III CZP 96/16

Sygn. akt III CZP 96/16

UCHWAŁA

Dnia 16 lutego 2017 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)
‎SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)
‎SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku P. W.
‎przy uczestnictwie K. W.
‎o zmianę kontaktów z małoletnią A. W.

i z wniosku K. W.

przy uczestnictwie P. W.

o zmianę kontaktów z małoletnią A. W.,
‎po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
‎w dniu 16 lutego 2017 r.,
‎zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.
‎postanowieniem z dnia 18 października 2016 r., sygn. akt VIII Cz (…) i VIII Cz (…),

"1. Czy kuratorowi sądowemu przysługuje ryczałt na podstawie art. 91 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (tj. Dz.U. z 2014 r., poz. 795 ze zm.) w pełnej wysokości za obecność przy przekazaniu dziecka na rozpoczęcie spotkania i pełny ryczałt za obecność przy przekazaniu dziecka na zakończenie spotkania, czy też jeden łączny ryczałt za obecności dotyczące jednego spotkania?
‎2. Czy każdemu kuratorowi sądowemu przysługuje ryczałt za obecność przy kontaktach na podstawie art. 91 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (tj. Dz.U. z 2014 r., poz. 795 ze zm.) w pełnej wysokości, jeżeli jeden kurator uczestniczy tylko przy przekazaniu dziecka na rozpoczęcie spotkania, a inny kurator przy przekazaniu dziecka na zakończenie spotkania?"

podjął uchwałę:

Za obecność w czasie spotkania rodzica z dzieckiem w ramach kontaktów ustalonych przez sąd opiekuńczy kuratorowi lub kilku kuratorom biorącym udział w tym spotkaniu przysługuje jeden ryczałt w wysokości określonej w art. 91 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 795 ze zm.).

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w T. postanowieniami z dnia 18 kwietnia 2016 r. i z dnia 19 kwietnia 2016 r. nakazał wypłacić ze Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w T. kuratorom: R. S., A. S., J. J., M. M. i J. C. ryczałty za obecność przy kontaktach małoletniej A. W. z ojcem P. W. w określonych dniach i godzinach. Ustalając należności przypadające z tego tytułu poszczególnym kuratorom, zwrócił uwagę na to, że ich rola była ograniczona do obecności przy przekazywaniu małoletniej przed rozpoczęciem oraz po zakończeniu spotkania, przy czym w niektórych przypadkach jeden kurator asystował przy rozpoczęciu spotkania, zaś drugi - przy jego zakończeniu. W związku z powyższym uznał, że kuratorom obecnym przy rozpoczęciu i zakończeniu każdego spotkania przysługuje - stosownie do art. 91 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 795 ze zm.; dalej: „u.k.s.”) - jeden ryczałt w pełnej wysokości, tj. w kwocie 187,38 zł, natomiast kuratorom obecnym tylko przy rozpoczęciu spotkania lub tylko przy jego zakończeniu - połowa tego ryczałtu w kwocie 93,69 zł.

W zażaleniach na powyższe postanowienia kuratorzy R. S. i A. S. zarzuciły bezzasadne przyznanie im jednego ryczałtu za obecność podczas przekazywaniu małoletniej przy rozpoczęciu oraz zakończeniu spotkania i wniosły o przyznanie ryczałtu za każde takie spotkanie w podwójnej wysokości. Kuratorzy R. S., A. S., J. J. i M. M. kwestionowały natomiast przyznanie im jedynie połowy ryczałtu za obecność przy przekazywaniu małoletniej tylko na początku lub tylko przy zakończeniu spotkania i domagały się za każdą taką obecność ryczałtu w pełnej wysokości.

Sąd Okręgowy w T., rozpoznając te zażalenia powziął wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniach prawnych przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia dotyczy zasad przyznawania kuratorom sądowym wynagrodzenia za udział w realizowaniu orzeczeń ograniczających kontakty rodziców z dzieckiem przez zezwolenie na spotykanie się z dzieckiem w obecności kuratora. Kwestię tę reguluje art. 91 u.k.s., stanowiąc, że kuratorowi społecznemu przysługuje ryczałt za obecność przy kontaktach rodziców z dziećmi, ustalonych przez sąd opiekuńczy (ust. 1 pkt 3); ryczałt ten wynosi 10% kwoty bazowej, o której mowa w art. 90 ust. 2 (ust. 2); przysługuje on również kuratorowi zawodowemu (ust. 3 u.k.s.).

Wątpliwości Sądu Okręgowego odnoszą się do sytuacji, w których zadanie kuratora biorącego udział w spotkaniu zostało ograniczone - orzeczeniem sądu opiekuńczego - do obecności w przy przekazaniu dziecka przed rozpoczęciem spotkania i po jego zakończeniu. Jeżeli w tak określonej roli wystąpił ten sam kurator, można postawić pytanie, czy należy mu wypłacić jeden ryczałt w wysokości określonej powołanymi przepisami, czy też dwa takie ryczałty; w przypadku zaś, gdy jeden kurator asystował przy wydaniu dziecka przed rozpoczęciem spotkania, a drugi - po jego zakończeniu, powstaje kontrowersja, czy każdemu z nich przysługuje ryczałt w pełnej wysokości. Rozstrzygnięcie przedstawionego przez Sąd Okręgowy zagadnienia prawnego sprowadza się zatem do przesądzenia kwestii, czy za obecność w czasie spotkania rodzica z dzieckiem w ramach kontaktów ustalonych przez sąd opiekuńczy kuratorowi lub kilku kuratorom biorącym udział w tym spotkaniu przysługuje jeden ryczałt w wysokości określonej w art. 91 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 u.k.s.

Udzielenie odpowiedzi na tak postawione pytanie wymaga dokonania wykładni art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s. Na pierwszy rzut oka brzmienie tego przepisu istotnie może nasuwać wątpliwości; nie formułuje on bowiem wprost zakazu przyznania każdemu z kuratorów obecnych w czasie spotkania rodziców z dzieckiem ryczałtu w pełnej wysokości, ani nie precyzuje zasad ustalania tego ryczałtu w przypadku uczestnictwa jednego kuratora w niektórych tylko fazach tego spotkania. Ustalając rzeczywistą treści tego unormowania należy uwzględnić jego kontekst systemowy, w szczególności przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące kontakty rodziców z dziećmi.

Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów; spotkania rodziców z dzieckiem stanowią formę tych kontaktów (art. 113 k.r.o.). Sąd opiekuńczy, ograniczając kontakty rodzica z dzieckiem, może zezwolić na spotykanie się z dzieckiem w obecności kuratora sądowego (art. 113² § 2 pkt 3 k.r.o.); w takim przypadku kurator - stosownie do § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 989) - jest obecny przez cały czas trwania kontaktu, a więc we wszystkich jego fazach.

Ustawodawca wskazał w art. 113² k.r.o. jedynie przykładowe sposoby ograniczenia przez sąd opiekuńczy kontaktów rodziców z dzieckiem. Nie jest zatem wyłączone ograniczenie tych kontaktów w inny sposób lub - jak miało to miejsce w konkretnym stanie faktycznym - z pewnymi modyfikacjami, ograniczającymi udział kuratora w spotkaniach do obecności tylko przy wydaniu dziecka przed rozpoczęciem i po zakończeniu spotkania. W każdym z wymienionych przypadków mamy do czynienia z obecnością kuratora przy kontaktach rodziców z dzieckiem w rozumieniu art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s. Obecność ta jest formą ograniczenia kontaktów; nie może więc - w ramach jednego spotkania - ulec swoistemu zwielokrotnieniu z uwagi na określony zakres czasowy lub zaangażowanie więcej niż jednego kuratora. Użycie przez ustawodawcę w powołanym przepisie zwrotu „ryczałt” w liczbie pojedynczej i odniesienie go do „obecności kuratora” we wskazanym wyżej rozumieniu należy uznać za zabieg celowy, określający treść przyjętego unormowania.

Nie ulega wątpliwości, że w razie ograniczenia przez sąd opiekuńczy kontaktów rodzica z dzieckiem przy zastosowaniu formuły wyrażonej w art. 113² § 2 pkt 3 k.r.o. kuratorowi obecnemu w trakcie całego spotkania przysługuje jedno wynagrodzenie ryczałtowe w wysokości określonej w art. 91 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 u.k.s. Racjonalny ustawodawca nie mógł przyjąć, że kuratorowi należy wypłacić wyższe wynagrodzenie wtedy, gdy uczestniczył on tylko w pewnych fragmentach spotkania, np. przy jego rozpoczęciu oraz zakończeniu.

Ryczałt przysługujący kuratorowi na podstawie art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s. stanowi wydatek w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2016 r., poz. 623 ze zm.; zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2010 r., III CZP 107/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 93). Pełni on przede wszystkim funkcje kompensacyjną; ma na celu zrekompensowanie kuratorowi poniesionych przez niego kosztów związane z obecnością w trakcie spotkania z dzieckiem. Trudno byłoby zaakceptować założenie, że koszty obecności kuratora w pewnym tylko fragmencie spotkania są dwukrotnie wyższe od kosztów związanych z obecnością w całym jego przebiegu. Te same racje sprzeciwiają się uznaniu, że uczestnictwo w spotkaniu kilku kuratorów uprawnia każdego z nich do żądania zapłaty ryczałtu w pełnej wysokości.

Konieczność przyznania ryczałtu w pełnej wysokości każdemu kuratorowi, który uczestniczył w jednym spotkaniu, prowadziłaby do nieuzasadnionego wzrostu wysokości wydatków związanych z realizacją prawa i obowiązku rodziców do utrzymywania kontaktów z dzieckiem i mogłaby stanowić barierę ekonomiczną utrudniającą uprawnionym te kontakty. Takie odczytywanie treści art. 91 ust. 1 pkt 3 u.k.s. pozostawałaby w kolizji z zasadą ochrony dobra dziecka, mającą - w świetle stanowiska utrwalonego w doktrynie i orzecznictwie - podstawowe znaczenie przy wykładni przepisów prawa materialnego oraz proceduralnych, dotyczących małoletnich dzieci.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.) orzekł, jak w sentencji.

jw

r.g.