III CZP 27/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
11 lutego 2026 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
SSN Dariusz Pawłyszcze
na posiedzeniu niejawnym 11 lutego 2026 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku Gminy Miejskiej K.
z udziałem dłużników J. G. i A. G.
o nadanie klauzuli wykonalności na skutek przejścia obowiązku po powstaniu tytułu
egzekucyjnego,
na skutek przedstawienia przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie
postanowieniem z 29 sierpnia 2025 r., I Co 879/25,
zagadnienia prawnego:
„Czy złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia
spadku po zmarłym dłużniku przerywa bieg terminu przedawnienia
roszczenia wierzyciela inicjującego to postępowanie w związku
z treścią art. 123 § 1 punkt 1 k.c.?”
podjął uchwałę:
Złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia
spadku po zmarłym dłużniku przerywa bieg terminu
przedawnienia roszczenia wierzyciela, jeżeli jest niezbędne dla
dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia tego
roszczenia.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
[S.J.]
III CZP 27/25
2
UZASADNIENIE
Pismem wniesionym 6 marca 2025 r. do Sądu Rejonowego dla Krakowa-
Podgórza w Krakowie wierzyciel Gmina Miejska K. wniosła o nadanie
klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty wydanemu przez ten Sąd 27 lipca 2015 r.,
I Nc 2319/15/P, przeciwko J. G. i A. G. jako spadkobiercom J. G.1 i R. G.
Postanowieniem z 11 marca 2025 r. referendarz sądowy w Sądzie
Rejonowym dla Krakowa-Podgórza w Krakowie oddalił wniosek o nadanie klauzuli
wykonalności. W jego ocenie roszczenie objęte tytułem wykonawczym uległo
przedawnieniu 31 grudnia 2024 r., a bieg terminu przedawnienia nie został
przerwany na skutek złożenia przez wierzyciela wniosków o stwierdzenie nabycia
spadku.
Pełnomocnik wierzyciela złożył skargę na ww. postanowienie, zaskarżając je
w całości.
Podczas rozpoznawania skargi Sąd ad quem powziął wątpliwość wyrażoną
w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu
postanowieniem z 29 sierpnia 2025 r.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez
każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania
spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym,
przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia
lub zabezpieczenia roszczenia.
Wierzyciel dysponuje roszczeniami, wynikającymi z jego prawa
podmiotowego, ulegającymi przedawnieniu w określonym czasie. W rezultacie,
dłużnik może powołać się na upływ terminu przedawnienia, a gdyby był
konsumentem, sąd byłby zobowiązany wziąć tę okoliczność pod uwagę z urzędu.
Wierzyciel, aby udaremnić dłużnikowi obronę, musi dokonać czynności, w wyniku
której bieg przedawnienia ulegnie przerwaniu.
III CZP 27/25
3
Czynność musi zostać dokonana przed sądem lub innym organem
powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju
albo przed sądem polubownym. Ponadto, musi być to czynność przedsięwzięta
bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub
zabezpieczenia roszczenia.
Najwięcej problemów – jak się okazuje – wywołuje kwestia właściwego
rozumienia pojęcia czynności „przedsięwziętej bezpośrednio”. Innymi słowy należy
odpowiedzieć na pytanie, czy bezpośredniość należy rozumieć ściśle według
dyrektyw wykładni językowej, a więc wąsko, czy też szeroko, elastycznie, a więc
przy uwzględnieniu celu danej czynności w kontekście obowiązującego systemu
prawa.
Wykładni norm prawnych dokonuje się przy uwzględnieniu zarówno wykładni
gramatycznej, jak i wykładni teleologicznej i systemowej, stosując te dyrektywy
łącznie. Brak podstaw do eksponowania którejkolwiek z nich. W rezultacie
należałoby postawić pierwszy, zasadniczy i jednocześnie wyjściowy wniosek, że do
analizy pojęcia „bezpośredniości”, w omawianej sytuacji, należy podejść przy
uwzględnieniu wszelkich okoliczności danego wypadku.
Trafnie wskazano w nauce prawa, że czynność wierzyciela zmierza
bezpośrednio do określonego celu, jeśli:
1) jej ominięcie w procesie dochodzenia i egzekwowania roszczenia jest
niemożliwe;
2) po jej podjęciu, do czasu jej rozpoznania przez sąd, wierzyciel nie ma
możliwości podjęcia kolejnych czynności.
Dla ustalenia „bezpośredniości” powinien wystarczyć obligatoryjny charakter
czynności w procesie realizacji roszczenia, niezależnie od tego, w jakim
postępowaniu i przed jakim organem realizacja ta następuje. Stosując to kryterium,
z kręgu przerywających bieg przedawnienia eliminujemy nie tylko tzw. czynności
przygotowawcze, ale także np. skargę na czynności komornika, która poprzedziła
powództwo o naprawienie szkody wyrządzonej przez wadliwe wyegzekwowanie
świadczenia (zob. M. Pyziak-Szafnicka [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Część
ogólna, wyd. II, red. P. Księżak, Warszawa 2014, teza 22 do art. 123).
III CZP 27/25
4
Niepodobna przyjąć, że ustawodawca teoretycznie dopuszczałby pewną
kategorię czynności przedsięwziętych bezpośrednio w celu dochodzenia lub
ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, jako przerywających
bieg przedawnienia, a jednocześnie nie pozwalałby na wywarcie takiego skutku
przez czynność pośrednią, bez której czynność bezpośrednia nie mogłaby zostać
skutecznie dokonana. Trafnie ujęto to zagadnienie w najnowszej literaturze
podkreślając znaczenie argumentów natury funkcjonalnej, a mianowicie, że
w odniesieniu do rozważanego zagadnienia przypisać im należy znaczenie
rozstrzygające. Podstawowe założenie instytucji przedawnienia polega na tym, że
bieg terminu przedawnienia nie może biec, jeżeli uprawniony nie ma możliwości
realizacji swojego roszczenia (zob. K. Zawada, Przedawnienie roszczeń. Ewolucja
regulacji – aktualne problemy – potrzeba nowej regulacji, PS 2023, nr 1, s. 16).
W judykaturze z kolei podkreślono, że termin „bezpośredniości” należy rozumieć
szerzej i obejmować nim nie tylko czynności konieczne do dochodzenia
i egzekwowania roszczenia, ale również takie, które pozwalają na osiągnięcie
jednego z celów wymienionych w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a ich pominięcie
w procesie dochodzenia i egzekwowania roszczenia nie jest możliwe (zob. wyrok
SN z 24 stycznia 2020 r., V CSK 427/18).
Mając powyższe na względzie należy wskazać, że w niniejszej sprawie
płaszczyznę stanowiącą punkt wyjścia do dalszych rozważań stanowi złożenie
wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.
W nauce prawa już dawno temu zauważono pojawiające się na kanwie
analizowanej sytuacji problemy. Warto przytoczyć szerszy fragment tej wypowiedzi.
Otóż podkreślono m.in., że „spadkobierca, który nie uzyskał stwierdzenia nabycia
spadku, a który np. chciałby dochodzić wierzytelności do spadku należącej albo
windykować rzecz spadkową, znajdującą się w posiadaniu osoby trzeciej, będzie
się musiał liczyć z tym, że jeżeli jego kwalifikacja prawna spadkobiercy zostanie
zakwestionowana, będzie musiał postarać się o stwierdzenie. Uzyskanie
postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku daje spadkobiercy do ręki wymagany
przez art. 1027 k.c. dowód nabycia spadku, a przez to umożliwia mu dochodzenie
należących do spadku roszczeń przeciwko osobom, które nie twierdzą, że są
powołane do dziedziczenia. Ze względu na scharakteryzowane wyżej ograniczenia
III CZP 27/25
5
dowodowe spadkobiercy, który nie ma stwierdzenia nabycia spadku, oraz ze
względu na to, że w praktyce stwierdzenia nabycia spadku często nie da się
natychmiast czy choćby dość rychło uzyskać, zachodzi niejednokrotnie
konieczność stworzenia innej możliwości natychmiastowego wystąpienia
i udowodnienia istnienia pochodzącego ze spadku roszczenia, skierowanego
przeciwko osobie trzeciej, która nie twierdzi, że jest spadkobiercą. I tak może
zachodzić niemożliwość natychmiastowego uzyskania stwierdzenia nabycia
spadku, a równocześnie może grozić przedawnienie należącego do spadku
roszczenia, albo może zachodzić niebezpieczeństwo, że w razie niewniesienia
pozwu i nieuzyskania tymczasowego zarządzenia wierzyciel (tj. spadkobierca)
mógłby być pozbawiony zaspokojenia itd. Zdawałoby się że środek zaradczy tkwi
w przepisach art. 666-668 k.p.c., w których przewidziana została możliwość
ustanowienia kuratora spadku. Niestety, w ten sposób tylko w niewielkiej liczbie
przypadków będzie można pomóc spadkobiercy, który stwierdzenia uzyskać nie
może. Mianowicie sąd może ustanowić kuratora spadku tylko do czasu objęcia
spadku przez spadkobiercę (art. 666 § 1 k.p.c.). Ponieważ zaś określenie „objęcie
spadku” oznacza objęcie spadku przez spadkobiercę w posiadanie, przeto kurator
spadku z art. 666, 667 k.p.c.; może być ustanowiony tylko do chwili objęcia spadku
w posiadanie przez spadkobiercę. W przepisach art. 666 --668 k.p.c. nie można
wskutek tego znaleźć środków udzielenia pomocy spadkobiercy, który stwierdzenia
wprawdzie jeszcze nie uzyskał, ale spadek objął już w posiadanie. W tym stanie
rzeczy spadkobiercy takiemu można tylko doradzić, aby — pomimo braku
stwierdzenia — wystąpił z pozwem przeciwko osobie trzeciej, a w toku wdrożonego
wskutek tego pozwu postępowania procesowego próbował — z powołaniem się na
złożony wniosek o stwierdzenie i wszczęte wskutek tego wniosku postępowanie —
uzyskać zawieszenie postępowania spornego, aż do rozstrzygnięcia wniosku
o stwierdzenie (analog. z art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.)” – zob. J. Gwiazdomorski, Prawo
spadkowe w zarysie, Warszawa 1990, s. 169.
W niniejszej sprawie występuje nieco odmienne zagadnienie. Otóż,
wierzyciel uzyskał już tytuł egzekucyjny, który chciał zaopatrzyć w klauzulę
wykonalności. Jednakże dłużnicy wymienieni w tytule zmarli. Wierzyciel wszczął
zatem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Następnie wniósł o nadanie
III CZP 27/25
6
klauzuli wykonalności przeciwko osobom, na które przeszedł obowiązek po
powstaniu tytułu egzekucyjnego, legitymując się postanowieniami stwierdzającymi
nabycie spadku. Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności został oddalony z uwagi
na przedawnienie roszczeń, ponieważ w międzyczasie zaistniała sytuacja, która
uruchomiła uregulowanie zawarte w art. 125 § 1 k.c. W rezultacie, powstało
zagadnienie, czy złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku przerwało bieg
przedawnienia, czy też nie przerwało.
Stosując ścisłą wykładnię należałoby uznać, że wniosek ten nie miał
żadnego wpływu na bieg przedawnienia. Jednocześnie, wierzyciel powinien
pogodzić się z tym skutkiem. Natomiast, jeżeli przyjmiemy funkcjonalną wykładnię
pojęcia „bezpośredniości”, to złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku,
koniecznego do uzyskania tytułu wykonawczego przeciwko spadkobiercom
dłużnika, choć stanowiące tylko pośrednią czynność przedsięwziętą w celu
zaspokojenia roszczenia, przerywa bieg terminu przedawnienia, umożliwiając
wierzycielowi podjęcie następnie bezpośrednich czynności egzekucyjnych.
Dodać należy, aby usunąć ewentualne rozważania na ten temat
(w nawiązaniu do ww. konkluzji J. Gwiazdomorskiego), że art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.
nie ma zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym (zob. wyrok SN z 15 lutego
2017 r., II CSK 179/16, a także J. Parafianowicz [w:] Kodeks postępowania
cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art. 1–505(39). Tom I, red. O. M.
Piaskowska, LEX/el. 2025, teza 2 do art. 177).
Stosując zatem łącznie dyrektywy wykładni norm prawnych należy uznać, że
w analizowanym przypadku złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku
stanowiło obligatoryjny element czynności w procesie realizacji przez wierzyciela
roszczenia. Dopiero po uzyskaniu stwierdzenia nabycia spadku, wierzyciel mógł
wystąpić skutecznie o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko osobom, na których
przeszły obowiązki. Z chwilą złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności
nastąpiła przerwa biegu przedawnienia (zob. wyrok SN z 23 listopada 2011 r.,
IV CSK 156/11, OSNC-ZD 2013, nr 1, poz. 7), jednakże wówczas, gdy toczyło się
uprzednio postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, przedawnienie mogło
nastąpić.
III CZP 27/25
7
Powyższych konkluzji nie podważa wynik analizy dotychczasowej judykatury.
Otóż jak się okazuje, orzeczeniem, które stało się drogowskazem dla kolejnych
judykatów, była uchwała Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1968 r., III CZP 46/68
(OSNC 1969, nr 4, poz. 62), w której wskazano, że wniosek spadkobiercy
o stwierdzenie nabycia spadku nie przerywa biegu zasiedzenia w stosunku do
współspadkobiercy, który jest posiadaczem nieruchomości należącej do spadku,
także wówczas, gdy nieruchomość ta wchodzi w skład gospodarstwa rolnego.
Wniosek o dział spadku przerywa bieg zasiedzenia w stosunku do takiego
współspadkobiercy.
Nie powinno być wątpliwości, co do trafności ww. poglądu. Złożenie wniosku
o stwierdzenie nabycia spadku w tej sytuacji nie stanowi jakiegokolwiek elementu
(składnika) akcji zaczepnej ze strony właściciela (spadkobierców) nieruchomości
wobec posiadacza samoistnego. Można stwierdzić, że jest to relacja wewnętrza
w obrębie prawa podmiotowego własności, która nie przekłada się na relacje
zewnętrzne z innymi osobami.
Podobnej sytuacji dotyczyły wypowiedzi Sądu Najwyższego zawarte
w postanowieniach: z 6 kwietnia 2018 r., III CSK 324/17; z 17 lipca 2020 r., III CSK
9/18; z 8 marca 2017 r., IV CSK 303/16; z 15 grudnia 2016 r., II CSK 156/16.
Wszystkie jednak były związane z akcją zaczepną właściciela nieruchomości
względem posiadacza samoistnego, zmierzającego do uzyskania prawa własności
przez zasiedzenie.
Problematyką relacji wniosku o stwierdzenie nabycia spadku i przedawnienia
Sąd Najwyższy zajął się w postanowieniu z 12 stycznia 2024 r., I CNP 58/23.
W uzasadnieniu wskazał m.in., że „zasadniczo, podstawy skargi koncentrują się
wokół zagadnienia możliwości przerwania biegu przedawnienia przez czynność,
jaką jest złożenie - na podstawie art. 1025 § 1 k.c. - wniosku o stwierdzenie nabycia
spadku po zmarłym dłużniku. Nie można jednak przyznać racji skarżącemu, który
twierdzi, że taka czynność - w myśl art. 123 § 1 pkt 1 k.c. - jest przedsięwzięta
bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub
zabezpieczenia roszczenia. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie, nie
przerywa biegu przedawnienia wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż nie
III CZP 27/25
8
zmierza on bezpośrednio do dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia ani
zabezpieczenia roszczenia (zob. uchwałę SN z 18 czerwca 1968 r., III CZP 46/68,
OSNCP 1969, nr 4, poz. 62). W stosunkach pomiędzy spadkobiercami a osobami
trzecimi wniosek o stwierdzenie nabycia spadku nie jest czynnością zmierzającą
bezpośrednio do zaspokojenia roszczenia. Nadmienienia przy tym wymaga, że
złożenie takiego wniosku nie stanowi czynności przedsięwziętej bezpośrednio
w celu dochodzenia roszczenia objętego żądaniem pozwu, gdyż przedmiotem
postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest ustalenie sukcesji generalnej
prawa spadkodawcy. Ochrona konkretnej wierzytelności pozostaje poza celami
tegoż postępowania”.
Co do zasady należy zgodzić się z ww. tezą, ale in casu, w żadnej mierze
nie można poczynionych konkluzji uznać za regułę, od której nie ma wyjątków.
Punkt wyjścia bowiem stanowiła omówiona powyżej uchwała z 18 czerwca 1968 r.,
III CZP 46/68, która – jak wykazano – dotyczyła sytuacji związanej z problematyką
obrony przed skutkami zasiedzenia i w rezultacie nie miała charakteru
abstrakcyjnego. Ponadto, stanowisko zajęte w postanowieniu z 12 stycznia 2024 r.,
I CNP 58/23 abstrahuje od wykładni pojęcia „bezpośredniości” uwzględniającej
wszystkie jej dyrektywy.
Nie można też tracić z pola widzenia, że Sąd Najwyższy przyjmował już, iż
wniosek o stwierdzenie nabycia spadku stanowi w danych okolicznościach akcję
zaczepną. Otóż uznał m.in., że złożenie przez uprawnionego do zachowku wniosku
o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy przerywa bieg terminu
przedawnienia jego roszczenia o zachowek należny od spadkobiercy ustawowego
(zob. uchwałę SN z 10 października 2013 r., III CZP 53/13, OSNC 2014, nr 4, poz.
41). W uzasadnieniu podkreślono, że trudno uznać za uzasadnione przymuszanie
spadkobiercy ustawowego do wszczynania najpierw nie sprawy o stwierdzenie
nabycia spadku, lecz sprawy o zachowek, tylko w celu zachowania terminu do
dochodzenia roszczenia o zachowek. Nie ulega wątpliwości, że wniosek
o stwierdzenie nabycia spadku, choć nie zmierza bezpośrednio (przy wąskim
rozumieniu tego pojęcia) do realizacji prawa do zachowku, jednak w istocie
pochłania to roszczenie w sensie funkcjonalnym, sprawiając, iż albo osobne
dochodzenie zachowku staje się bezprzedmiotowe, albo uprawniony uzyskuje
III CZP 27/25
9
podstawę do jego dochodzenia jako spadkobierca ustawowy niepowołany do
dziedziczenia lub jako spadkobierca ustawowy powołany do dziedziczenia, lecz
pozbawiony należnego mu zachowku w wyniku dokonanych darowizn. Wniosek
o stwierdzenie nabycia spadku zmierza zatem w istocie także do ustalenia, czy i na
jakiej podstawie spadkobierca ustawowy ma prawo do zachowku.
Antycypując ewentualne próby podważenia wykładni przyjętej w niniejszej
uchwale, należy zwrócić uwagę na jeszcze jedno zagadnienie. Otóż, mogą pojawić
się koncepcje, w myśl których zbędnym jest przyjmowanie, że wniosek
o stwierdzenie nabycia spadku przerywa bieg terminu przedawnienia, ponieważ
wystarczające jest złożenie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, także
w sytuacji przejścia obowiązków. A prima vista zapatrywanie takie wydawać by się
mogło przekonujące, tym bardziej, że niedołączenie do wniosku dokumentu
urzędowego lub prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym – jak wymaga
tego art. 788 § 1 k.p.c. – nie jest traktowane jako brak formalny, ale sąd odnosi się
do tego braku merytorycznie przez oddalenie wniosku. Zatem, mogłoby się
wydawać, że przez złożenie takiego wniosku bez wymaganego dokumentu,
zostanie osiągnięty cel w postaci przerwania biegu terminu przedawnienia
i w konsekwencji doprowadzi to do rozpoczęcia biegu przedawnienia na nowo.
Jednakże zasadność powyższego poglądu jest pozorna i nie do przyjęcia.
Składanie bowiem wniosku o nadanie klauzuli wykonalności wskutek przejścia
obowiązków bez wymaganego dokumentu ewidentnie oznaczałoby czynność, która
nie została przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, a podjęta
jedynie w celu odsunięcia w czasie momentu upływu terminu przedawnienia.
W judykaturze - wprawdzie na kanwie tzw. zawezwania do próby ugodowej -
wyrażono trafny pogląd o generalnym znaczeniu, a mianowicie, że w stanie
prawnym obowiązującym do dnia 30 czerwca 2022 r. wniosek o zawezwanie do
próby ugodowej przerywał bieg przedawnienia roszczenia, chyba że z okoliczności
dokonania tej czynności wynika, iż nie została przedsięwzięta bezpośrednio w celu
dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia
(art. 123 § 1 pkt 1 k.c.) – zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 15 maja
2025 r., III CZP 22/24. W uzasadnieniu dodano, że interpretacja przyjmująca
III CZP 27/25
10
przyznanie każdemu wnioskowi o zawezwanie do próby ugodowej mocy
przerwania biegu przedawnienia, bez względu na rzeczywiste intencje wierzyciela,
który zainicjował postępowanie pojednawcze, mimo występującego zjawiska
polegającego na uruchamianiu tych postępowań ewidentnie w celu uzyskania tylko
skutku przerwy przedawnienia, a nie w celu faktycznej realizacji roszczenia przez
zawarcie ugody, w istocie godzi w te założenia. Przedawnienie może pełnić funkcję
stabilizacyjną wówczas, gdy uczestnicy obrotu prawnego mają pewność co do
terminu przedawnienia, tzn. wiedzą, w jakim terminie dane roszczenie przedawnia
się i kiedy rozpoczyna się oraz kończy bieg jego przedawnienia. Wszystkie postaci
przerwy biegu przedawnienia mają te same założenia aksjologiczne, w każdym
przypadku dochodzi do przerwania stanu niepewności oraz napięcia
spowodowanego przez upływ czasu. Przy ocenie czy doszło do przerwania biegu
przedawnienia konieczne jest przy tym stosowanie mierników obiektywnych,
zwłaszcza w kontekście możliwych zachowań stron, które według przepisów
ustawy mogą powodować taki skutek.
Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie
(art. 390 § 1 k.p.c.).
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
[S.J.]
[r.g.]
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
