III CZ 49/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Małgorzata Manowska
4 lutego 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 4 lutego 2026 r. w Warszawie
zażalenia S. spółki akcyjnej w W.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Tarnowie
z 19 grudnia 2024 r., I Ca 652/23,
w sprawie z wniosku S. spółki akcyjnej w W.
z udziałem K.D. i E.D.
o zniesienie współwłasności,
oddala zażalenie.
III CZ 49/25
2
UZASADNIENIE
We wniosku z 24 października 2022 r. S. spółka akcyjna w S. wniosła
o zniesienie współwłasności dwóch nieruchomości gruntowych, szczegółowo
opisanych we wniosku w ten sposób, że wyłącznym właścicielem będzie K.D.
Właścicielami w częściach ułamkowych (1/2) wskazanych nieruchomości
gruntowych są K. i E. małżonkowie D., którzy zawarli 7 grudnia 2001 r. w formie
aktu notarialnego umowę majątkową małżeńską, na mocy której wyłączyli
wspólność ustawową małżeńską.
Wnioskodawca wskazał, że K.D. jest jego dłużnikiem i na podstawie art. 912
k.p.c. dokonał zajęcia prawa K.D. do żądania działu majątku obejmującego
wskazane nieruchomości gruntowe.
Postanowieniem z 19 grudnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Tarnowie dokonał
zniesienia współwłasności w ten sposób, że nieruchomości bliżej opisane w pkt
I postanowienia przysądził K.D. i zasądził tytułem spłaty od K.D. na rzecz E.D. 230
281 złotych, płatne w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się
postanowienia, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na wypadek opóźnienia
w płatności.
Na skutek apelacji uczestników Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem
z 19 grudnia 2024 r. uchylił postanowienie Sądu I instancji stwierdzając, że Sąd ten
nie rozpoznał istoty sprawy.
Sąd II instancji wskazał, że apelacja uczestników musiała odnieść skutek
w postaci uchylenia zaskarżonego orzeczenia głównie na skutek zgłoszenia przez
nich w postępowaniu odwoławczym zgodnego wniosku w przedmiocie sposobu
zniesienia współwłasności nieruchomości składającej się z działek nr […], nr […]
i nr […] położonych w R. W toku postępowania przed Sądem I instancji wniosek co
do sposobu zniesienia współwłasności złożył jedynie z wnioskodawca. Uczestnicy –
współwłaściciele sprzeciwiali się temu wnioskowi, ale ograniczając się tylko do
kwestionowania uprawnienia wnioskodawcy do złożenia żądania zniesienia
współwłasności i wskazując, że sama nieruchomość jest zabudowana
III CZ 49/25
3
i zamieszkuje ją oprócz dłużnika także żona dłużnika – uczestniczka E.D. oraz że
uczestnik K.D. nie dysponuje środkami na spłatę współwłaściciela. Sąd II instancji
wskazał ponadto, że współwłaścicielami w sprawie są jedynie skarżący
przedmiotowe orzeczenie uczestnicy, a zatem stanowisko wnioskodawcy
kierującego się własnym interesem nie jest w tym zakresie decydujące.
Na postanowienie Sądu II instancji wnioskodawca wniósł zażalenie na
podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., zarzucając naruszenie przepisów postępowania art.
386 § 4 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Kontrola Sądu Najwyższego dokonywana na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c.
powinna uwzględniać konstytucyjną zasadę dwuinstancyjnego rozpoznawania
spraw, wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji, w szczególności, jeśli chodzi
o wykładnię pojęcia nierozpoznania istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.). Zażalenie,
o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c. jest formalnym środkiem zaskarżenia,
którego konstrukcja wyklucza merytoryczne rozpoznanie sprawy. Kontrola
dokonywana na podstawie tego przepisu powinna mieć charakter formalny,
skupiający się na ustanowionych w art. 386 k.p.c. przesłankach uchylenia
orzeczenia sądu I instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito (por.
postanowienie SN z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz.
54). W rezultacie, Sąd Najwyższy w przypadkach określonych w art. 386 § 4 k.p.c.
ogranicza się do zbadania czy sąd II instancji prawidłowo ocenił przyczynę
uzasadniającą uchylenie orzeczenia i czy jego merytoryczne stanowisko
uzasadniało taką ocenę postępowania sądu I instancji. Poza zakresem kontroli
Sądu Najwyższego pozostaje natomiast ocena merytorycznego stanowiska sądu
II instancji, jak również wskazania sądu II instancji co do dalszego postępowania
czy też wykładnia prawa materialnego dokonana przez ten sąd (por. m.in.
postanowienia SN: z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz.
41; z dnia 28 stycznia 2015 r., II CZ 85/14; z dnia 9 stycznia 2015 r., V CZ 86/14;
z dnia 28 listopada 2014 r., I CZ 91/14).
III CZ 49/25
4
Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu
wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie
stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu I instancji, których sąd II
instancji nie może sam usunąć, wydając wyrok reformatoryjny.
Wbrew argumentacji żalącego tego rodzaju sytuacja zachodziła w niniejszej
sprawie. Sąd II instancji trafnie wskazał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty
sprawy, gdyż postępowanie dowodowe potwierdziło, iż spełniona jest podstawowa
przesłanka podziału fizycznego, czyli że rzecz będąca przedmiotem
współwłasności daje się podzielić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone
jest stanowisko, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy
rozstrzygnięcie sądu I instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,
gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych
zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (m.in. wyroki
z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego
2002 r., I CKN 486/00, oraz postanowienia: z 26 listopada 2012 r., III SZ 3/12;
z 15 lutego 2013 r., I CZ 186/12; z 27 czerwca 2014 r., V CZ 41/14; z 4 września
2014 r., II CZ 43/14). W razie wystąpienia przez wierzyciela z wnioskiem
o zniesienie współwłasności, koniecznym jest ustalenie przez sąd, czy jest możliwe
w okolicznościach faktycznych konkretnej, indywidualnej sprawy dokonanie
podziału fizycznego. Musi się to jednak opierać się na całości zebranego w sprawie
materiału dowodowego i jego adekwatnej, wnikliwej oraz koherentnej ocenie.
Ponadto to, że wniosek jest zgodny, nie może być domniemywane ani
interpretowane z niedostatecznie jasnych oświadczeń procesowych lub zachowań
w trakcie postępowania (postanowienie SN z 24 lipca 2024 r., III CZ 387/23).
W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcie nierozpoznania istoty
sprawy interpretowane być powinno jako wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na
wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co jest
przedmiotem sprawy i tak uznać trzeba w niniejszym wypadku. Sąd nie orzekł
bowiem o podziale fizycznym, choć – co wynikało z postawy wyrażonej przez
uczestników – przy braku zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia
współwłasności, obowiązkiem sądu orzekającego w sprawie jest rozważenie czy
III CZ 49/25
5
rzecz może być podzielona, gdyż podział fizyczny rzeczy, gdy jest możliwy, ma
pierwszeństwo przed innymi sposobami zniesienia współwłasności (postanowienia
SN z 14 marca 2017 r., II CSK 221/168, z lutego 2024 r. II CSKP 1458/22).
Aby mogło dojść do zbadania podstawy merytorycznej dochodzonego
roszczenia konieczne jest jednoznaczne określenie podmiotów i przedmiotu
postępowania, co zależy od właściwego sprecyzowania żądania przez stronę.
Wątpliwości w tym zakresie powinny zostać wyjaśnione przez sąd w ramach
typowych czynności związanych z celem i charakterem postępowania
rozpoznawczego w pierwszej instancji, gdyż nieprecyzyjne określenie żądania
może doprowadzić do nieustalenia istoty sprawy i do jej nierozpoznania
(postanowienie SN z 3 czerwca 2015 r., V CZ 26/15). Można nawet obrazowo
stwierdzić, że w typowym układzie sytuacyjnym bez prawidłowego zidentyfikowania
przedmiotu sprawy nie jest możliwe rozpoznanie istoty sprawy (postanowienia SN:
z 20 lutego 2014 r., I CZ 114/13; z 18 marca 2015 r., I CZ 27/15; z 3 czerwca 2015
r., V CZ 26/15; z 29 września 2017 r., V CZ 61/17; z 25 lipca 2019 r., I CZ 49/19,
z 15 kwietnia 2021 r., II CZ 15/21).
Za uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi I instancji przemawia również stan sprawy po
uwzględnieniu zgłoszonego przez uczestników żądaniu podziału fizycznego. Sąd
Okręgowy prawidłowo zwrócił uwagę na istnienie potrzeby poczynienia istotnych
ustaleń dotyczących m.in. prac adaptacyjnych i zgodności podziału z podziału
z interesem społeczno-gospodarczym. Nawet jeżeli sąd I instancji przeprowadzi
częściowo postępowanie dowodowe, nie oznacza to, że nie zachodzi konieczność
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przeprowadzenie
właściwego postępowania dowodowego nie może zostać przerzucone na sąd
odwoławczy, chociaż jest on również sądem merytorycznym (postanowienie SN
z dnia 30 czerwca 2020 r., I CZ 116/19). Przesądzenia wymagać będzie ostateczny
wariant fizycznego podziału nieruchomości, który jak dotąd nie został w sprawie
rozpoznany, a takie poczynienie kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji
odwoławczej w istocie pozbawiałoby uczestników postępowania konstytucyjnej
zasady dwuinstancyjności (zob. postanowienia SN: z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ
III CZ 49/25
6
168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z dnia 23 września 2016 r., II CZ 73/16, z dnia
24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16).
Z tego względu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art.
3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie.
Małgorzata Manowska
(M.M.)
[a.ł]
