III FSK 2980/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia WSA (del.) Jacek Pruszyński (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Gminy T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Bd 148/20 w sprawie ze skargi Gminy T. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 13 stycznia 2020 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Gminy T. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.

Wyrokiem z dnia 8 czerwca 2020 r., sygn. I SA/Bd 148/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę Gminy T. (dalej jako "Skarżąca") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy (dalej jako "DIAS") z dnia 13 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności. Wyrok (podobnie, jak pozostałe powołane w uzasadnieniu orzeczenia) jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl.

2. Skarga kasacyjna.

Skargę kasacyjną od wyroku złożył pełnomocnik Skarżącej. Zaskarżonemu w całości wyrokowi postawione zostały zarzuty naruszenia przepisów procedury, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. przepisów:

1. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – dalej jako "p.p.s.a.") poprzez oddalenie skargi, chociaż postępowanie organu egzekucyjnego było dotknięte wadami poprzez naruszenie art. 71a § 1 i § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm. – dalej jako "u.p.e.a.") w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż organ w sposób nieprawidłowy dokonał ustalenia stanu faktycznego, że Skarżąca nie mając do tego podstawy prawnej uchyliła się od przekazania zajętej wierzytelności, a wnioski organu nie znajdowały potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym, a ponadto organ zaniechał wnikliwego, dokładnego i wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego, w celu oceny możliwości jego subsumcji pod przesłanki określone w art. 71a § 9 u.p.e.a. w zw. z art. 91, art. 71b u.p.e.a. tj. czy Skarżąca uznała wierzytelność, czy nastąpiło skuteczne wobec wszystkich statio communi Skarżącej nawiązanie stosunku administracyjnego z organem administracyjnym, i czy w okolicznościach faktycznych sprawy miało miejsce bezpodstawne uchylanie się o przekazania wierzytelności oraz, czy możliwe jest zastosowanie art. 79 § 9 w sytuacji, gdy wierzytelność umorzyła się wskutek wpłaty na rachunek bankowy zobowiązanego zajęty przez organ w tym samym postępowaniu egzekucyjnym, które to uchybienie polegało na tym, że Sąd I instancji nie przypisał organowi wskazanych powyżej naruszeń przepisów procedury pomimo, że organ takich naruszeń się dopuścił;

- uchybienie powyższe mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż ustalenie, że Skarżąca dokonała zapłaty bezpośrednio do rąk zobowiązanego i możliwe było wydanie zakwestionowanego postanowienia w sytuacji, gdy wierzytelność zobowiązanego wobec trzeciodłużnika uległa już umorzeniu wskutek wpłaty na rachunek bankowy zajęty przez organ w tym samym postępowaniu egzekucyjnym oraz przyjęcie, że doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności wobec wszystkich statio communi Skarżącej, co nie znajdowało uzasadnienia w świetle zgromadzonego przez organ materiału dowodowego w postaci: zawiadomień o zajęciu innych wierzytelności pieniężnych nr [...] i nr [...], pism z 11 czerwca 2018 r. znak [...] i 28 czerwca 2018 r. znak [...] stanowiących odpowiedzi Urzędu T. na zajęcie wierzytelności i dowodu przelewu wierzytelności na rachunek bankowy dłużnika zajęty przez organ w tym samym postępowaniu egzekucyjnym, zostało przez Sąd I instancji podzielone za organem, a dokonanie przez Sąd I instancji wadliwej oceny, iż organ wywiązał się prawidłowo z obowiązku ustalenia stanu faktycznego spowodowało, że Sąd rozstrzygnął w stanie faktycznym ustalonym niezgodnie z rzeczywistością i oddalił skargę, która zostałaby uwzględniona, jeśli Sąd I instancji dostrzegłby nieprawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego organu, a prawidłowo ustalony stan faktyczny wykazał, że nie zachodziły przesłanki określone w art. 71a § 9 u.p.e.a. w zw. z art. 91 i art. 71b u.p.e.a.;

2. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, chociaż postępowanie organu egzekucyjnego było dotknięte wadami poprzez naruszenie art. 29 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. – dalej jako "k.p.a.") w związku z art. 18 u.p.e.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż organ w sposób nieprawidłowy uznał, że nie jest konieczne nawiązanie stosunku administracyjnoprawnego pomiędzy organem egzekucyjnym a wszystkimi jednostkami organizacyjnymi Gminy T., i wystarczające jest zajęcie wierzytelności doręczone do Urzędu T., w sytuacji gdy Miejski Zarząd Dróg, będący jednostką budżetową w rozumieniu ustawy o finansach publicznych ma odrębną podmiotowość administracyjnoprawą, jako samorządowa jednostka organizacyjna wskazana w art. 29 k.p.a., które to uchybienie polegało na tym, że Sąd I instancji nie przypisał organowi wskazanych powyżej naruszeń przepisów procedury pomimo, że organ takich naruszeń się dopuścił;

- uchybienie powyższe mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż pominięcie przez organ okoliczności, iż procesowa skuteczność podejmowanych przez organ administracyjny działań zależna jest od doręczenia zajęcia wierzytelności statio communi właściwej do reprezentacji jednostki samorządu terytorialnego w danej sprawie (z czego nie zwalnia organu fakt, że w znaczeniu cywilnoprawnym, odpowiedzialna jest zawsze osoba publiczna)

- wskutek czego organ egzekucyjny nawiązał stosunek procesowy jedynie z jedną z jednostek organizacyjnych Gminy T., jaką jest Urząd T. stanowiący specyficzną, ale jedną z wielu jednostek budżetowych Gminy T. - zostało przez Sąd I instancji podzielone za organem, a dokonanie przez Sąd I instancji wadliwej oceny, że organ prawidłowo wywiązał się z obowiązku ustalenia właściwej reprezentacji dłużnika zajętej wierzytelności spowodowało, że Sąd oddalił skargę, która zostałaby uwzględniona, jeśli Sąd I instancji dostrzegłby nieprawidłowość przeprowadzonego postępowania organu, w sytuacji, gdy dłużnik zajętej wierzytelności nie był prawidłowo reprezentowany przez wszystkie statio communi;

3. art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez to, że Sąd I instancji nie wyszedł poza zarzuty i wnioski skargi, nie zauważając naruszeń prawa tj. art. 71a § 1 i § 9 poprzez nieprawidłowe i niezgodne ze zgromadzonym materiałem dowodowym ustalenie stanu faktycznego, że Skarżąca nie mając do tego podstawy prawnej uchyliła się od przekazania zajętej wierzytelności oraz art. 71a § 9 zdanie 1 w zw. z art. 91 i art. 71b u.p.e.a. poprzez wadliwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że umożliwia on określenie nieprzekazanej kwoty w sytuacji, gdy zajęta wierzytelność wygasła już wskutek wpłaty na rachunek bankowy zobowiązanego, który został zajęty przez organ w ramach tego samego postępowania egzekucyjnego a jednocześnie Urząd T. (jedyne statio communi, któremu doręczono zajęcia) nie uznał wierzytelności w odpowiedzi na zajęcia, a więc nie można mówić o uchylaniu się przez Skarżącą od przekazania zajętej wierzytelności, w szczególności o bezpodstawnym uchylaniu się, co wyklucza zastosowanie art. 71a § 9 u.p.e.a., które nie były powołane przez Skarżącą, a które Sąd zobowiązany był uwzględnić z urzędu.

Ponadto postawione zostały również zarzuty naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało bezpośredni wpływ na wynik sprawy, tj. art. 71a § 9 zdanie 1 w zw. z art. 91 i art. 71b u.p.e.a. poprzez wadliwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że umożliwia on określenie nieprzekazanej kwoty w sytuacji, gdy zajęta wierzytelność wygasła już wskutek wpłaty na rachunek bankowy zobowiązanego, który został zajęty przez organ w ramach tego samego postępowania egzekucyjnego a jednocześnie Urząd T. (jedyne statio communi, któremu doręczono zajęcia) nie uznał wierzytelności w odpowiedzi na zajęcia, a więc nie można mówić już o uchylaniu się (czasownik niedokonany w czasie teraźniejszym) przez Skarżącą od przekazania zajętej wierzytelności podczas, gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu wskazuje, że należy go rozumieć, jako kompetencję do określenia kwoty nieprzekazanej wierzytelności tylko w sytuacji, gdy wierzyciel nie uzyskał zaspokojenia z zajętej wierzytelności wskutek dokonania przez trzeciodłużnika wpłaty bezpośrednio zobowiązanemu tj. w sposób uniemożliwiający organowi otrzymanie zajętej wierzytelności - w konsekwencji wadliwe zastosowanie w sytuacji, gdy nie znajdowały zastosowania i uznanie przez Sąd I instancji, że organ nie naruszył przepisu art. 71a § 9 u.p.e.a. zdanie 1 w zw. z art. 91 i art. 71b u.p.e.a. przyjmując, że zostały spełnione wszystkie formalne przesłanki zastosowania tego przepisu przez organ egzekucyjny

- uchybienie powyższe miało wpływ na wynik sprawy, gdyż na skutek błędnej wykładni i w konsekwencji niewłaściwego zastosowania art. 71a § 9 zdanie 1 w zw. z art. 91 i art. 71b u.p.e.a., które były bezpośrednią podstawą wydania orzeczenia, Sąd I instancji oddalił skargę, która w przypadku prawidłowej wykładni i niezastosowania ww. przepisów podlegałaby uwzględnieniu.

Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz rozpoznanie skargi poprzez uchylenie postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 13 stycznia 2020 r. znak [...] w całości oraz poprzedzającego go postanowienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. z dnia 22 listopada 2019 r. znak: [...] w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W skardze wskazano również, że Skarżąca zrzeka się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od Skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a więc w granicach jakie zakreśli strona w ramach podstaw kasacyjnych, o których mowa w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), która w tej sprawie nie zachodzi.

Z przedstawionych wyżej przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniesioną skargę kasacyjną w granicach postawionych w niej zarzutów, uznając, że są one nietrafne i nie podważają skutecznie rozstrzygnięcia Sądu I instancji.

W pierwszej kolejności trzeba zauważyć, że Skarżąca zarzuca nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, zarzuty te nie zostały jednak wsparte wskazaniem regulacji dotyczących postępowania dowodowego. Powoduje to, że poczynione w sprawie ustalenia faktyczne, nie mogą być w postępowaniu kasacyjnym skutecznie zakwestionowane. W sprawie ustalono, że zawiadomieniami o zajęciu z dnia 4 czerwca 2018 r. oraz z dnia 25 czerwca 2018 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności pieniężnych z tytułu "bieżących i przyszłych faktur oraz innych wierzytelności i umów" należnych zobowiązanej od Gminy T. do łącznej kwoty 131.352,87 zł (do kwestii właściwego adresata zawiadomienia o zajęciu i dalszych czynności Sąd odniesie się poniżej). Skarżąca odebrała zawiadomienia o zajęciu odpowiednio w dniach 6 czerwca 2018 r. oraz 26 czerwca 2018 r. Nie jest też kwestionowane, że w dniu 14 grudnia 2017 r. Skarżąca, działająca poprzez Miejski Zarząd Dróg w T., zawarła z A. G. prowadzącą Biuro Projektów [...] umowy na wykonanie dokumentacji projektowo-kosztorysowej. W efekcie zobowiązana jako sprzedawca wystawiła dwie faktury z dnia 5 grudnia 2018 r. oraz z dnia 11 grudnia 2018 r. na nabywcę/płatnika - Gminę T., natomiast jako odbiorca wskazany został Miejski Zarząd Dróg w T. Organ potwierdził również, że Skarżąca zapłaciła za wskazane faktury przekazując środki na rachunek bankowy zobowiązanej.

W skardze kasacyjnej Skarżąca nie zaprzecza, że była dłużnikiem zajętej wierzytelności, podważa natomiast prawidłowość dokonanego zajęcia wobec wszystkich jednostek budżetowych gminy. Odwołując się do art. 29 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. Skarżąca wskazała, że Miejski Zarząd Dróg w T., który jest jednostką budżetową Gminy T., spełniał warunki do uznania go za podmiot, do którego należało skierować zawiadomienie, o jakim mowa w art. 89 § 1 u.p.e.a. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, podstawy do zastosowania art. 71a § 9 u.p.e.a. nie mogło stanowić zajęcie skierowane do Urzędu T., który stanowi inną jednostką budżetową Gminy T.

Zgodnie z art. 89 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Natomiast, w myśl art. 89 § 2 i § 3 u.p.e.a., zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy: a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego, b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania, c) - i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność. Z art. 71a § 9 u.p.e.a. wynika, że bezpodstawnie uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu stanowi podstawę do wydania postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty.

Sąd I instancji trafnie stwierdził, że ustalając podmiot, który jest "dłużnikiem zajętej wierzytelności" należy wziąć pod uwagę art. 1a pkt 3 u.p.e.a. Według tego przepisu, przez dłużnika zajętej wierzytelności rozumie się dłużnika zobowiązanego, jak również bank, pracodawcę, podmiot prowadzący działalność maklerską, trasata oraz inne podmioty realizujące, na wezwanie organu egzekucyjnego, zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego. Dłużnik zobowiązanego może zostać poddany rygorom prawnym określonym m.in. w art. 71a u.p.e.a., w konsekwencji staje się stroną postępowania w rozumieniu art. 29 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a.

Termin "wierzytelność" wywodzi się z prawa cywilnego i oznacza prawo wierzyciela do żądania od dłużnika spełnienia określonego świadczenia. Świadczenie to może mieć różny charakter, jednakże z punktu widzenia postępowania egzekucyjnego w administracji istotne jest to, aby świadczenie to mogło być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Dłużnikiem zajętej wierzytelności jest każdy, kto jest zobligowany wobec zobowiązanego do spełnienia określonego świadczenia (por. P. M. Przybysz [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2021, art. 1(a)). Podstawowym obowiązkiem dłużnika zajętej wierzytelności jest przekazanie zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

Jak ustalono w sprawie, zgodnie z § 4 ust. 1 i 2 Regulaminu Organizacyjnego Miejskiego Zarządu Dróg w T., Zarząd jest jednostką organizacyjną Miasta nieposiadającą osobowości prawnej, powołaną w celu zaspokojenia zbiorowych potrzeb wspólnoty w zakresie określonym w statucie. Zarząd jest jednostką budżetową. Według art. 11 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 869 ze zm.), jednostkami budżetowymi są jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych nieposiadające osobowości prawnej, które pokrywają swoje wydatki bezpośrednio z budżetu, a pobrane dochody odprowadzają na rachunek odpowiednio dochodów budżetu państwa albo budżetu jednostki samorządu terytorialnego. Jednostki budżetowe nie posiadają żadnych własnych dochodów, jak również żadnych własnych wydatków, a gromadzone przez nie dochody i ponoszone wydatki są częścią budżetu jednostki samorządu terytorialnego (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 czerwca 2017 r., I SA/Gl 494/17).

Skarżąca nie podważa, iż wierzytelność, która przysługiwała zobowiązanej należna była z budżetu jednostki samorządu terytorialnego, czyli od Gminy T. Istniejący stosunek cywilnoprawny odzwierciedlony w treści umów, jak i wystawionych przez zobowiązaną faktur przemawia za tym, że dłużnikiem zajętej wierzytelności jest w niniejszej sprawie Gmina T., a nie Miejski Zarząd Dróg w T. Miejski Zarząd Dróg został wskazany w tych dokumentach jedynie jako "odbiorca". Zawiadomienia o zajęciu zostały zatem prawidłowo skierowane, a podmiotem odpowiedzialnym za ich realizację była Gmina T., jako dłużnik zajętej wierzytelności. Posiadanie przez Skarżącą statusu dłużnika wierzytelności, umożliwiało organowi egzekucyjnemu nawiązanie stosunku administracyjnego, przekładającego się na ma możliwość dokonywania wobec dłużnika zajętej wierzytelności czynności władczych.

Skarżąca podkreśla również, że korespondencja związana z zajęciem wierzytelności była doręczana Urzędowi T. Jednak, jak wynika ze stanu faktycznego sprawy, korespondencja była kierowana do Skarżącej, zaś odpowiedzi udzielał Urząd. Należy zauważyć, że Skarżąca jest podmiotem działającym przez swoje organy, zaś Urząd Miasta stanowi aparat pomocniczy organu wykonawczego gminy, którym kieruje ten organ wykonawczy. Zatem prowadzenie korespondencji z Urzędem nie może świadczyć o tym, że zawiadomienie nie zostało doręczone Skarżącej. Jasnym jest w sprawie, że to Skarżąca była adresatem pism, w tym zawiadomień o zajęciu.

Z tych względów zarzuty dotyczące naruszenia art. 29 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. należało uznać za niezasadne. Organ egzekucyjny kierując się przepisami u.p.e.a. prawidłowo ustalił, kto jest dłużnikiem wierzytelności i skierował do niego zawiadomienie o zajęciu. Tym samym Skarżąca stała się stroną postępowania egzekucyjnego, w stosunku do której mogły być podejmowane działania określone w art. 71a u.p.e.a.

Przepis art. 71a u.p.e.a. określa tryb przeprowadzenia kontroli prawidłowości realizacji zastosowania środka egzekucyjnego u dłużników zajętej wierzytelności. Zgodnie z § 1 tego artykułu organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzania u dłużników zajętej wierzytelności, z wyłączeniem banków, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, z zastrzeżeniem § 2. Według art. 71a § 9 u.p.e.a., jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. W konsekwencji wydania wskazanego postanowienia, stosownie do art. 71b u.p.e.a. jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, zajęta wierzytelność albo część wierzytelności może być ściągnięta od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9. Tytuł wykonawczy wystawia organ egzekucyjny, który dokonał u dłużnika zajętej wierzytelności zajęcia wierzytelności. Stosownie do art. 91 u.pe.a. jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności uchyla się od przekazania zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu, mimo że wierzytelność została przez niego uznana i jest wymagalna, stosuje się odpowiednio przepisy art. 71b.

W art. 71a § 9 u.p.e.a. określono dwie przesłanki uprawniające organ egzekucyjny do określenia wysokości nieprzekazanej kwoty w drodze postanowienia, które jest podstawą do wystawienia przeciwko dłużnikowi zajętej wierzytelności tytułu wykonawczego tj. przeprowadzenie kontroli u dłużnika zajętej wierzytelności oraz stwierdzenie w wyniku kontroli, że dłużnik bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności. Postanowienie wydawane na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. stanowi zatem konsekwencję dokonanego uprzednio przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności zobowiązanego u jej dłużnika i stwierdzenia, iż dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. W orzecznictwie wskazuje się, że użyty w treści art. 71a § 9 u.p.e.a. zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować zatem jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia (por. wyroki NSA: z dnia 20 października 2016 r., II FSK 2831/14; z dnia 16 września 2016 r., II FSK 2287/14; z dnia 21 czerwca 2007 r., I FSK 984/06; z dnia 21 kwietna 2020 r., II FSK 34/20; z dnia 9 października 2019 r., II FSK 3436/17). Podstawą do uchylenia się przez dłużnika zajętej wierzytelności, mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylenie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia, wcześniejsze zajęcie wierzytelności przez inny organ egzekucyjny) (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2007 r., I FSK 984/06).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji i organy egzekucyjne dokonały prawidłowej wykładni art. 71a § 9 u.p.e.a. Uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu z przyczyn faktycznych nie stoi na przeszkodzie wydaniu postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty.

Organ egzekucyjny przeprowadził kontrolę realizacji dokonanego zajęcia, w wyniku której ustalił, że należne z tytułu zajęcia środki pieniężne nie zostały przekazane. Sąd I instancji zasadnie przyznał rację organowi egzekucyjnemu, że działanie (zaniechanie) skarżącej nosiło znamiona bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Skarżąca powołała się jedynie na okoliczność faktyczną dotyczącą przekazania należności na konto zobowiązanej zajęte przez organ egzekucyjny. Przelanie pieniędzy na konto zobowiązanej, nawet jeśli jest ono zajęte przez organ egzekucyjny, nie wypełnia obowiązków dłużnika, zajętej wierzytelności. Organ egzekucyjny zajmując wierzytelność wstępuje w prawa i obowiązki zobowiązanego (art. 67a § 1 u.p.e.a.), w związku z tym dłużnik jest zobowiązany przekazać organowi egzekucyjnemu kwoty wynikające z zajętej wierzytelności. Po dokonaniu zajęcia, dłużnik zajętej wierzytelności nie może nią swobodnie dysponować, w tym decydować, w jaki sposób i komu ją przekaże. Zapłata zobowiązanej nie stanowi realizacji zajęcia, bowiem środki te nie zostały przekazane organowi egzekucyjnemu. Skoro zatem Skarżąca, mimo braku przeszkód prawnych nie przekazała zajętych przez organ egzekucyjny środków do organu egzekucyjnego, wydanie postanowienia, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. było zasadne. Dla zastosowania art. 71a § 9 u.p.e.a., wbrew stanowisku strony skarżącej, nie ma też znaczenia, że należności wynikające z zajętej wierzytelności zostały przelane na rachunek bankowy należący do zobowiązanej zajęty w postępowaniu egzekucyjnym. Jak zauważył organ, kwota pieniężna w momencie przekazania jej na rachunek bankowy staje się wierzytelnością pieniężną nieoznaczoną, a organ egzekucyjny nie bada z jakiego tytułu środki otrzymuje w wyniku realizacji zajęcia rachunku bankowego. Działanie takie niewątpliwie nie stanowi wypełnienia obowiązków ciążących na dłużniku zajętej wierzytelności.

Istotnym pozostaje to, że dłużnik zajętej wierzytelności nie przekazał tych należności organowi egzekucyjnemu oraz nie wskazał na żadną okoliczność prawną, która umożliwiłaby mu skuteczne uchylanie się od wykonania zobowiązania. Postanowienie wydawane na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. stanowi konsekwencję dokonanego uprzednio przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności zobowiązanego u jej dłużnika i stwierdzenia, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie jest prawidłowe i nie ma podstaw do uwzględnienia podważających je zarzutów skargi kasacyjnej.

Odnosząc się do argumentacji, w której autor skargi kasacyjnej wskazuje na charakter regulacji art. 71a § 9 u.p.e.a. trzeba zauważyć, że poprzez wydanie postanowienia przewidzianego w tym przepisie następuje konkretyzacja obowiązku dłużnika zajętej wierzytelności, określenie jego charakteru i zakresu. Przepis ten stanowi podstawę prawną do przypisania odpowiedzialności dłużnikowi zajętej wierzytelności za bezpodstawne uchylanie się od przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności albo części tej wierzytelności. Odpowiedzialność z tego tytułu może być realizowana wobec dłużnika zajętej wierzytelności także w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji, a podstawą wystawienia tytułu wykonawczego w tym zakresie jest właśnie postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 27 lutego 2019 r., III SA/Łd 1076/18). Z kolei wskazywany w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przepis art. 168e u.p.e.a. stanowi o możliwości wymierzenia kary pieniężnej (do wysokości 3800 zł) wobec dłużnika zajętej wierzytelności, który nie wykonuje ciążących na nim obowiązków związanych z egzekucją lub zabezpieczeniem wierzytelności lub prawa majątkowego albo wykonuje je nienależycie. Odpowiedzialność ta ma zastosowanie niezależnie od możliwości ściągnięcia wierzytelności od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucyjnym. Celem nałożenia kary, o której mowa w art. 168e § 1 u.p.e.a., jest zmuszenie dłużnika zajętej wierzytelności do wypełnienia jego ustawowych obowiązków. Przepis art. 168e § 1 u.p.e.a. ma na celu sankcjonowanie niewykonania obowiązków związanych z egzekucją.

Z tych powodów skargę kasacyjną należało uznać za niezasadną. Wobec powyższego, na podstawie art. 182 § 2 w zw. z art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o jej oddaleniu. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265).

Jacek Pruszyński Jan Rudowski Stanisław Bogucki