III CZP 47/24
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 października 2025 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
Protokolant Agnieszka Łuniewska
na posiedzeniu jawnym 8 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku J.K.
z udziałem M.K.
o podział majątku wspólnego,
na skutek przedstawienia przez Sąd Okręgowy w Gdańsku
postanowieniem z 26 września 2024 r., XVI Cz 284/24,
zagadnienia prawnego:
„Czy wskazany w art. 112 ust. 3 zdanie 2 ustawy o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych tygodniowy termin do opłacenia
pisma, w przypadku, gdy strona wniosła o sporządzenie uzasadnienia
postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów
sądowych wydanego przez sąd drugiej instancji w stanie prawnym
obowiązującym od dnia 1 lipca 2023 r., lecz nie wywiodła zażalenia,
biegnie od dnia doręczenia stronie tegoż postanowienia czy też od
dnia uprawomocnienia się tego postanowienia?”
podjął uchwałę:
W przypadku, gdy strona złożyła wniosek o sporządzenie
uzasadnienia postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów
sądowych wydanego przez sąd drugiej instancji i nie wniosła
zażalenia na to postanowienie, wskazany w art. 112 ust. 3 ustawy
z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 1144 ze zm.)
III CZP 47/24
2
tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia
uprawomocnienia się tego postanowienia.
Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Dariusz Zawistowski
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 lutego 2024 r. odrzucił
apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia
14 listopada 2023 r., stwierdzając, że apelacja została opłacona po upływie terminu
do jej opłacenia. Wskazał, że 11 stycznia 2024 r. zostało wydane postanowienie
oddalające wniosek wnioskodawczyni o zwolnienie od kosztów sądowych. Z tego
względu pełnomocnik wnioskodawczyni powinien uiścić opłatę od apelacji do
25 stycznia 2025 r., a opłata od apelacji została uiszczona dopiero 8 lutego 2024 r.
Dla oceny zachowania terminu do uiszczenia opłaty od apelacji nie miało znaczenia
złożenie przez pełnomocnika wnioskodawczyni w dniu 22 stycznia 2024 r. wniosku
o sporządzenie uzasadnienia postanowienia z dnia 11 stycznia 2024 r., skoro
zażalenie na to postanowienie nie zostało wniesione po doręczeniu jego
uzasadnienia, co nastąpiło 1 lutego 2025 r.
Sąd Okręgowy w Gdańsku, rozpoznając zażalenie na postanowienie
o odrzuceniu apelacji wnioskodawczyni, powziął wątpliwość, czy wskazany w art.
112 ust. 3 zdanie drugie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych
w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1144 ze zm. - dalej;
u.k.s.c.) termin do opłacenia pisma w przypadku, gdy strona wniosła
o uzasadnienia postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, lecz
nie wywiodła zażalenia, biegnie od doręczenia tego postanowienia, czy też od dnia
jego uprawomocnienia. Zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi
Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.
Sąd Okręgowy wskazał, że w wyniku nowelizacji kodeksu postepowania
cywilnego dokonanej ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postepowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 614)
przewidziano możliwość zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji
III CZP 47/24
3
w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcia takiego
zezwolenia w drodze zażalenia poziomego. Na gruncie art. 112 ust. 3 u.k.s.c. budzi
wątpliwość od kiedy biegnie termin do opłacenia apelacji w przypadku wydania
przez sąd drugiej instancji postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od
kosztów sądowych, w sytuacji, gdy strona wniosła o sporządzenie uzasadnienia
takiego postanowienia, lecz nie wywiodła zażalenia. Przyjęcie stanowiska, że
strona powinna uiścić opłatę sądową przed doręczeniem jej odpisu postanowienia
z uzasadnieniem, aby nie narażać się na negatywne konsekwencje związane
z upływem terminu do opłacenia pisma, budzi uzasadnione wątpliwości
aksjologiczne, zwłaszcza z tego względu, iż termin do uiszczenia opłaty sądowej
upływałby przed uprawomocnieniem się postanowienia oddalającego wniosek
o zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wskazane przez Sąd Okręgowy w Gdańsku wątpliwości dotyczące wykładni
art. 112 ust. 3 u.k.s.c. są wynikiem utrzymania treści tego przepisu pomimo
dokonania zmiany przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, w wyniku których
rozszerzono możliwość wnoszenia zażaleń na postanowienia sądu drugiej instancji
i wprowadzono między innymi zażalenie do innego składu sądu na postanowienie
sądu drugiej instancji oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz
zmieniono model postępowania zażaleniowego, w którym możliwość wniesienia
zażalenia uzależniono do złożenia wniosku o doręczenie uzasadnienia
postanowienia, od którego strona zamierza wnieść zażalenie.
Artykuł 112 ust. 3 zdanie drugie u.k.s.c. w aktualnym brzmieniu reguluje
wyłącznie termin do wniesienia opłaty od zażalenia w przypadku zaskarżenia
postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego przez sąd
pierwszej instancji. Bieg tego terminu jest powiązany z uprawomocnieniem się tego
postanowienia w wyniku orzeczenia wydanego przez sąd drugiej instancji
i powzięciem o tym wiadomości przez stronę. Powyższe rozwiązanie, dotyczące
zażaleń wnoszonych przez adwokatów, radców prawnych i rzeczników
patentowych, pozostaje w zgodzie z ogólną zasadą przewidzianą w art. 112 ust. 2
u.k.s.c., w myśl której, w przypadku oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów
III CZP 47/24
4
sądowych przewodniczący wzywa stronę do uiszczenia opłaty sądowej po
uprawomocnieniu się postanowienia w tym zakresie. W przypadku zawodowych
pełnomocników zmiana tej zasady, zgodnie którą obowiązek uiszczenia opłaty
sądowej powstaje po uprawomocnieniu się postanowienia sądu oddalającego
wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, dotyczy zatem wyłączenia obowiązku
wzywania ich do uiszczenia opłaty sądowej przez przewodniczącego, gdyż
w świetle art. 112 ust 3 u.k.s.c. dla rozpoczęcia biegu terminu do uiszczenia opłaty
sądowej wystarczające jest doręczenie samego postanowienia o odmowie
zwolnienia od kosztów sądowych, a w przypadku jego zaskarżenia, postanowienia
sądu drugiej instancji wydanego na posiedzeniu niejawnym.
Regulacja zawarta w art. 112 ust. 2 i ust. 3 u.k.s.c. nakazuje zatem
stwierdzenie, że w przypadku odmowy udzielenia stronie zwolnienia od kosztów
sądowych obowiązek uiszczenia opłaty sądowej powstaje dopiero w chwili
uprawomocnienia się postanowienia sądu oddalającego wniosek o zwolnienie od
kosztów sądowych. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym złożenie wniosku
o doręczenie postanowienia sądu oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów
sądowych, także w przypadku postanowienia wydanego przez sąd drugiej instancji,
powoduje, że postanowienie to nie podlega uprawomocnieniu po upływie tygodnia
od jego wydania. W przypadku, gdy strona po złożeniu wniosku o doręczenie
postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wniesie zażalenia,
uprawomocnienie tego postanowienia następuje po upływie terminu tygodniowego
od doręczenia przez sąd uzasadnienia postanowienia. W świetle regulacji zawartej
w art. 112 ust. 2 i ust. 3 u.k.s.c przed upływem tego terminu nie powstaje
obowiązek uiszczenia opłaty sądowej od zażalenia. Przyjęcie innego rozwiązania
godziłoby także w prawo strony do domagania się ochrony prawnej w przypadku
braku środków na poniesienie opłat sądowych.
Za przedstawionym wyżej stanowiskiem przemawia dodatkowo konieczność
uwzględnienia funkcji, którą pełni uzasadnienie orzeczenia sądowego. Ma ono
istotne znaczenie dla dokonania przez stronę oceny zasadności wniesienia środka
zaskarżenia. Złożenie w terminie wniosku o sporządzenie uzasadnienia uprawnia
stronę do zapoznania się z motywami wydanego przez sąd orzeczenia przed
podjęciem decyzji co do jego zaskarżenia, co nie może prowadzić do obowiązku
III CZP 47/24
5
uiszczenia opłaty sądowej przed uprawomocnieniem się postanowienia o oddaleniu
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jedynie z tego względu, że strona
może potencjalnie zrezygnować z wniesienia zażalenia. Brak wniesienia zażalenia
nie może być bowiem oceniany ex post, jako przyczyna wpływająca na ocenę
zachowania terminu do uiszczenia opłaty, który wcześniej nie upłynął na skutek
złożenia przez stronę wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia
postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale na podstawie art. 390
§ 1 k.p.c.
Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Dariusz Zawistowski
[r.g.]
