III CZ 125/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Jacek Grela
16 września 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 września 2025 r. w Warszawie
zażalenia Z.M.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Częstochowie
z 5 kwietnia 2017 r., V Ga 16/15,
w sprawie z powództwa Z.M.
przeciwko A. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowej w S.
o pozbawienie tytułu wykonawczego
oraz z powództwa R.M.
przeciwko A. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowej w S.
o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,
oddala zażalenie.
UZASADNIENIE
Powodowie R.M. i Z.M. wnieśli zażalenia na postanowienie Sądu
Okręgowego w Częstochowie z 22 listopada 2016 r. w przedmiocie odrzucenia
skarg kasacyjnych.
Zarządzeniem z 23 grudnia 2016 r. Sąd wezwał pełnomocników powodów
do uiszczenia opłat od zażaleń w kwotach po 554 zł każdy, w terminie 7 dni pod
rygorem odrzucenia zażaleń.
Odpis wezwania pełnomocnicy otrzymali 2 stycznia 2017 r., mimo upływu
terminu opłaty sądowej nie uiścili.
III CZ 125/25
2
Postanowieniem z 5 kwietnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie
odrzucił zażalenia powodów na postanowienie Sądu Okręgowego z 22 listopada
2016 r.
Powyższe orzeczenie zaskarżył zażaleniem powód Z.M. wnosząc
jednocześnie o rozpoznanie zażalenia w trybie art. 380 k.p.c. na postanowienie
Sądu Okręgowego w Częstochowie z 9 lipca 2015 r. w przedmiocie oddalenia jego
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz na zarządzenie
przewodniczącego z 19 maja 2015 r. w przedmiocie złożenia osobnego
oświadczenia odnośnie posiadanych przez niego pojazdów, zarzucając błędne
ustalenie, że jego zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w Częstochowie
z 22 listopada 2016 r. w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej nie było
opłacone, pomimo faktu, iż w zażaleniu tym wnosił o zaliczenie na jego poczet
opłaty sądowej 555 zł, uiszczonej od zażalenia na postanowienie z dnia 28
września 2015 r., które zostało uchylone przez Sąd Najwyższy, która winna zostać
zwrócona powodowi z uwagi na art. 79 ust. 1 lit. e (prawidłowo „art. 79 ust. 1 pkt 1
lit. e”) u.k.s.c. oraz zarzucił, że zostało ono wydane w oparciu o błędne
postanowienie Sądu Okręgowego w Częstochowie z 9 lipca 2015 r. w przedmiocie
oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz błędne zarządzenie
z 19 maja 2015 r.
We wnioskach skarżący domagał się uchylenia obu zaskarżonych
postanowień i przekazania sprawy sądowi drugiej instancji, celem ponownego
rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia go od kosztów sądowych oraz przyjęcia
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie okazało się nieuzasadnione.
W środku odwoławczym powód przywołał dwa istotne argumenty, które
wymagały pogłębionej analizy, a jednocześnie stanowiły podstawę uznania
zasadności bądź nie zażalenia. Po pierwsze, zaskarżył on w trybie art. 380 k.p.c.
postanowienie z 9 lipca 2015 r. oddalające jego wniosek o zwolnienie od kosztów
sądowych wraz z poprzedzającym je zarządzeniem przewodniczącego z 19 maja
2015 r. Po drugie, podniósł, że wnosił o zaliczenie na poczet zażalenia opłaty
III CZ 125/25
3
sądowej 555 zł, uiszczonej od zażalenia na postanowienie z 28 września 2015 r.,
które zostało uchylone przez Sąd Najwyższy, która winna zostać jemu zwrócona na
podstawie art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. e u.k.s.c.
Na wstępie należy zauważyć, że zaistniała sytuacja powinna zostać
oceniona według stanu prawnego, który obowiązywał na chwilę podjęcia
zaskarżonego postanowienia oraz skutecznego wniesienia od niego zażalenia,
a także na chwilę podejmowania innych czynności, istotnych z punktu widzenia
rozpoznawanej sprawy przez Sąd Najwyższy.
Niewątpliwie, w okresie, którego dotyczy istota sprawy, postanowienie
oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wydane przez sąd drugiej
instancji, nie było zaskarżalne. Zatem, trafne jest stanowisko skarżącego, że tego
typu orzeczenia podlegały kontroli na podstawie art. 380 k.p.c. Przypomnieć należy,
że zgodnie z tym przepisem sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje
również te postanowienia sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu
w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Konstrukcja ta miała
również zastosowanie w przypadku zażaleń do Sądu Najwyższego. Najbardziej
wyrazistą płaszczyzną jej zastosowania była sytuacja, jak w niniejszej sprawie,
a mianowicie, jeżeli sąd oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych,
a następnie odrzucił skargę kasacyjną z uwagi na jej nieopłacenie, strona wnosząc
zażalenie na odrzucenie skargi, mogła jednocześnie domagać się skontrolowania
niezaskarżalnego postanowienia o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów
sądowych na podstawie art. 380 k.p.c.
Nie powinno być jednak sporne, że pomiędzy tymi postanowieniami, tj.
zaskarżalnym o odrzuceniu skargi i niezaskarżalnym o oddaleniu wniosku
o zwolnienie od kosztów sądowych, musiał zachodzić związek funkcjonalny. Chodzi
o to, że odmowa zwolnienia od kosztów sądowych, powinna dotyczyć obowiązku
wniesienia opłaty od zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej.
Kontrola oparta na art. 380 k.p.c. obejmuje swoim zakresem dane postępowanie,
a więc niekiedy główne, a niekiedy incydentalne. W przypadku postępowań np.
incydentalnych sąd kontroluje tylko i wyłącznie niezaskarżalne postawienia, które
pozostają w związku z tym postępowaniem. Np. poza kontrolą pozostają
III CZ 125/25
4
niezaskarżalne postawienia związane z głównym nurtem sprawy, a dotyczące in
casu postanowień dowodowych. Podobna sytuacja zachodzi, gdy w sprawie ma
miejsce wiele postępowań incydentalnych, są one niezależne z punktu widzenia
trybu z art. 380 k.p.c. Niniejsza sprawa jest wręcz modelową w tym zakresie.
Otóż, powód domagał się zwolnienia od kosztów postępowania kasacyjnego
w całości (k. 247 akt). Sąd oddalił ten wniosek postanowieniem z 9 lipca 2015 r.
(k. 302 akt). Następnie, postanowieniem z 28 września 2015 r. sąd odrzucił skargę
kasacyjną wskutek jej nieopłacenia (k. 327 akt). Zażalenie wniesione na
postanowienie z 28 września 2015 r. jest miejscem na kwestionowanie – na
podstawie art. 380 k.p.c. – postanowienia z 9 lipca 2015 r. W istocie, skarżący tak
postąpił. Dodać trzeba, że w tym wypadku nie występuje problem opłaty od
zażalenia, ponieważ została ona uiszczona.
Następnie, postanowieniem z 9 września 2016 r. Sąd Najwyższy uchylił
postanowienie z 28 września 2015 r. z uwagi na nieważność postępowania
wywołaną niewłaściwym składem sądu (k. 375-377 akt).
Sąd ponownie odrzucił skargę kasacyjną postanowieniem z 22 listopada
2016 r. (k. 379 akt). Powód wniósł zażalenie, w którym również domagał się
skontrolowania postanowienia z 9 lipca 2015 r., co było prawidłowym jego
postępowaniem. Wniósł także – o czym poniżej – o zaliczenie opłaty, którą
pierwotnie uiścił od zażalenia na postanowienie z 28 września 2015 r. (k. 387-388
akt).
Powód został jednak wezwany do wniesienia opłaty od zażalenia (k. 397,
399 i 401 akt), której nie uiścił, co skutkowało odrzuceniem zażalenia
postanowieniem z 5 kwietnia 2017 r. (k. 402 akt), a które zostało zaskarżone
zażaleniem, będącym przedmiotem rozpoznania. Tak, jak już to wskazano powyżej,
skarżący w tym środku odwoławczym zaskarżył w trybie art. 380 k.p.c.
postanowienie z 9 lipca 2015 r. oddalające jego wniosek o zwolnienie od kosztów
sądowych wraz z poprzedzającym je zarządzeniem przewodniczącego z 19 maja
2015 r., ściśle mówiąc, oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów postępowania
kasacyjnego.
III CZ 125/25
5
Otóż, kontrola postanowienia z 9 lipca 2015 r., dotycząca obowiązku
uiszczenia kosztów sądowych od skargi kasacyjnej, nie może być przeprowadzona
w innym postępowaniu incydentalnym, a mianowicie dotyczącym obowiązku
poniesienia kosztów od zażalenia. Powód powinien złożyć wniosek o zwolnienie go
od kosztów sądowych postępowania zażaleniowego i wówczas, gdyby nie został on
uwzględniony, mógłby wnosić o jego kontrolę na podstawie art. 380 k.p.c.
W przeciwnym razie, wniosek o przeprowadzenie takiej kontroli w istocie był
niedopuszczalny.
Drugi – wspomniany już powyżej – argument skarżącego nawiązywał do
obowiązku zwrotu opłaty od pierwotnego zażalenia na podstawie art. 79 ust. 1 pkt 1
lit. e u.k.s.c. in casu zaliczenia jej na poczet opłaty od zażalenia na drugie
z postanowień o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Zdaniem powoda, uchylenie
pierwotnego postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej z uwagi na nieważność
postępowania, dawało możliwość zastosowania ww. podstawy prawnej.
Bezspornie, w ówczesnym stanie prawnym, obowiązywał art. 79 ust. 1 pkt 1
lit. e u.k.s.c., który stanowił, że sąd z urzędu zwraca stronie całą uiszczoną opłatę
od: apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej w razie uwzględnienia środka zaskarżenia
z powodu oczywistego naruszenia prawa i stwierdzenia tego naruszenia przez sąd
odwoławczy lub Sąd Najwyższy. Dodać należy, że aktualne brzmienie tego
przepisu jest tożsame.
Wykładając ww. artykuł nie można pominąć, że zawiera on w swojej treści
koniunkcję, a mianowicie musi wystąpić „oczywiste naruszenie prawa” i musi być
ono „stwierdzone przez sąd odwoławczy lub Sąd Najwyższy”. W sumie bez
zastrzeżeń wskazuje się, że formuła stwierdzenia oczywistego naruszenia prawa
może przybrać różną postać. W praktyce przyjmuje się, że stwierdzenie
oczywistego naruszenia prawa może nastąpić jako:
1) wyraźne stwierdzenie w sentencji orzeczenia sądu odwoławczego lub Sądu
Najwyższego, iż doszło do oczywistego naruszenia prawa przez sąd przez
nakazanie zwrotu całej uiszczonej opłaty od zażalenia (np. „nakazuje Sądowi
Okręgowemu zwrot na rzecz pozwanego 30 zł (trzydzieści) złotych opłaty sądowej
uiszczonej od zażalenia”;
III CZ 125/25
6
2) wyraźne stwierdzenie w uzasadnieniu orzeczenia sądu odwoławczego lub Sądu
Najwyższego, iż doszło do oczywistego naruszenia prawa przez sąd (np.:
„Zażalenie okazało się oczywiście uzasadnione. Nienależnie pobrana opłata od
zażalenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu apelacji podlega
zwrotowi na rzecz organu rentowego, który ją uiścił”; „Zażalenie jest oczywiście
uzasadnione, dlatego Sąd Okręgowy powinien zwrócić stronie skarżącej opłatę od
zażalenia na podstawie art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. e u.k.s.c.”.
Gdy sąd nie stwierdził oczywistego naruszenia prawa przy uwzględnieniu
środka zaskarżenia, brak jest podstaw do zwrotu uiszczonej opłaty zarówno
w całości, jak i w części. Niestwierdzenie kwalifikowanego naruszenia prawa może
nastąpić przez „przemilczenie tej kwestii w uzasadnieniu orzeczenia” albo wyraźne
zaznaczenie w uzasadnieniu, że do takiego naruszenia prawa nie doszło (zob.
szerzej wraz powołanym orzecznictwem P. Feliga [w:] M. Uliasz, P. Feliga, Ustawa
o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, wyd. IV, Warszawa 2024,
tezy 37-49 do art. 79).
Postanowienie Sądu Najwyższego z 9 września 2016 r. uchylające pierwotne
postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej z 28 września 2015 r. (k. 375-377
akt), nie zawiera formuły (stwierdzenia) wymaganej przez art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. e
u.k.s.c.
Z przedstawionych powodów orzeczono, jak w sentencji, na podstawie art.
39814 w zw. z art. 3941 § 1 i § 3 k.p.c.
[a.ł]
Jacek Grela
