III CZ 241/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Monika Koba
29 grudnia 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 grudnia 2025 r. w Warszawie
zażalenia R.S.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 26 sierpnia 2025 r., I AGa 17/24,
w sprawie z powództwa R.S.
przeciwko Województwu [….] Zarządowi Dróg Wojewódzkich w O.
o zapłatę,
1) oddala zażalenie,
2) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach
zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
w sprawie.
postępowania
postępowanie
[A.T.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 24 listopada 2023 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od
pozwanego Województwa […] Zarządu Dróg Wojewódzkich w O. na rzecz powoda
R.S. kwotę 218 964 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11 czerwca
2021 r. i orzekł o kosztach procesu.
III CZ 241/25
2
U podstaw rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że powództwo o zapłatę kwoty
218 694 zł tytułem zwrotu wpłaconego zabezpieczenia należytego wykonania
umowy z 31 grudnia 2018 r., w związku ze skutecznym odstąpieniem przez
pozwanego od umowy oświadczeniem z 19 maja 2021 r. zasługiwało na
uwzględnienie w całości.
Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że skorzystanie przez pozwanego
z umownego prawa odstąpienia od umowy (§ 11) spowodowało, że umowę uważa
się za niezawartą, a to co strony świadczyły podlega zwrotowi w stanie
niezmienionym (art. 395 § 2 k.c.). Analiza treści oświadczenia pozwanego
o odstąpieniu od umowy nie pozwala natomiast podzielić jego stanowiska, że
odstąpienie było częściowe i dotyczyło jedynie niewykonanej części umowy.
W konsekwencji dochodzona pozwem kwota zabezpieczenia należytego wykonania
umowy, której przedmiotem było pełnienie przez powoda funkcji inżyniera kontraktu
na budowie pozwanego (Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr […] na odcinku […]),
powinna zostać zwrócona, gdyż odpadła umowna podstawa jej zatrzymania
opisana w umowie.
Sąd Okręgowy nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego zarzutu
potrącenia tytułem wynagrodzenia zapłaconego kolejnemu wykonawcy, z którym
pozwany zawarł umowę po odstąpieniu od umowy z powodem. Jego zdaniem
pozwany po skonsumowaniu prawa do odstąpienia od umowy stracił prawo do
powierzenia dalszej realizacji umowy innemu podmiotowi na koszt i ryzyko powoda.
W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że oświadczenie pozwanego
o potrąceniu było nieskuteczne, gdyż wierzytelność zgłoszona do potrącenia nie
istniała.
Wyrokiem z 26 sierpnia 2026 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku - orzekając
na skutek apelacji pozwanego - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
U podstaw wydania orzeczenia kasatoryjnego legło stwierdzenie, że Sąd
pierwszej instancji dokonując błędnej wykładni § 11 ust. 2 umowy i tylko na tej
podstawie przyjmując nieistnienie wierzytelności przedstawionej do potrącenia,
a także wadliwie oceniając skutek odstąpienia od umowy, nie rozpoznał istoty
III CZ 241/25
3
sprawy nie odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia,
a pobieżne i skrótowe uzasadnienie uniemożliwiało odtworzenie pełnych motywów
rozstrzygnięcia.
Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, iż
pozwany skutecznie odstąpił od umowy. Błędnie jednak przyjął, że odstąpienie
wywołało skutek wsteczny z art. 395 § 2 k.c. Analizując zgromadzony w sprawie
materiał dowodowy Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że oświadczenie to
wywarło skutek od 19 maja 2021 r. i dotyczyło jedynie niewykonanej części
zobowiązania.
Jego zdaniem Sąd Okręgowy pominął także, że w umowie strony
zmodyfikowały ustawowe zasady rozliczeń po odstąpieniu od umowy.
W § 8 umowy przewidziały bowiem nie tylko kary umowne, m.in. z tytułu
odstąpienia od umowy, ale także odszkodowanie uzupełniające w razie szkody
przewyższającej wysokość kar. Z kolei w § 11 ust. 2 postanowiły, że niezależnie od
prawa odstąpienia w razie zaistnienia przyczyn odstąpienia z § 11 ust. 1 umowy
może on: 1) doprowadzić usługi do końca we własnych zakresie albo 2) zawrzeć
w tym celu odrębną umowę z osobą trzecią. W obu przypadkach czynności te miały
być wykonane na koszt i niebezpieczeństwo powoda, z którego winy doszło do
odstąpienia od umowy. W taki właśnie sposób należy rozumieć § 11 ust. 2 umowy,
przy czym bezsprzecznie oba w/w wydatki na dokończenie umowy mieszczą się
w pojęciu szkody wywołanej nienależytym wykonaniem zobowiązania przez
powoda uzasadniającym odstąpienie od umowy. Traktowanie uprawnień z § 11 ust.
2 umowy jako alternatywy rozłącznej wobec uprawnienia do odstąpienia od umowy
z § 11 ust. 1 jest w ocenie Sądu Apelacyjnego sprzeczne z treścią umowy
i zasadami logiki. To przede wszystkim w razie odstąpienia od umowy powstaje
bowiem problem jej dalszego wykonywania i kosztów z tym związanych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie nie wykazano natomiast
nieważności postępowania z uwagi na sprzeczny z ustawą skład Sądu
orzekającego w pierwszej instancji.
Sąd Apelacyjny wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy,
w oparciu o wszechstronną analizę materiału dowodowego powinien dokonać nie
tylko oceny skutków częściowego odstąpienia od umowy dla obowiązku zwrotu
III CZ 241/25
4
wniesionego przez powoda zabezpieczenia, ale także poczynić ustalenia co do
wysokości szkody pozwanego między innymi w kontekście zarzutów powoda co do
szerszego od jego obowiązków umownych zakresu umowy zamawiającego
z innym podmiotem na dokończenie zadań powoda, a także relacji szkody do kary
umownej. Wtedy dopiero możliwe będzie prawidłowe ustosunkowanie się do
zgłaszanego przez zamawiającego (pozwanego) zarzutu potrącenia.
Wyrok ten zaskarżył zażaleniem powód, wnosząc o jego uchylenie
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c., poprzez jego
błędne zastosowanie i przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty
sprawy, podczas gdy zbadał podstawę materialną żądania (§ 11 umowy w zw.
z art. 395 k.c.), odniósł się do tego, co było przedmiotem postępowania, czyli
odstąpienia od umowy przez powoda 11 maja 2021 r., jego podstaw i skutków,
a także rozpoznał merytoryczne zarzuty stron, w tym zarzut niewymagalności
roszczenia i zarzut potrącenia podniesione przez pozwanego, co wynika
z uzasadnienia zaskarżonego wyroku i świadczy o rozpoznaniu sprawy co do istoty,
a nadto poprzez zaniechanie rozpoznania przez Sąd drugiej instancji zgłoszonego
ewentualnie zarzutu potrącenia w sytuacji, gdy materiał dowodowy zgromadzony
w sprawie pozwalał na ocenę jego skuteczności.
Pozwany w odpowiedzi na zażalenie wniósł o jego oddalenie i zasądzenie
kosztów postępowania zażaleniowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności przypomnienia wymaga, że zażalenie na orzeczenie
Sądu drugiej instancji uchylające wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazujące
sprawę do ponownego rozpoznania nie jest środkiem prawnym służącym badaniu
materialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia, a poza zakresem kontroli
Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu
odwoławczego, co do meritum. Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym
bada jedynie prawidłowość dokonanego przez Sąd drugiej instancji wyboru między
reformatoryjnym a kasatoryjnym sposobem rozstrzygnięcia sprawy (zob. m.in.
III CZ 241/25
5
postanowienia Sądu Najwyższego z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13, OSNC-ZD
2014 r., nr 1, poz. 4 i z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, niepubl. oraz powołane w nich
orzeczenia).
Przypomnienie to było konieczne skarżący nie w pełni bowiem zasadę tę
respektuje. W uzasadnieniu zażalenia w zakresie stanowiska Sądu Apelacyjnego
dotyczącego zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia skarżący podnosi
bowiem szereg zarzutów merytorycznych dotyczących błędnej oceny
zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, błędnego ustalenia stanu
faktycznego oraz wadliwych ocen prawnych. Kwestie te – z przyczyn wyżej
podniesionych - uchylają się od kontroli Sądu Najwyższego w postępowaniu
zażaleniowym i jako takie nie mogą uzasadniać trafności zażalenia.
Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość
rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,
które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu
zbadania przez ten Sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych
zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob.m.in.
postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC
1999 nr 1, poz. 22 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego 2002 r., I CKN
486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36 i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009,
nr 1-2, poz. 2).
Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na
przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa
materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania
i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają
uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego
rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu
popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej
załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym.
Argumentacja Sądu Apelacyjnego i jego zalecenia co do dalszego
postępowania - wbrew stanowisku skarżącego - potwierdzają nierozpoznanie istoty
sprawy w przedstawionym rozumieniu tego pojęcia.
III CZ 241/25
6
Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi bowiem również w sytuacji, gdy
sąd pierwszej instancji nie zbadał zarzutu potrącenia i w sprawie zachodzi potrzeba
poczynienia - w tym zakresie - po raz pierwszy niezbędnych ustaleń faktycznych
i ocen prawnych (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2017 r.,
I CZ 116/17, niepubl.; z 8 września 2017 r., II CZ 55/17, niepubl. i z 18 czerwca
2015 r., III CZ 27/15, niepubl.). Przenoszenie w takiej sytuacji procesowej ciężaru
konstruowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i dokonania oceny prawnej do
sądu drugiej instancji wypaczałoby sens dwuinstancyjnego postępowania
sądowego zagwarantowanego stronom w art. 176 ust. 1 Konstytucji (zob. m.in.
postanowienia Sądu Najwyższego z 20 lipca 2006 r., V CSK 140/06, niepubl.,
z 5 grudnia 2012r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z 13 listopada 2014r.,
V CZ 73/14, niepubl.; z 22 maja 2014r., IV CZ 26/14, niepubl.; z 26 marca 2015r.,
V CZ 7/15, niepubl. i z 7 października 2015 r., I CZ 68/15, niepubl.).
Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy nie zbadał merytorycznie
zarzutu potrącenia przyjął bowiem, że wobec złożenia przez pozwanego
oświadczenia o odstąpieniu od umowy w całości, utracił on prawo do powierzenia
dalszej realizacji umowy na koszt i ryzyko powoda, co oznacza, że wierzytelność
objęta zarzutem potrącenia nie istnieje (k.736-737).
Skoro - w ocenie Sądu Apelacyjnego – pozwany odstąpił od umowy jedynie
w części i zgodnie z § 11 ust. 2 umowy miał uprawnienie do rozliczenia szkody
wywołanej nienależytym wykonaniem zobowiązania przez powoda uzasadniającym
odstąpienie od umowy, czego dotyczy zgłoszony skutecznie zarzut potrącenia,
który wymaga merytorycznego zbadania, to istota sprawy w zakresie tego zarzutu
nie została przez Sąd Okręgowy rozpoznana. Sąd Apelacyjny byłby bowiem
zobligowany dokonać w tym zakresie, po raz pierwszy, wszystkich kluczowych dla
rozstrzygnięcia sprawy ustaleń, czego strony nie mogłyby już kwestionować
w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 k.p.c. i 39813 § 2 k.p.c.).
Sąd Apelacyjny trafnie zatem przyjął, że Sąd pierwszej instancji dokonując
błędnej wykładni § 11 ust. 2 umowy i tylko na tej podstawie przyjmując nieistnienie
wierzytelności przedstawionej do potrącenia, a także wadliwie oceniając skutek
odstąpienia od umowy nie rozpoznał istoty sprawy.
III CZ 241/25
7
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art.
39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.). Orzeczenie o kosztach postępowania
zażaleniowego pozostawił zgodnie z art. 108 § 1 w zw. z art. 398²¹ i art.
394¹ § 3 k.p.c. sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
[A.T.]
[a.ł]
Monika Koba
