarżącej kosztami egzekucyjnymi powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego, prowadzone na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącej z 7 listopada 2019 r., stało się bezprzedmiotowe, a to obligowało organ egzekucyjny do umorzenia postępowania w tym zakresie (pełny tekst uzasadnienia orzeczenia dostępny jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/, dalej: "CBOSA").

3. Od powyższego orzeczenia skarżąca wniosła skargę kasacyjną żądając jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także zasądzenia zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości sześciokrotności stawki minimalnej, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi podczas, gdy skarga zasługiwała na uwzględnienie z uwagi na naruszenie przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu następujących przepisów:

1) art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256, ze zm.; dalej jako: "k.p.a.") w zw. z art. 144 k.p.a., w zw. z art. 18 u.p.e.a. - poprzez ich niezastosowanie i nieuchylenie zaskarżonego postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z dnia 3 kwietnia 2020 r.;

2) art. 105 § 1 k.p.a. wzw. z art. 64c § 7 oraz art. 18 u.p.e.a. - poprzez akceptację bezzasadnego umorzenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. postępowania w niniejszej sprawie.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw, a zatem nie zasługiwała na uwzględnienie.

4.1. Przed przystąpieniem do oceny podniesionych przez stronę zarzutów, wskazać należy, że skarga kasacyjna, mimo zawartego w niej wniosku o rozpoznanie na rozprawie, stosownie do zarządzenia Przewodniczącego Wydziału III z 17 października 2022 r. wydanego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842, z późn. zm.), została skierowana na posiedzenie niejawne wyznaczone na 11 stycznia 2023 r., o czym zarządzono poinformować pełnomocników stron.

Z akt sądowych wynika, że strony zostały powiadomione o opisanym wyznaczeniu posiedzenia niejawnego przed planowanym jego terminem. W takim stanie rzeczy oraz mając na uwadze charakter rozpoznawanej sprawy, który nie wymagał stawiennictwa stron do jej dokładniejszego wyjaśnienia, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził, aby zasadne było skorzystanie z art. 90 § 2 w związku z art. 193 p.p.s.a. i skierowanie sprawy do rozpoznania na posiedzeniu jawnym z wyznaczeniem rozprawy. W konsekwencji poprzestał na przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego w składzie trzech sędziów we wspomnianym terminie.

4.2. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych) chyba, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Nie ujawniono także podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009 r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, Nr 3, poz. 40). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.).

4.3. Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty procesowe nie podważają ustalonego w sprawie stanu faktycznego, a jedynie kwestionują prawidłowość podjętych w sprawie przez organy egzekucyjne obu instancji rozstrzygnięć. W konsekwencji uznać należy, że skarżąca nie neguje ustaleń Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, że "koszty egzekucyjne uzyskane na podstawie tytułu wykonawczego 2 dnia 24 sierpnia 2018 r. nr [...] zostały zwrócone zobowiązanej wraz z odsetkami ustawowymi. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. w dniu 13 grudnia 2019 r. zwrócił pani A. R. kwotę kosztów egzekucyjnych w wysokości 24 634,17 zł, a w dniu 25 lutego 2020 r. pozostałą kwotę wyegzekwowanych kosztów egzekucyjnych w wysokości 25 650 zł. Następnie, w dniu 3 kwietnia 2020 r.. zlecono zwrócenie zobowiązanej odsetek ustawowych od pobranych kosztów egzekucyjnych w kwocie łącznej 3.469,94 zł (1.572,54 zł + 1.897,40 zł)." (strona .... postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej). Brak skutecznego zakwestionowania przez skarżącą ustalonego stanu faktycznego oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany ustaleniami organów egzekucyjnych zaakceptowanymi przez sąd pierwszej instancji.

4.4. Zgodnie ze wskazanym w skardze kasacyjnej art. 105 k.p.a. (którego ewentualne zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym umożliwia art. 18 u.p.e.a.) postępowanie umarza się, gdy jest ono bezprzedmiotowe. Następuje tak, ponieważ organ ustala, że nie ma przesłanek do merytorycznego orzekania i na tym etapie kończy się zawisłość sprawy w danej instancji. Tym samym uznaje się, że ze względu na określone przeszkody, niepozwalające na ukształtowanie stosunku materialnoprawnego, postępowanie stało się bezprzedmiotowe - brak bowiem materialnoprawnych podstaw do dokonania władczego rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej. Bezprzedmiotowość postępowania oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę poprzez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Decyzja o umorzeniu postępowania zapada w sytuacji, gdy przyznanie określonego uprawnienia stało się zbędne lub gdy organ administracji stwierdzi oczywisty brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Bezprzedmiotowość postępowania rozumiana jest jako brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu (por. wyrok NSA z 24 kwietnia 2003 r., III SA 2225/01, Biul. Skarb. 2003/6/25). Skutki decyzji umarzającej postępowanie mają zatem charakter procesowy i prowadzą do zniweczenia dotychczas toczącego się postępowania (por. wyrok NSA z 19 marca 2019 r., I OSK 1088/17, publik. CBOSA).

Do bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego z przyczyn przedmiotowych należy niewątpliwie zaliczyć fakt istnienia w obiegu prawnym ostatecznej decyzji wydanej w tożsamej sprawie. Tożsamość spraw, tj. tożsamość sprawy, która została zakończona wydaniem decyzji ostatecznej oraz sprawy objętej wnioskiem o wszczęcie postępowania oznacza, że w obu tych sprawach musi zaistnieć tożsamość podmiotowa - występują te same strony w obu sprawach, jak i przedmiotowa - sprawa dotyczy tego samego przedmiotu. Jest to rozumiane jako tożsamość żądania w niezmienionym stanie faktycznym i prawnym - przy czym ten ostatni warunek dotyczy regulacji prawnej, na podstawie której decyzję wydano, a która to regulacja wpływa lub może wpływać na zasadność roszczenia zgłoszonego na nowo. W razie zaistnienia takiego stanu rzeczy, tj. ustalenia, że postępowanie, które zostało wszczęte na wniosek strony lub z urzędu było już przedmiotem rozstrzygnięcia organu decyzją ostateczną w niezmiennym stanie prawnym, obliguje organ do umorzenia wszczętego postępowania (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2020 r. I OSK 3648/18, publik. CBOSA). Bezprzedmiotowość postępowania zachodzi również w sytuacji gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Bezprzedmiotowym może być zatem postępowanie zarówno z powodu braku przedmiotu faktycznego do rozpatrzenia sprawy, jak również z powodu braku podstawy prawnej do wydania decyzji w zakresie żądania wnioskodawcy.

4.5. W rozpoznawanej sprawie skarżąca pismem z 30 września 2019r. wystąpiła do organu egzekucyjnego z żądaniem wydania postanowienia w przedmiocie kosztów egzekucyjnych. Stosownie bowiem do art. 64c § 7 u.p.e.a. organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na wniosek wierzyciela lub zobowiązanego, złożony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o wysokości kosztów egzekucyjnych, o którym mowa w § 6a. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Użyte w art. 64c § 7 u.p.e.a. wyrażenie "postanowienie w sprawie kosztów" należy rozumieć w ten sposób, że może ono dotyczyć zarówno wysokości tych kosztów, ale także zasady ich ponoszenia, w szczególności, gdy obciążają one wierzyciela. To właśnie w postępowaniu "w sprawie kosztów egzekucyjnych" powinny być rozstrzygane szczególne okoliczności przewidziane art. 64c § 3 lub § 4 u.p.e.a., decydujące o rozdziale tych kosztów (por. wyrok NSA z 20 stycznia 2009 r. II FSK 1027/08, z 12 stycznia 2007, II FSK 139/06 oraz z 10 czerwca 2008, II FSK 524/07). Wyjaśnić należy, iż poprzez to żądanie zobowiązany może uzyskać najpierw rozstrzygnięcie o wysokości i podstawie naliczenia kosztów, a następnie kwestionować zasadność tego naliczenia. Samo zaś dokonanie zwrotu zobowiązanemu pobranych kosztów egzekucyjnych – jak prawidłowo wyjaśnił sąd pierwszej instancji - następuje w formie czynności materialno-technicznej (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017r., II FSK 1256/15, publik. CBOSA).

4.6. Jak wyjaśniono powyżej, istota bezprzedmiotowości postępowania polega na tym, że nastąpiło takie zdarzenie prawne lub faktyczne, które spowodowało, że przestała istnieć ta szczególna relacja między sytuacją faktyczną danego podmiotu, a jego sytuacją prawną, z którą prawo łączy obowiązek konkretyzacji normy w postaci wydania decyzji (postanowienia). Skarżąca wniosek o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych złożyła 7 listopada 2019r., a organ wszystkie pobrane od strony koszty egzekucyjne zwrócił skarżącej 13 grudnia 2019 r. i 25 lutego 2020r., w dniu 3 kwietnia 2020 r.. zlecono zwrócenie zobowiązanej odsetek ustawowych od pobranych kosztów egzekucyjnych. W konsekwencji zasadnie Naczelnik Urzędu Skarbowego wyjaśnił w postanowieniu z 3 kwietnia 2020r., że postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych wydaje się w sytuacji sporu między zobowiązanym a organem egzekucyjnym, dotyczącego rozłożenia ciężaru kosztów egzekucyjnych. Skoro stronie zwrócono wszystkie poniesione przez nią koszty egzekucyjne wraz z odsetkami i brak jest podstaw do obciążenia skarżącej kosztami egzekucyjnymi powstałymi w toku ww. postępowania egzekucyjnego, prowadzone na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. postępowanie wszczęte wnioskiem strony z 7 listopada 2019 r., stało się bezprzedmiotowe.

W konsekwencji, prawidłowo organ egzekucyjny uznał, że zaistniały przesłanki do umorzenia postępowania w sprawie wydania postanowienia w przedmiocie kosztów egzekucyjnych, skoro skarżąca takich nie poniosła (zostały jej zwrócone w całości wraz z odsetkami). Zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia przez organy art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 k.p.a., w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez ich niezastosowanie oraz art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 64c § 7 oraz art. 18 u.p.e.a. poprzez "akceptację (...) umorzenia" są więc niezasadne. Skutkiem tego brak było podstaw z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. do uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, który prawidłowo na podstawie art. 151 p.p.s.a. ją oddalił.

4.7. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).

Paweł Dąbek Jan Rudowski Paweł Borszowski