III CZ 209/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek
8 kwietnia 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 kwietnia 2025 r. w Warszawie
zażalenia Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 9 kwietnia 2024 r., I ACa 1692/22,
w sprawie z powództwa Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki
Wodnej w Warszawie
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i pozostawia rozstrzygnięcie o
kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem wydanym na posiedzeniu niejawnym
5 września 2022 r. w sprawie z powództwa Narodowego Funduszu Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie przeciwko Bankowi S.A. z siedzibą
w W. o zapłatę zasądził od pozwanej na rzecz powoda 1 857 427,45 zł z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od wskazanych w nim szczegółowo kwot i
dat do dnia zapłaty (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt 2) i orzekł o
kosztach procesu (pkt 3). Podstawę wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym
stanowił – według Sądu Okręgowego - art. 15zzs2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o
szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i
III CZ 209/24
2
zwalczaniem COVID-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji
kryzysowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 340 ze zm.; dalej: „ustawa COVID-
19”), co znalazło wyraz w zarządzeniu z 9 kwietnia 2021 r. o zamiarze zamknięcia
rozprawy i wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym.
Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem
z 9 kwietnia 2024 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w punktach pierwszym oraz
trzecim i przekazał sprawę temu Sądowi w powyższym zakresie do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny uznał, że wyrok Sądu Okręgowego został wydany
w warunkach nieważności postępowania, która była wynikiem pozbawienia
pozwanej możliwości obrony praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Skoro zasadą
jest rozpoznanie przez sąd orzekający sprawy na rozprawie, a wydanie wyroku
przez sąd pierwszej instancji następuje po uprzednim rozpoznaniu sprawy na
rozprawie, to - w myśl art. 1481 § 3 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca
2023 r. - rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym było niedopuszczalne,
jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o przeprowadzenie
rozprawy, chyba że pozwany uznał powództwo. Sąd Okręgowy co do zasady nie
mógł pominąć wniosku stron o przeprowadzenie rozprawy, a niewątpliwie powód
w pozwie wniósł o przeprowadzenie rozprawy w przypadku przekazania sprawy do
trybu zwykłego, co nastąpiło wskutek złożenia przez stronę pozwaną sprzeciwu od
nakazu zapłaty. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, materiał sprawy nie wskazuje, aby
przesłanki z art. 15zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy COVID-19 zostały spełnione. Sąd
pierwszej instancji nie wyjaśnił, jakie przyczyny skłoniły go do rozpoznania sprawy
na posiedzeniu niejawnym. Przyjęty przez Sąd Okręgowy sposób procedowania
wykluczył realne wykazywanie przez strony ich racji, a sama możliwość
wypowiedzenia się została ograniczona. Uzasadnieniem dla pominięcia rozprawy
nie może być postulat szybkości postępowania.
W zażaleniu na powyzszy wyrok powód wniósł o jego uchylenie
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz
zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kosztów postępowania. Zarzucił naruszenie
art. 15zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy COVID-19, art. 1481 § 1 i 3 k.p.c. (w brzmieniu
III CZ 209/24
3
obowiązującym przed zmianą dokonaną w dniu 1 lipca 2023 r.) w związku z art.
148 § 1 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c., a także
omyłkowo wskazanego art. 382 § 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Środek odwoławczy przewidziany w art. 3941 § 11 k.p.c. jest szczególnym
rodzajem zażalenia. Przy ocenie jego zasadności należy brać pod uwagę jedynie
zgodność wyroku uchylającego wydanego przez sąd odwoławczy z przesłankami
ustawowymi warunkującymi podjęcie takiego orzeczenia; poza zakresem badania
Sądu Najwyższego pozostają kwestie prawidłowości czynności procesowych
poprzedzających wydanie zaskarżonego orzeczenia oraz trafności wykładni
zastosowanego prawa materialnego (zob. m.in. postanowienia SN: z 25 kwietnia
2014 r., II CZ 117/13, z 26 marca 2014 r., V CZ 15/14, z 7 marca 2014 r.,
IV CZ 131/13 - nie publ.). Kontrola dokonywana w ramach zażalenia
przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. ma zatem charakter formalny i skupia się
wyłącznie na ustawowych przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej
instancji, bez wkraczania w kompetencje merytoryczne sądu drugiej instancji.
Zgodnie z art. 386 k.p.c., uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji wraz
z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić w razie
stwierdzenia nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania istoty sprawy albo
jeżeli wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości (§ 4).
U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że postępowanie przed
Sądem pierwszej instancji zostało przeprowadzone w warunkach nieważności
z uwagi na pozbawienie pozwanej możności obrony swych praw (art. 379 pkt
5 k.p.c.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy, rozpoznając sprawę na
posiedzeniu niejawnym, naruszył art. 15zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy COVID-19, gdyż
nie było podstaw do zastosowania tego przepisu w sytuacji, w której strona powód
domagał się przeprowadzenia rozprawy. Zaniechanie tego obowiązku skutkowało
nieważnością postępowania z przyczyny przewidzianej w art. 379 pkt 5 k.p.c.
Ocena trafności zarzutów kwestionujących rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji
III CZ 209/24
4
wymagała zatem przeprowadzenia kontroli prawidłowości stwierdzenia nieważności
postępowania przed Sądem pierwszej instancji.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieważność
postępowania występuje wtedy, gdy strona postępowania, wbrew swej woli, zostaje
faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części.
Stwierdzenie, czy taki stan nastąpił, wymaga rozważenia, czy w konkretnej sprawie
nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na
możność działania strony oraz, czy mimo zaistnienia tych dwóch przesłanek strona
mogła bronić swoich praw; tylko przy kumulatywnym spełnieniu wszystkich tych
przesłanek można mówić o pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw
skutkującym nieważnością postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Podkreśla się przy
tym, że pozbawienie strony możliwości obrony jej praw podlega ocenie
uwzględniającej konkretne okoliczności sprawy i może mieć miejsce w przypadku,
w którym strona rzeczywiście była pozbawiona możliwości obrony i nie działała
w całym postępowaniu lub w jego istotnej części (zob. postanowienia SN: z 16
grudnia 2020 r., V CSK 394/20, z 15 lutego 2023 r., II USK 100/22 - nie publ.).
Zgodnie z art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy COVID-19, przewodniczący może
zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, gdy nie można przeprowadzić
posiedzenia zdalnego, a przeprowadzenie rozprawy lub posiedzenia jawnego nie
jest konieczne, zaś żadna ze stron nie sprzeciwiła się rozpoznaniu sprawy na
posiedzeniu niejawnym w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia
o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne; w przesyłanym zawiadomieniu
należy pouczyć stronę niezastępowaną przez adwokata, radcę prawnego,
rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej
o prawie i terminie do złożenia sprzeciwu.
Z treści powołanego przepisu wynika, że merytoryczne rozpoznanie sprawy
z pominięciem rozprawy, chociażby przeprowadzonej w formie posiedzenia
zdalnego, możliwe jest w przypadku łącznego wystąpienia dwóch przesłanek tj.
niecelowości rozprawy (brak konieczności rozpoznania sprawy na rozprawie) oraz
niemożności przeprowadzenia rozprawy, chociażby w formie posiedzenia zdalnego,
czyli przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie
III CZ 209/24
5
posiedzenia na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu
i dźwięku.
Z kolei zgodnie z treścią art. 1481 k.p.c., obowiązującego w dacie orzekania
przez Sąd pierwszej instancji, sąd mógł rozpoznać sprawę na posiedzeniu
niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism
procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu
od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uznał - mając na
względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków
dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne (§ 1); rozpoznanie
sprawy na posiedzeniu niejawnym było niedopuszczalne, jeżeli strona
w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy,
chyba że pozwany uznał powództwo (§ 3).
Trafnie zarzucił skarżacy, że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zgody stron na
wydanie wyroku przez Sąd Okręgowy na posiedzeniu niejawnym oraz tego, iż Sąd
ten zapewnił stronom możliwość przedstawienia stanowisk. Sąd drugiej instancji
pominął modyfikację stanowiska powoda i rezygnację z rozpatrzenia sprawy na
rozprawie, co miało wpływ na wadliwą ocenę zastosowania art. 1481 § 1 i 3 k.p.c.
W pismach, wskazanych też przez powoda w zażaleniu ([…]) strony wyraźnie
wskazały, że nie zgłaszają sprzeciwu wobec skierowania rozpoznania sprawy na
posiedzenie niejawne ([…]). Taki sposób procedowania był więc zgodny ze
stanowiskami stron i nie mógł wpłynąć negatywnie na możliwość podjęcia przez nie
obrony swoich praw. Sąd Apelacyjny nie uzasadnił też, dlaczego przeprowadzenie
posiedzenia jawnego należałoby uznać za konieczne.
W tych okolicznościach stwierdzenie nieważności postępowania przed
Sądem pierwszej instancji, skutkującej koniecznością wydania orzeczenia
kasatoryjnego, było nieprawidłowe.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 w związku z art.
3941 § 3 k.p.c. orzekł, jak w sentencji, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego w orzeczenia kończącym postępowanie w sprawie
(art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1, art. 3941 § 3 i 39821 k.p.c.
III CZ 209/24
6
(A.T.)
[r.g.]
