III CZ 215/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Krajewski
14 lipca 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 lipca 2026 r. w Warszawie
zażalenia W.L.
na wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z 6 marca 2025 r., II Ca 1991/23,
w sprawie z powództwa W.L.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając
o kosztach postępowania zażaleniowego
kończącym postępowanie w sprawie.
rozstrzygnięcie
w orzeczeniu
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 6 marca 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu, po rozpoznaniu
apelacji pozwanego Banku spółki akcyjnej w W., uchylił wyrok Sądu Rejonowego
dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu z 24 kwietnia 2023 r. i przekazał sprawę
do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy
(art. 386 § 4 k.p.c.), ponieważ nie przeprowadził postępowania dowodowego
w sposób wystraczający do prawidłowej i pełnej oceny zasadności zastosowania
art. 58 § 1 k.c. Zdaniem Sądu drugiej instancji przyjęte ustalenia faktyczne,
w szczególności co do skazania M.C. za przestępstwo oszustwa, nie pozwalają na
III CZ 215/25
2
uznanie, że umowa pożyczki z 31 sierpnia 2015 r. jest nieważna, gdyż została
podjęta w celu przestępczym. W ocenie Sądu odwoławczego Sąd Rejonowy nie
rozważył, z jaką konkretnie normą prawa karnego sprzeczna była czynność
cywilnoprawna powódki i pozwanego banku polegająca na zawarciu wymienionej
umowy. Ponadto Sąd pierwszej instancji w swoich ustaleniach i rozważaniach
w żaden sposób nie odniósł się do zarzutów podniesionych przez stronę pozwaną
w odpowiedzi na pozew. Tymczasem pozwany bank kategorycznie zaprzeczył,
jakoby współpracował z E. spółką akcyjną we W., w tym zaprzeczył, by podmiot ten
miał prawo ustalania warunków umów pożyczek. Pozwany zarzucił również, że
umowa pożyczki została zawarta przez powódkę osobiście, a nie za pośrednictwem
wymienionej spółki. Dla wykazania powyższych okoliczności pozwany bank
przedstawił wnioski dowodowe, które nie zostały uwzględnione przez Sąd
Rejonowy. W ocenie Sądu Okręgowego dowody wskazane przez strony, tj.
przesłuchanie powódki i świadków wskazanych przez pozwanego, niewątpliwie
miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Powódka wniosła zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając mu
naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego
zastosowanie i przyjęcie, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy oraz nie
przeprowadził dowodów osobowych zawnioskowanych przez pozwanego.
Stawiając powyższy zarzut, skarżąca zwróciła uwagę, że pozwany nie wnosił
o przeprowadzenie dowodów ze źródeł osobowych, a przeprowadzone przez Sąd
pierwszej instancji dowody są wystarczające do uwzględnienia powództwa
i rozpoznania istoty sprawy. Ponadto powódka zarzuciła Sądowi drugiej instancji
naruszenie art. 11 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie i stwierdzenie, że Sąd
rozpoznający tę sprawę nie jest związany prawomocnym wyrokiem skazującym,
wydanym w sprawie karnej. W ocenie skarżącej Sąd nie może dokonać w sprawie
innych ustaleń faktycznych, które wskazywałyby, że umowa będąca przedmiotem
sporu nie została zawarta w wyniku przestępstwa dokonanego przez M.C.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.
III CZ 215/25
3
Uchylenie wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego
rozpoznania sądowi pierwszej instancji jest przewidziane w art. 386 § 2 i 4 k.p.c.
Orzeczenie kasatoryjne może więc zostać wydane w razie stwierdzenia
nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznania istoty
sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
W niniejszej sprawie – jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku –
u podstaw jego wydania legło stanowisko Sądu Okręgowego o nierozpoznaniu
istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji i uznanie, że materiał dowodowy
zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie pozwala na pełną
i prawidłową ocenę zasadności zastosowania art. 58 § 1 k.c.
Przypomnieć zatem należy, że zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu
drugiej instancji (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma służyć skontrolowaniu, czy orzeczenie
zostało prawidłowo oparte na jednej z wymienionych przesłanek, tj. czy powołana
przez sąd przyczyna uchylenia odpowiada podstawie ustawowej. Przedmiotem
badania Sądu Najwyższego jest istnienie formalnych, procesowych podstaw
wydania przez sąd odwoławczy wyroku kasatoryjnego i zaniechania wydania
wyroku reformatoryjnego lub oddalającego apelację.
W przypadku tego rodzaju zażalenia Sąd Najwyższy dokonuje kontroli
zaskarżonego wyroku w wąskich granicach, ograniczonych do badania
ewentualnego błędu sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji
procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego.
Zatem, jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy, rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest
zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego
merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu
pierwszej instancji. Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nieważności
postępowania, rolą Sądu Najwyższego jest przesądzenie, czy zaprezentowana
przez sąd odwoławczy ocena uzasadnia taką kwalifikację.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania
istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy wydane przez sąd pierwszej instancji orzeczenie
III CZ 215/25
4
nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź gdy sąd zaniechał
zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron
z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub
procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r.,
II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, oraz
postanowienia SN: z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, OSNC-ZD 2014, nr C,
poz. 57; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16,
i z 28 lutego 2024 r., III CZ 7/24). Przykładem sytuacji tego rodzaju jest oddalenie
powództwa z powodu błędnego uznania, że dochodzone roszczenie jest
przedawnione, że zachodzi brak legitymacji procesowej którejś ze stron
(postanowienie SN z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12), jak również w razie
nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic
jego mocy wiążącej (postanowienie SN z 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16), jeżeli nie
zostało to poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego
roszczenia.
Nie można jednak mówić o nierozpoznaniu istoty sprawy w rozumieniu
art. 386 § 4 k.p.c. w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zbadał podstawę faktyczną
roszczenia (nawet jeśli nie w pełnym zakresie), nie przeprowadził wszystkich
dowodów, wadliwie ocenił przeprowadzone dowody lub przyjął nieprawidłową
ocenę prawną roszczenia. W takim przypadku nie można przyjąć, że sąd nie
rozpoznał istoty sprawy. Jeżeli sąd drugiej instancji uzna, że potrzebne są dalsze
ustalenia faktyczne co do danego roszczenia, przeprowadzenie kolejnych dowodów
czy odmienna ocena prawna roszczenia, powinien wówczas samodzielnie podjąć
działania, rozpoznając merytorycznie sprawę (zob. postanowienia SN: z 3 lutego
2017 r., II CZ 146/16; z 20 grudnia 2018 r., II CZ 79/18; z 25 stycznia 2019 r., IV CZ
82/18; z 28 lutego 2020 r., I CZ 5/20, i z 26 stycznia 2024 r., III CZ 434/22). Mówiąc
inaczej, niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia
sprawy nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem jej istoty (postanowienia SN
z 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, i z 7 marca 2013 r., II CZ 193/12).
W niniejszej sprawie nie można przyjąć, że Sąd pierwszej instancji nie
rozpoznał istoty sprawy. Sąd Rejonowy ustalił i przedstawił w uzasadnieniu wyroku
stan faktyczny sprawy, a także wskazał, które z dowodów stały się podstawą jego
III CZ 215/25
5
ustaleń. Sąd pierwszej instancji dokonał również oceny prawnej żądania
zgłoszonego przez powódkę. W postępowaniu pierwszoinstancyjnym – jak trafnie
dostrzegł Sąd odwoławczy – nie przeprowadzono natomiast dowodów z zeznań
powódki oraz wskazanych w odpowiedzi na pozew świadków. Co więcej, Sąd
Rejonowy nie wydał również stosownego postanowienia o pominięciu ww.
dowodów (art. 2352 k.p.c.). Nie ulega jednak wątpliwości Sądu Najwyższego, że
w niniejszej sprawie nie zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania
dowodowego w całości, zaś w systemie apelacji pełnej – przy częściowym
przeprowadzeniu postępowania dowodowego przez sąd pierwszej instancji –
dopuszczalne jest skorygowanie uchybień w zakresie przebiegu i wyników
postępowania dowodowego przez sąd odwoławczy. Wszelkie bowiem inne wady
rozstrzygnięcia – poza „niezałatwieniem przedmiotu sporu” – dotyczące zarówno
naruszeń prawa materialnego, jak i przepisów postępowania (z wyłączeniem
nieważności postępowania i nieprzeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości) – powinny być w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio
w postępowaniu apelacyjnym.
Drugi z podniesionych przez skarżącą zarzutów nie poddaje się ocenie
w ramach niniejszego zażalenia, gdyż nie dotyczy przesłanek uchylenia przez sąd
odwoławczy orzeczenia sądu pierwszej instancji. Jedynie dodatkowo należy zatem
wskazać, że art. 11 k.p.c. powinien być interpretowany w sposób ścisły, tak aby nie
doprowadzić do rozszerzenia zakresu okoliczności, którymi sąd cywilny jest
związany. Charakter wiążący mają wyłącznie ustalenia zawarte w wyroku
skazującym „co do popełnienia przestępstwa”, tj. okoliczności składające się na
stan faktyczny przestępstwa, mające znaczenie dla ustalenia jego znamion,
dotyczące osoby sprawcy, przedmiotu przestępstwa, czynu przypisanego
oskarżonemu, okoliczności czasu i miejsca popełnienia przestępstwa. Inne zawarte
w wyroku ustalenia, niedotyczące popełnienia przestępstw, a tylko pozostające
z nim w związku nie są wiążące dla sądu cywilnego, który może poczynić w tym
zakresie własne ustalenia.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na
podstawie art. 39815 § 1 zd. 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.
III CZ 215/25
6
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało
pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.
108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.
(E.M.)
[a.ł]
