III CZ 201/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Krzysztof Wesołowski
26 marca 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 marca 2026 r. w Warszawie
zażalenia C. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 25 lutego 2025 r., VII AGa 738/20,
w sprawie z powództwa S. spółki akcyjnej w S.
przeciwko C. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
o zapłatę,
oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie.
M.L.
UZASADNIENIE
W związku z zażaleniem pozwanej C. sp. z o.o. w W. na wyrok Sądu
Apelacyjnego w Warszawie z 25 lutego 2025 r. uchylający wyrok Sądu
Okręgowego w Warszawie z 16 września 2019 r., znoszący postępowanie przed
Sądem pierwszej instancji od 25 marca 2019 r. i przekazujący sprawę do
ponownego rozpoznania, w którym skarżący zarzucili naruszenie prawa
procesowego, tj.:
1. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a §1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.
Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 334
z późn. zm., dalej: „p.u.s.p.”) oraz art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. przez ich błędną
III CZ 201/25
2
wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na
uznaniu, że składem sądu orzekającego sprzecznym z przepisami prawa w
rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. jest skład sądu, który został wyłoniony
sprzecznie z przepisami art. 47a §1 i 2 p.u.s.p. i art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p., tj.
sprzecznie z przepisami o przydziale spraw oraz wyznaczaniu i zmianie
składu sądu, bez konieczności badania innych warunków w sprawie, a w
konsekwencji stwierdził nieważność postępowania przed Sądem pierwszej
instancji od 25 marca 2019 r.;
2. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a §1 i 2 i art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. i w zw. z
art. 2 i art. 19 ust. 1 drugi akapit Traktatu o Unii Europejskiej w zw. z art. 47
Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej przez ich błędną wykładnię, a w
konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że
postępowanie toczące się przed Sądem pierwszej instancji od 25 marca
2019 r., toczyło się przed Sądem, który nie był sądem niezawisłym,
bezstronnym i ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, a zatem
zachodziła nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji od 25
marca 2019 r.;
3. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a § 1 i 2, art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. przez ich
błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające
na uznaniu, że art. 47a § 1 i 2, art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p., stanowią przepisy
postępowania cywilnego wskazujące szczegółowe kryterium kwalifikujące
(implikujące) stwierdzenie nieważności postępowania w ramach normy
ustanawianej przepisem art. 379 pkt 4 k.p.c., co doprowadziło do
stwierdzenia, że w tej sprawie zachodziła nieważność postępowania przed
Sądem pierwszej instancji od 25 marca 2019 r.,
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Zażalenie jest bezzasadne.
Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego
przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej
instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie
III CZ 201/25
3
wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego
uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju
zapadłego rozstrzygnięcia - bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź
o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem
ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej
instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej
sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia
reformatoryjnego (zob. postanowienia SN z 27 czerwca 2023 r., III CZ 165/23; z 20
lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15; z 12 lutego 2014 r.,
IV CZ 120/13).
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji służy zatem
przeprowadzeniu kontroli wystąpienia ustawowych przesłanek uprawniających sąd
odwoławczy do uchylenia zaskarżonego wyroku zamiast merytorycznego
zakończenia sprawy. Przedmiotem oceny Sądu Najwyższego jest ewentualny błąd
sądu drugiej instancji przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako
odpowiadającej, powołanej przez ten sąd, podstawie orzeczenia kasatoryjnego
(zob. np. postanowienia SN: z 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13; z 11 maja 2022 r.,
III CZ 161/22, i z 16 maja 2023 r., III CZ 124/23).
Zgodnie z art. 386 § 2 k.p.c., w razie stwierdzenia nieważności postępowania
sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie
dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do
ponownego rozpoznania.
W przedstawionych okolicznościach faktycznych Sąd Apelacyjny prawidłowo
zakwalifikował zaistniałą sytuację, jako prowadzącą do nieważności postępowania
przed Sądem pierwszej instancji z powodu skorzystania przez organy
administracyjne w ramach samego wymiaru sprawiedliwości z nienależnych im
uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego
prowadzi (ponowny) przydział spraw sędziom, oraz że wynik takiego (ponownego)
podziału nastąpił z rażącym naruszeniem przepisów o przydziale spraw oraz
wyznaczaniu i zmianie składu sądu, tj. art. 47b § 1 p.u.s.p. w zw. z § 52c ust. 4
III CZ 201/25
4
Regulaminu urzędowania sądów powszechnych z 2015 r. Sąd drugiej instancji
szczegółowo uzasadnił przy tym swoje stanowisko.
Zauważyć wypada, że od 12 sierpnia 2017 r. do ustawy z dnia 27 lipca 2001
r., prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 52) wprowadzona
została zasada niezmienności składu, wyrażona w art. 47b, zgodnie z którą zmiana
składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy
w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy
w dotychczasowym składzie. Przepis art. 47a stosuje się odpowiednio (art. 47b
§ 1). Wyjątek od tej zasady został przewidziany w art. 47b § 2 p.u.s.p., który
stanowi, że jeżeli konieczne jest podjęcie czynności w sprawie, w szczególności
gdy wynika to z odrębnych przepisów lub przemawia za tym wzgląd na sprawność
postępowania, a skład sądu, któremu została przydzielona sprawa, nie może jej
podjąć, czynność ta jest podejmowana przez skład sądu wyznaczony zgodnie
z planem zastępstw, a jeżeli czynność nie jest objęta planem zastępstw, przez
skład sądu wyznaczony zgodnie z art. 47a, przy czym zgodnie z § 3 tego przepisu
decyzje w sprawach, o których mowa w § 1 i 2, podejmuje prezes sądu albo
upoważniony przez niego sędzia. O tym jak istotne znaczenie nadał ustawodawca
zasadzie niezmienności składu, świadczy uregulowanie zawarte w § 4, § 5 i § 6
tego przepisu; ustanawiające zasadę niezmienności składu nawet w sytuacji
delegowania sędziego do innego sądu lub przeniesienia do innego wydziału przy
równoczesnym ustanowieniu procedury zwolnienia sędziego z obowiązku
rozpoznania części lub wszystkich spraw na wniosek sędziego lub z urzędu przez
kolegium sądu właściwe dla nowego miejsca służbowego, po zasięgnięciu opinii
prezesów sądów właściwych oraz określające przesłanki uzasadniające takie
zwolnienie.
W orzecznictwie podkreśla się, że na szczególną wagę wprowadzonej przez
ustawodawcę zasady niezmienności składu wskazuje uzasadnienie projektu
ustawy, z którego wynika, że „raz wylosowany skład sądu, niezależnie od tego czy
jest jednoosobowy czy kilkuosobowy, nie powinien ulegać zmianie do zakończenia
sprawy. Obecnie ta kwestia nie jest uregulowana i jest pozostawiona do decyzji
prezesa sądu lub przewodniczącego wydziału. W konsekwencji w wielu sądach
III CZ 201/25
5
nowemu sędziemu w wydziale przydziela się sprawy już rozpoczęte przez innych
sędziów - ze szkodą dla sprawności postępowania. Zasada niezmienności składu
przewiduje zakaz zmiany składu poza przypadkami określonymi w ustawie. Nawet
zmiana miejsca służbowego nie będzie co do zasady zwalniała sędziego
z obowiązku zakończenia spraw już rozpoczętych w poprzednim sądzie. Należy
zaznaczyć, że projektowane rozwiązanie przewiduje wyjątki podyktowane
względami organizacyjnymi oraz sprawnością postępowania” (uzasadnienie
projektu ustawy - Sejm RP VIII kadencji, druk sejmowy nr 1491).
Ustawowo przewidziane wyjątki w tym zakresie dotyczą trwałej albo
długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie (art.
47b § 1 p.u.s.p.) bądź przeszkody o charakterze nagłym (art. 47b § 2 p.u.s.p.), gdy
konieczność podjęcia czynności w sprawie wynika z odrębnych przepisów (a więc
choćby w przypadku tzw. spraw pilnych) lub przemawia za tym wzgląd na
sprawność postępowania. W tym drugim przypadku, w myśl § 2 zdanie drugie,
czynność ta jest podejmowana przez skład sądu wyznaczony zgodnie z planem
zastępstw, a jeżeli czynność nie jest objęta planem zastępstw, przez skład sądu
wyznaczony zgodnie z art. 47a, a decyzję w tej sprawie podejmuje prezes sądu
albo upoważniony przez niego sędzia (§ 3).
Wprowadzenie losowego przydziału spraw miało z kolei za zadanie
(w założeniu) ograniczenie możliwości wpływania na osobowy skład sądu
rozpoznającego konkretną sprawę i ograniczenie wątpliwości wśród obywateli, co
do obsady poszczególnych składów sędziowskich w sądach. W takiej sytuacji, aby
losowe przydzielanie spraw poszczególnym składom mogło w praktyce spełnić
założone cele, konieczne jest objęcie zasadą niezmienności składu już składu sądu
wylosowanego do rozpoznania konkretnej sprawy, nawet jeżeli skład ten nie podjął
jeszcze żadnych czynności w sprawie. Należy bowiem zauważyć, że protokół
z losowania składu zamieszczany jest w aktach sprawy, a zatem strony mogą
zweryfikować, czy skład sądu, który rozpoznaje sprawę różni się od składu
wylosowanego pierwotnie do jej rozpoznania. Co więcej, w praktyce fikcją
pozostanie losowy przydział spraw, jeżeli mimo wylosowania konkretnego składu
do rozpoznania sprawy, możliwe będzie zastąpienie poszczególnych sędziów
III CZ 201/25
6
wylosowanych na podstawie decyzji prezesa sądu albo przewodniczącego wydziału
(zob. uchwała Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2019 r., III UZP 10/19).
Co do zasady przyjmowano w orzecznictwie oraz w doktrynie, że sposób
dokonania przydziału sprawy nie mieści się w zakresie pojęciowym zgodności (lub
braku zgodności) składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.
Pogląd ten zasługiwał na aprobatę w sytuacji, w której przydział następował
zarządzeniem przewodniczącego wydziału na podstawie alfabetycznej listy
sędziów, ponieważ dokonanie przydziału miało w tej sytuacji znaczenie wyłącznie
organizacyjne (tak wyrok SN z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 363/12, OSNC-ZD 2014,
Nr 4, poz. 64). Powyższa teza przestaje być jednak aktualna w obecnym stanie
prawnym, gdy prawodawca w art. 47a p.u.s.p. wskazał, że zasadą jest losowość
składu i zasada ta ma być jedną z gwarancji bezstronności sądu (P. Rygiel, Losowy
przydział spraw cywilnych w sądzie drugiej instancji, PS 2019, Nr 2, s. 42). Należy
się zatem zgodzić z poglądem zakładającym, że naruszenie zasad przydziału
spraw sędziom nie ma obecnie jedynie charakter naruszenia organizacyjnego, lecz
powoduje złamanie jednej z gwarancji bezstronności sądu.
Z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,
jak i art. 45 Konstytucji RP, wywieźć można wymaganie, by przy kształtowaniu
przydziału spraw poszczególnym sędziom prawo ustalało reguły tego przydziału,
przy założeniu możliwości weryfikacji przyczyn przydziału, ze względu na
konieczność zagwarantowania, by przydzielenie konkretnej sprawy nie podlegało
zewnętrznej manipulacji oraz by możliwe było stwierdzenie, czy sąd w danej
sprawie spełnia wymogi sądu właściwego tj. niezależnego i bezstronnego
a równocześnie, by rozpoznanie sprawy nastąpiło bez nieuzasadnionej zwłoki.
Z art. 45 Konstytucji RP wynika przy tym prawo do sądu właściwego, tj. takiego,
który jest nie tylko – w myśl przepisów ustaw - właściwy do rozpatrzenia sprawy ze
względu na uregulowania dotyczącego jego właściwości rzeczonej, miejscowej
i funkcjonalnej, ale także orzeka we właściwym składzie i w zgodzie ze swoją
kompetencją. Obywatel nie może być przy tym, w ocenie Sądu Najwyższego,
pozbawiony tego prawa z uwagi na zasadę szybkości postępowania, chyba, że
zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniałyby takie odstępstwo.
III CZ 201/25
7
Nieważność postępowania zachodzi w każdym wypadku, gdy skład sądu
orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa, jak również, gdy w wydaniu
wyroku wzięła udział osoba nieuprawniona (por. uchwała Sądu Najwyższego z 18
grudnia 1968 r., III CZP 119/68, OSPiKA 1970/1, poz. 4).
Wynikająca z art. 47b ust. 1 p.u.s.p. zasada niezmienności składu sądu ma
charakter ustrojowy, a więc nadrzędny. Jest ona wyrazem konstytucyjnej zasady
prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej
zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd. Niezmienność składu sądu,
z zastrzeżeniem ust. 2 art. 47b p.u.s.p., jest gwarantem sprawiedliwego,
właściwego, bezstronnego i niezawisłego sądu. Analogicznie art. 47b ust. 1 p.u.s.p.
odnosić należy do art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności, który stanowi o prawie do sprawiedliwego rozpatrzenia jego sprawy
przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, przy rozstrzyganiu o jego
prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym. Nie można więc uznać, że zmiana
ta nie ma znaczenia procesowego, bowiem pozbawiłoby to sensu wprowadzenie tej
regulacji i oznaczałoby, że ustawodawca wprowadził przepisy, które praktycznie nie
mają zastosowania a mają znaczenie wyłącznie deklaratywne i w praktyce jednak
nie mają żadnej mocy wiążącej.
W konsekwencji należy przyjąć, że naruszenie zasady niezmienności składu
określonej w art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. prowadzi w okolicznościach tej sprawy do
orzekania w składzie sądu niezgodnym z przepisami prawa, a tym samym do
nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 4 k.p.c. Nie ma przy tym
znaczenia, że przepisy prawa, z którymi skład sądu jest sprzeczny, nie są
przepisami prawa procesowego, a ustrojowego, bowiem art. 379 pkt 4 k.p.c. nie
zawiera takiego wymogu czy też obostrzenia, istotne jest jedynie, że skład sądu
narusza obowiązujące przepisy prawa. W tej sytuacji również orzekanie w składzie,
w którym zasiada sędzia - zastępca wyznaczony z naruszeniem art. 47b ust. 1 i 2
p.u.s.p. prowadzi do nieważności postępowania (zob. uchwała Sądu Najwyższego
z 5 grudnia 2019 r., III UZP 10/19).
III CZ 201/25
8
Dokonanie więc - bez przyczyny - zmiany sędziego wylosowanego do składu
orzekającego stanowi przyczynę nieważności postępowania (uchwała SN z 16
lutego 2021 r., III CZP 9/20, OSNC-ZD 2022, Nr 1, poz. 9).
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy oddalił zażalenie pozwanego
jako pozbawione uzasadnionych podstaw i pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego sądowi, który wyda orzeczenie kończące
postępowanie w sprawie (art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 108 § 1 zd. 1 w zw.
z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.).
M.L.
[a.ł]
Krzysztof Wesołowski
