III CZ 205/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Monika Koba
27 lutego 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 lutego 2025 r. w Warszawie
zażalenia K.E.W.
na wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach
z 17 czerwca 2024 r., I Ca 150/24,
w sprawie z powództwa P.B.
przeciwko K.E.W. i M.P.
o stwierdzenie nieważności umowy i o przeniesienie zwrotne,
1) uchyla zaskarżony wyrok;
2) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach
zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
w sprawie.
postępowania
postępowanie
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 15 lutego 2024 r. Sąd Rejonowy w Ełku oddalił powództwo P. B.
skierowane przeciwko K.E.W. i M.P. o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży
udziałów i przeniesienie zwrotne oraz orzekł o kosztach postępowania.
Wyrokiem z 17 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy w Suwałkach – orzekając na
skutek apelacji powoda - uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie przed
Sądem pierwszej instancji począwszy od dnia 31 października 2022 r. i sprawę
przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
instancji odwoławczej.
III CZ 205/24
2
Uchylenie i zniesienie postępowania nastąpiło z powodu dostrzeżonej
z urzędu nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), polegającej na tym, że
pełnomocnik powoda adwokat M.S. nie była należycie umocowana do działania w
jego imieniu.
Sąd Okręgowy wskazał, że sprawa rozpoznawana przez Sąd Rejonowy
została wyłączona ze sprawy z wniosku K.E.W. z udziałem P.B. o podział majątku
wspólnego. Zarządzeniem z 4 października 2022 r. pełnomocnik powoda został
zobowiązany między innymi do dokładnego sprecyzowania żądania oraz
przedstawienia pełnomocnictwa wykazującego umocowanie pełnomocnika do
działania w imieniu powoda w sprawie o stwierdzenie nieważności umowy
sprzedaży udziałów w spółce cywilnej pod rygorem zwrotu pozwu i pominięcia
czynności podjętych z udziałem pełnomocnika działającego bez należytego
umocowania.
W wykonaniu powyższego zarządzenia pełnomocnik powoda złożył pozew,
w którym domagał się ustalenia, że umowa sprzedaży udziałów w spółce cywilnej
z dnia 31 grudnia 2012 r. jest nieważna oraz o przeniesienie zwrotne na powoda
własności tych udziałów wraz z udziałem w użytkowaniu wieczystym nieruchomości
oraz własności budynków. Złożył także pełnomocnictwo udzielone przez powoda
P.B. z dnia 24 października 2022 r. do działania w sprawie I C 290/22 przed Sądem
Rejonowym w Ełku i sądami wszystkich instancji, ale w sprawie o zapłatę a nie w
sprawie o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży udziałów i przeniesienie
zwrotne własności udziałów wraz z udziałem w użytkowaniu wieczystym
nieruchomości oraz własności budynków.
Pomimo takiej treści pełnomocnictwa dopuszczono adwokat M.S. do
działania w imieniu powoda przed Sądem pierwszej instancji, a Sąd ten nie wezwał
pełnomocnika do złożenia prawidłowego pełnomocnictwa i nie pominął czynności
zdziałanych z udziałem niewłaściwie umocowanego pełnomocnika, co przesądza,
że postępowanie toczyło się w warunkach nieważności (art. 379 pkt 2 k.p.c.)
Wyrok ten zaskarżyła zażaleniem pozwana K.E.W., wnosząc o jego
uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania
oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.
III CZ 205/24
3
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie art. 379 pkt 2 k.p.c. poprzez
stwierdzenie nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji bez
uprzedniego wezwania powoda do potwierdzenia czynności procesowych
dokonanych przez nieumocowanego pełnomocnika, pomimo że następcze
potwierdzenie czynności procesowych przez stronę reprezentowaną przez
adwokata jest dopuszczalne, aż do uprawomocnienia się wyroku.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono, iż kognicja Sądu
Najwyższego, jako sądu rozpoznającego zażalenie na podstawie art.
3941 § 11 k.p.c. jest wąska, ograniczając się wyłącznie do ustalenia, czy istniały
procesowe podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego czy też sąd odwoławczy
popełnił błąd przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej, jako
odpowiadającej jednej z podstaw orzeczenia kasatoryjnego i poszukiwał podstaw
uchylenia orzeczenia poza katalogiem wskazanym w art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Oznacza
to, że Sąd Najwyższy rozpatrując zażalenie weryfikuje jedynie, czy doszło do
nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo, wydanie wyroku
wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art.
386 § 4 k.p.c.), bądź też czy miała miejsce nieważność postępowania (art.
386 § 2 k.p.c.). Zażalenie nie jest natomiast środkiem prawnym służącym badaniu
materialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia, a poza zakresem kontroli
Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu
odwoławczego, co do meritum (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego
z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13, OSNC-ZD 2014 r., nr 1, poz. 4 i z 21 maja 2015 r., IV
CZ 10/15, niepubl. oraz powołane w nich orzeczenia).
Nie można odmówić racji skarżącej, że w okolicznościach sprawy nie istniała
podstawa do wydania wyroku kasatoryjnego z uwagi na nieważność postępowania
przed Sądem Rejonowym.
Trafnie Sąd Okręgowy przyjął, że pełnomocnictwo z 24 października 2022 r.
udzielone przez powoda adwokat M.S. nie upoważniało jej do reprezentowania P.B.
III CZ 205/24
4
w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Ocena zakresu, czasu
trwania i skutków umocowania następuje bowiem według treści pełnomocnictwa, a
więc przy zastosowaniu dyrektyw językowo- logicznych oraz przepisów prawa
cywilnego, w tym w szczególności zasad dotyczących wykładni oświadczeń woli
(zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2006 r., II UZ 78/05,
OSNP 2007, nr 7-8, poz. 117; z 28 października 2011 r., I CZ 82/11, niepubl.; i z 29
listopada 2016 r., I CZ 90/16, niepubl.).
Skoro sprawa tocząca się między stronami dotyczy ustalenia, że umowa
sprzedaży udziałów w spółce cywilnej z dnia 31 grudnia 2012 r. jest nieważna oraz
o przeniesienie zwrotne na powoda własności udziałów w spółce cywilnej wraz
z udziałem w użytkowaniu wieczystym nieruchomości i własności budynków,
a pełnomocnictwo – mimo odwołania się w nim do sygnatury akt sprawy toczącej
się przed Sądem Rejonowym w Ełku - udzielone zostało do sprawy o zapłatę
( k. 147), adwokat M.S. nie była prawidłowo umocowana do reprezentowania
powoda w sprawie.
Prawidłowo też Sąd Okręgowy przyjął, że postępowanie toczące się z udziałem
w charakterze pełnomocnika procesowego osoby, która wprawdzie mogła być
pełnomocnikiem, ale nie przedłożyła dokumentu pełnomocnictwa wykazującego
umocowanie do występowania w imieniu strony, a brak w postaci nienależytego
umocowania nie został usunięty, jest dotknięte nieważnością. Art. 379 pkt. 2 k.p.c.
nakazuje bowiem uznać za nieważne postępowanie, w którym występował
nienależycie umocowany pełnomocnik, bez względu na sposób jego działania
i konsekwencje wynikające z tego faktu dla strony. Bez znaczenia jest zatem, czy
skutkiem udziału rzekomego pełnomocnika było pozbawienie strony możliwości
obrony jej praw (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 2 sierpnia 2007 r., V CZ
72/07, niepubl.).
Sąd Okręgowy nie dostrzegł jednak – co słusznie zarzuca skarżąca - że na
obecnym etapie postępowania, w którym nie doszło jeszcze do jego
prawomocnego zakończenia, nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności
postępowania, a zatem także uchylania wyroku Sądu pierwszej instancji z tego
względu. Wynika to z dwóch przyczyn.
III CZ 205/24
5
Po pierwsze, postępowanie toczące się z udziałem w charakterze
pełnomocników procesowych osób, które wprawdzie mogły być pełnomocnikami,
ale nie przedłożyły dokumentu pełnomocnictwa wykazującego umocowanie do
występowania w imieniu strony i nie zostały wezwane do jego przedłożenia, a brak
w postaci nienależytego umocowania nie został usunięty przed uprawomocnieniem
się orzeczenia, jest dotknięte nieważnością w rozumieniu art. 379 pkt 2 k.p.c. (zob.
m.in. uchwały Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2009 r., III CZP 118/08, OSNC
2009, Nr 6, poz. 76 i z 30 marca 2006 r., III CZP 14/06, OSNC 2006, nr 10,
poz.165 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 27 października 2004 r., IV CZ
135/04, niepubl.; z 28 sierpnia 2008 r., III CZP 22/08, niepubl.; z 9 lipca 2009 r.,
III CZP 19/09, niepubl.; i z 20 kwietnia 2012 r., III CZP 13/12, niepubl.).
W rozpoznawanej sprawie powód był reprezentowany przez profesjonalnego
pełnomocnika, zatem brak należytego umocowania adwokat M.S. mógł być
usunięty także na etapie postępowania apelacyjnego potwierdzeniem przez
powoda dokonanych przez pełnomocnika czynności. Sąd Okręgowy nie wyznaczył
jednak powodowi w tym celu odpowiedniego terminu (zob. m.in. uchwały siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2009 r., III CZP 118/08 i z 8 lipca 2008 r.,
III CZP 154/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 133 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6
kwietnia 2011 r., II UK 316/10, niepubl.).
Przed umożliwieniem powodowi ewentualnego potwierdzenia czynności
podjętych przez działającego w jego imieniu pełnomocnika, nie było zatem podstaw
do stwierdzenia nieważności postępowania przed Sądem Rejonowym. Jedynie
w przypadku, gdy w charakterze pełnomocnika strony występuje osoba, która nie
może być pełnomocnikiem, uchybienie to nie może być usunięte potwierdzeniem
przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę i działanie w charakterze
pełnomocnika takiej osoby zawsze prowadzi do nieważności postępowania (zob.
m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 28 lipca 2004 r., III CZP 32/04, OSNC 2006, nr
1, poz. 2).
Po drugie, Sąd Okręgowy nie dostrzegł, że postępowanie apelacyjne zostało
zainicjowane apelacją złożoną w imieniu powoda przez nieumocowanego do
działania w jego imieniu pełnomocnika adwokat M.S. (k. 358-366) i nie wdrożył
postępowania naprawczego mającego na celu usunięcie przez pełnomocnika braku
III CZ 205/24
6
formalnego apelacji poprzez przedłożenie pełnomocnictwa do reprezentowania
powoda w postępowaniu apelacyjnym ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 15
czerwca 2005 r., II PK 274/04, OSNP 2006, nr 3-4, poz. 41). W rezultacie
postępowanie apelacyjne zostało dotknięte taką samą wadliwością co
postępowanie pierwszoinstancyjne, apelacja została bowiem wniesiona przez
nieumocowanego pełnomocnika, a Sąd Okręgowy nie wezwał pełnomocnika do
usunięcia tego braku.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art.
39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji, pozostawiając
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie (art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 oraz w zw. z art.
391 § 1 i art. 3941 § 3 k.p.c.).
[A.T.]
[a.ł]
