III CZ 287/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Krajewski
17 marca 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 17 marca 2026 r. w Warszawie
zażalenia T.U.
na wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach
z 9 sierpnia 2024 r., VII Ga 152/24,
w sprawie z powództwa T.U.
przeciwko P.K. i M.K.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie
o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu
kończącym postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 sierpnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Kielcach, po rozpoznaniu
apelacji powoda T.U. oraz pozwanych P.K. i M.K., uchylił wyrok Sądu Rejonowego
w Kielcach z 2 kwietnia 2024 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy
(art. 386 § 4 k.p.c.), ponieważ nie przeprowadził postępowania dowodowego
w sposób wystraczający do prawidłowej i pełnej oceny zasadności zastosowania
art. 5 k.c. w okolicznościach niniejszej sprawy. W ocenie Sądu drugiej instancji
rozważenie zasadności zarzutu podniesionego przez pozwanych, a dotyczącego
nadużycia przez powoda przysługującego mu prawa do żądania rekompensaty,
III CZ 287/24
2
o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r.
o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, jest
możliwe dopiero po dokonaniu prawidłowych ustaleń faktycznych odnośnie do
wszystkich okoliczności związanych z rzekomym tolerowaniem przez powoda
opóźnień, skierowania żądań zapłaty odsetek za opóźnienie i rekompensat do
wszystkich swoich kontrahentów oraz wytoczenia przeciwko nim powództw.
Powód wniósł zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając mu
naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego
zastosowanie i przyjęcie, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy oraz
przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób niewystarczający do prawidłowej
i pełnej oceny zastosowania art. 5 k.c. Stawiając powyższy zarzut, skarżący zwrócił
uwagę, że sprawa niniejsza podlegała rozpoznaniu w postępowaniu w sprawach
gospodarczych, w którym ograniczono przeprowadzanie dowodów z zeznań
świadków, zaś możliwość zastosowania art. 5 k.c. w sprawach dotyczących
rekompensaty, o której mowa w art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym
opóźnieniom w transakcjach handlowych, została wykluczona przez Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Analiza zasadności zażalenia w niniejszej sprawie wymaga wyjaśnienia
kwestii wstępnej w postaci dopuszczalności tego środka zaskarżenia wniesionego
na wyrok kasatoryjny wydany w postępowaniu uproszczonym.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zażalenie podziela stanowisko
wyrażone w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, które po 7 listopada
2019 r., z powołaniem się na brak wyłączenia ustawowego oraz szereg innych racji,
dopuszcza zażalenie również na orzeczenie kasatoryjne wydane w postępowaniu
uproszczonym. Trudno bowiem uznać, by determinantą dopuszczalności zażalenia
powinien być zakres podstaw uprawniających sąd drugiej instancji do wydania
orzeczenia kasatoryjnego (zob. postanowienia SN: z 12 lutego 2024 r., III CZ
271/23, OSNC 2024, nr 6, poz. 65; z 25 marca 2024 r., III CZ 184/23, i z 2 lipca
2024 r., III CZ 379/23).
III CZ 287/24
3
Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.
Uchylenie wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego
rozpoznania sądowi pierwszej instancji jest przewidziane w art. 386 § 2 i 4 k.p.c.
Orzeczenie kasatoryjne może więc zostać wydane w razie stwierdzenia
nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznania istoty
sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
Ponadto, w postępowaniu uproszczonym sąd drugiej instancji uchyla
zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania, jeżeli stwierdzi,
że zachodzi naruszenie prawa materialnego, a zgromadzone dowody nie dają
wystarczających podstaw do zmiany wyroku (art. 50512 § 1 k.p.c.). W sprawach,
w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 4000 zł, orzeczenie kasatoryjne
może zaś zostać wydane przez sąd drugiej instancji tylko w przypadkach
określonych w art. 386 § 2 i 3 k.p.c.
W niniejszej sprawie – jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku –
u podstaw jego wydania legło stanowisko Sądu Okręgowego o nierozpoznaniu
istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji i uznanie, że materiał dowodowy
zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie pozwala na pełną
i prawidłową ocenę zasadności zastosowania art. 5 k.c.
Przypomnieć zatem należy, że zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu
drugiej instancji (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma służyć skontrolowaniu, czy orzeczenie
zostało prawidłowo oparte na jednej z wymienionych przesłanek, tj. czy powołana
przez sąd przyczyna uchylenia odpowiada podstawie ustawowej. Przedmiotem
badania Sądu Najwyższego jest istnienie formalnych, procesowych podstaw
wydania przez sąd odwoławczy wyroku kasatoryjnego i zaniechania wydania
wyroku reformatoryjnego lub oddalającego apelację.
W przypadku tego rodzaju zażalenia Sąd Najwyższy dokonuje kontroli
zaskarżonego wyroku w wąskich granicach, ograniczonych do badania
ewentualnego błędu sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji
procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego.
Zatem jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej
III CZ 287/24
4
instancji istoty sprawy, rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest
zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego
merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu
pierwszej instancji. Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nieważności
postępowania, rolą Sądu Najwyższego jest przesądzenie, czy zaprezentowana
przez sąd odwoławczy ocena taką kwalifikację uzasadnia. Dodatkowo, w przypadku
orzeczenia kasatoryjnego wydanego w postępowaniu uproszczonym, rolą Sądu
Najwyższego jest stwierdzenie, czy sąd odwoławczy prawidłowo uznał, iż doszło do
naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji, a w świetle
zgromadzonych dowodów nie ma wystarczających podstaw do zmiany wyroku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania
istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy wydane przez sąd pierwszej instancji orzeczenie
nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź gdy sąd zaniechał
zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron
z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub
procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r.,
II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, oraz
postanowienia SN: z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, OSNC-ZD 2014, nr C,
poz. 57; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16,
i z 28 lutego 2024 r., III CZ 7/24). Przykładem sytuacji tego rodzaju jest oddalenie
powództwa z powodu błędnego uznania, że dochodzone roszczenie jest
przedawnione, że zachodzi brak legitymacji procesowej którejś ze stron
(postanowienie SN z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12), jak również w razie
nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic
jego mocy wiążącej (postanowienie SN z 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16), jeżeli nie
zostało to poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego
roszczenia.
Nie można jednak mówić o nierozpoznaniu istoty sprawy w rozumieniu
art. 386 § 4 k.p.c. w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zbadał podstawę faktyczną
roszczenia (nawet jeśli nie w pełnym zakresie), nie przeprowadził wszystkich
dowodów, wadliwie ocenił przeprowadzone dowody lub przyjął nieprawidłową
ocenę prawną roszczenia. W takim przypadku nie można przyjąć, że sąd nie
III CZ 287/24
5
rozpoznał istoty sprawy. Jeżeli sąd drugiej instancji uzna, że potrzebne są dalsze
ustalenia faktyczne co do danego roszczenia, przeprowadzenie kolejnych dowodów
czy odmienna ocena prawna roszczenia, powinien wówczas samodzielnie podjąć
działania, rozpoznając merytorycznie sprawę (zob. postanowienia SN: z 3 lutego
2017 r., II CZ 146/16; z 20 grudnia 2018 r., II CZ 79/18; z 25 stycznia 2019 r., IV CZ
82/18; z 28 lutego 2020 r., I CZ 5/20, i z 26 stycznia 2024 r., III CZ 434/22). Mówiąc
inaczej, niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia
sprawy nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem jej istoty (postanowienia SN
z 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, i z 7 marca 2013 r., II CZ 193/12).
W niniejszej sprawie nie można uznać, że Sąd pierwszej instancji nie
rozpoznał istoty sprawy. Sąd Rejonowy ustalił i przedstawił w uzasadnieniu wyroku
stan faktyczny sprawy, wyjaśnił również, które z dowodów stały się podstawą jego
ustaleń, a także które dowody – w jego ocenie – nie były przydatne do
rozstrzygnięcia sporu między stronami. Sąd pierwszej instancji dokonał również
oceny prawnej żądania zgłoszonego przez powoda przez pryzmat podniesionego
przez pozwanych zarzutu sprzeczności dochodzonego roszczenia ze społeczno-
gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 5 k.c.). Zarzuty Sądu drugiej instancji
odnosiły się w istocie do nieuwzględnienia wniosków dowodowych zgłoszonych
przez pozwanych, przy czym we wniesionej apelacji pozwani podnieśli w tym
zakresie wyłącznie zarzut pominięcia dowodu z zeznań świadków, będących – tak
jak pozwani – kontrahentami powoda.
Jedynie dodatkowo należy wskazać, że w ocenie Sądu Najwyższego
rozpoznającego niniejsze zażalenie, poczynienie stosownych ustaleń przez Sąd
drugiej instancji nie pozostaje w sprzeczności z obowiązującą również
w postępowaniu cywilnym, zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowego (art.
176 ust. 1 Konstytucji). Artykuł 176 ust. 1 Konstytucji przewiduje, że postępowanie
sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne, co oznacza, że sprawa ma być
rozpoznawana w postępowaniu, które zapewnia co najmniej jedną instancję
odwoławczą, dokonującą oceny prawidłowości rozstrzygnięcia orzeczenia sądu
pierwszej instancji. Nie oznacza to, że każde ustalenie dokonane w toku sprawy
musi podlegać dwuinstancyjnemu badaniu, lecz bazuje na założeniu, iż
merytoryczne rozpoznanie sprawy przez sądy dwóch szczebli wystarczy, aby
III CZ 287/24
6
prawidłowo ustalić fakty, o ile postępowanie dowodowe toczyło się zgodnie
z wymaganiami proceduralnymi. Nie oznacza to również, że każde rozstrzygnięcie
musi zostać zaakceptowane przez sądy dwóch instancji. Przewidziane w art.
386 § 4 w zw. z § 2 k.p.c. przesłanki uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania wyznaczają granice,
poza którymi rozpoznawanie sprawy w postępowaniu drugoinstancyjnym
oznaczałoby naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania, ponieważ
sprawa zostałaby w istocie osądzona w jednej instancji, tyle że byłaby to instancja
odwoławcza (postanowienie SN z 23 listopada 2022 r., III CZ 307/22).
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na
podstawie art. 39815 § 1 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało
pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.
108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c.
Marcin Krajewski
(E.M.)
[a.ł]
