III FSK 2613/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Stachurski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, po rozpoznaniu w dniu 12 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 1750/19 w sprawie ze skargi B.N. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 czerwca 2019 r., nr BON.III.5220.106.6.2018.MW w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON oddala skargę kasacyjną.

Zaskarżonym wyrokiem z 11 marca 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 1750/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA"), po rozpoznaniu sprawy ze skargi B. N. (dalej: "Skarżący") uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (dalej: "Minister") z 7 czerwca 2019 r. w przedmiocie odpowiedzialności Skarżącego jako byłego prezesa zarządu za zaległości P. w K. S.A. (dalej: "Spółka") z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za kwiecień 2014 r. Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl).

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od tego wyroku, Minister żądając przeprowadzenia rozprawy, zaskarżył go w całości wnosząc o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi, poprzez jej oddalenie, ewentualnie uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Ponadto na podstawie art. 106 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. z art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, z pózn. zm.) w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a., wniesiono o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu urzędowego w postaci pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 czerwca 2020 r., znak: [...] co do wykazania faktu, że Skarżący posiadał także zadłużenie z innego tytułu, tj. składek na ubezpieczenia społeczne za okres od maja 2013 r. do kwietnia 2014 r.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 187 § 1 oraz art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2019 r. poz. 900, ze zm.; dalej jako: "o.p.") w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 426, ze zm.; dalej jako: "ustawa o rehabilitacji") w zw. z art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2012 r. poz. 1112, ze zm.; dalej jako: "p.u.n."), poprzez uznanie, że organ nie dokonał ustaleń faktycznych pozwalających na stwierdzenie, kiedy zaistniały podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, w tym poprzez błędne uznanie, że obowiązkiem organu było ustalenie czy w sprawie występowała wielość zobowiązań spółki, a w konsekwencji uwzględnienie skargi i błędne uznanie, że doszło do naruszenia przepisów postępowania;

Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) o.p., w zw. z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n., poprzez błędną wykładnię i uznanie, że dla określenia tzw. czasu właściwego do złożenia wniosku o upadłość niezbędne jest istnienie wielości zobowiązań spółki, a zaprzestanie ich wykonywania powinno przybrać trwały charakter, podczas gdy okoliczności te nie mają znaczenia, bowiem z niewypłacalnością mamy również do czynienia, gdy spółka posiada co najmniej jedno niewykonane zobowiązanie, w tym nie zaspokaja tylko jednego wierzyciela, a ocena skuteczności wniosku o upadłość badana jest w odrębnym postępowaniu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Skarżący wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 95 z późn. zm.). Strony zostały powiadomione o skierowaniu skargi kasacyjnej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym z jednoczesnym pouczeniem o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia.

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu, które w niniejszej sprawie nie wystąpiły.

Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczą naruszenia przez WSA przepisów prawa procesowego, a także prawa materialnego. W takim przypadku, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty procesowe, gdyż uznanie ich za uzasadnione może czynić zbędnym lub przynajmniej przedwczesnym rozpatrywanie zarzutów łączących się z ewentualnym naruszeniem prawa materialnego. Kolejność ta może jednak ulec zmianie, gdy dla oceny zarzutów procesowych niezbędnym staje się uprzednie dokonanie prawidłowej wykładni prawa materialnego, która ma wpływ na ocenę zarzutów procesowych (por.: wyrok NSA z 26 lutego 2010 r., I FSK 486/09). Taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie, bowiem zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa procesowego, są w istocie następstwem zarzutów dotyczących błędnej wykładni art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w związku z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n.

Odnosząc się zatem w pierwszej kolejności do zarzutów materialnoprawnych należy wskazać, że zgodnie z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe). Przepis ten znajduje zastosowanie do należności Państwowego Funduszu Rehabilitacji osób niepełnosprawnych (art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji).

Ocena, czy "we właściwym czasie" zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki powinna być dokonywana w oparciu o przepisy prawa upadłościowego i naprawczego (zob. uchwała siedmiu sędziów NSA z 10 sierpnia 2009 r., II FPS 3/09). Zgodnie z art. 10 p.u.n. (w stanie prawnym, którego sprawa dotyczy), upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Zgodnie z art. 11 ust. 1 p.u.n., dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei w myśl art. 21 ust. 1 p.u.n. dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości.

WSA dokonując wykładni art. 11 ust. 1 p.u.n., prawidłowo przyjął, że brak uregulowania jednej należności nie wypełnia jeszcze przesłanki "niewykonywania wymagalnych zobowiązań". Skoro w przywołanym przepisie ustawodawca posłużył się liczbą mnogą ("zobowiązań"), należy przyjąć, że przesłanka "niewykonywania wymagalnych zobowiązań" jest spełniona, jeżeli istnieją co najmniej dwa niewykonane zobowiązania. Wbrew argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, z takim rozumieniem art. 11 ust. 1 p.u.n. nie koliduje pogląd prezentowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że z niewypłacalnością dłużnika w rozumieniu art. 10 i art. 11 ust. 1 p.u.n. mamy również do czynienia, gdy dłużnik nie zaspokaja jednego tylko wierzyciela, np. Skarbu Państwa (zob. np. wyroki NSA: z 10 stycznia 2017 r., II FSK 3737/14; z 28 kwietnia 2017 r., I FSK 1624/15; z 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15; z 23 października 2018 r., II FSK 3005/16; z 5 grudnia 2018 r., II FSK 1686/18; 12 lutego 2019 r., II FSK 3336/18; z 6 marca 2020 r., II FSK 2144/19; z 21 lipca 2020 r., II FSK 1099/20; z 18 września 2020 r., II FSK 729/20; z 3 marca 2022 r., III FSK 335/21; z 6 maja 2022 r., III FSK 538/21; z 12 stycznia 2023 r. III FSK 1424/21). Czym innym jest wielość wierzycieli, a czym innym wielość zobowiązań. Przesłanka wynikająca z art. 11 ust. 1 p.u.n. jest spełniona, gdy dłużnik nie wykonuje kilku zobowiązań, niezależnie od ilości wierzycieli. Nie jest natomiast spełniona, gdy dłużnik nie wykonuje tylko jednego zobowiązania.

Odnosząc te ogólne uwagi do realiów przedmiotowej sprawy należy zgodzić się z WSA, że Spółka miała zobowiązania, których nie uregulowała w terminie nie musi oznaczać automatycznie, że stała się niewypłacalna. Opóźnienie spłaty niektórych należności wobec PFRON, samo w sobie, nie może wymuszać złożenia wniosku o upadłość spółki. Zobowiązanie Spółki za kwiecień 2014 r. wynosiło 4.246 zł. Przy realiach cen danego roku i rodzaju spółki (spółka akcyjna), nie można uznać, że brak zapłaty takiej kwoty czynił od razu Spółkę niewypłacalną. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd, że "skrajne rozumienie tej okoliczności prezentowane w zaskarżonej decyzji", a więc wiążące niewypłacalność z jednym zobowiązaniem, we wskazanej wysokości, mogłoby praktycznie sparaliżować działalność gospodarczą doprowadzając do wnioskowania o upadłość zdecydowaną większość przedsiębiorstw, które wcale nie są niewypłacalne. Spółka miała jeszcze zobowiązanie za grudzień 2012 r., ale nie wiąże przesłanki do wnioskowania o upadłość z tym zobowiązaniem. Jak wynika z treści tytułu wykonawczego (akta adm., k. nr 8-7) zaległość wobec PFRON za grudzień 2012 r. wynosiła 2.768 zł. Skarżący objął mandat w zarządzie 14 listopada 2013 r., ale organ nie powiązał właściwego czasu na wnioskowanie o upadłość z okresem 2 tygodni po objęciu funkcji w zarządzie Spółki. Organ nie uznał więc, że kwota zaległości na grudzień 2012 r. może wskazywać na niewypłacalność Spółki. Należy uznać ocenę WSA prezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że istnienie zobowiązań Spółki akcyjnej w sumie na ok. 7 tys. zł wobec PFRON za dwa, odległe od siebie (ok. 1,5 roku) okresy wskazuje na sporadyczność zaległości, a także z uwagi na niewielką kwotę, nie może uzasadniać tezy o niewypłacalności Spółki. O zobowiązaniach innych niż za grudzień 2012 r. oraz za kwiecień 2014 r., istniejących w czasie zarządzania Spółką przez Stronę, organ nie wspomina. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podobnie jak to wyraził WSA, nieuregulowanie należności za dwa okresy nie spowodowało powstania sytuacji objętej dyspozycją art. 11 ust. 1 p.u.n., ponieważ nieregulowane były tylko niektóre zobowiązania Spółki, a wartość tych zobowiązań nie była znaczna. Odpowiedzialność członka zarządu jako osoby trzeciej w rozumieniu art. 107 § 1 o.p., może mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy w stosunku do Spółki wystąpiły przesłanki ogłoszenia upadłości. Słusznie przyjął WSA, że organ nie potrafił wykazać, że takie przesłanki zaistniały. Fakty opisane w uzasadnieniu decyzji organu drugiej instancji nie pozwalają uznać, że Spółka zaprzestała w sposób trwały regulowania swoich zobowiązań.

Z tych względów niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w zw. z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n., a także pozostające z nimi w związku zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 187 § 1, art. 197 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 o.p., w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji w zw. z art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 p.u.n.

Podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku nie dają także zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 187 § 1, art. 191 o.p. w związku z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną jako nie zasługującą na uwzględnienie i stosując przepisy art. 184 p.p.s.a., orzekł o jej oddaleniu.

s. Bogusław Woźniak s. Wojciech Stachurski s. Sławomir Presnarowicz (spr.)