III CZ 112/26

III CZ 112/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba 29 czerwca 2026 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 czerwca 2026 r. w Warszawie zażalenia S.K. na wyrok Sądu Okręgowego w Opolu z 15 grudnia 2025 r., II Ca 1336/25, w sprawie z powództwa S.K. przeciwko […] Bank spółce akcyjnej w W o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, oraz z powództwa wzajemnego […] Bank spółki akcyjnej w W. przeciwko S.K. o zapłatę 1) uchyla zaskarżony wyrok, 2) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach zażaleniowego w orzeczeniu kończącym w sprawie. postępowania postępowanie [A.T.] UZASADNIENIE III CZ 112/26 2 Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2024 r. Sąd Rejonowy w Prudniku w połączonych sprawach z powództwa S.K. przeciwko […] Bank spółce akcyjnej w W. (dalej: „B.”) o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego oraz z powództwa Banku przeciwko S.K. o zapłatę ustalił, że umowa o pożyczkę gotówkową zawarta przez strony w dniu 24 listopada 2016 r. jest nieważna (punkt I), oddalił powództwo Banku w całości (punkt IV) i rozstrzygnął o kosztach procesu ( punkt II, III i V). U podstaw rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że umowa pożyczki objęta sporem została zawarta przez pośrednika finansowego, za którego odpowiada Bank, w warunkach czynu niedozwolonego polegającego na świadomym wprowadzeniu konsumenta w błąd co do warunków na jakich została zawarta umowa. Mechanizm działania pośrednika polegający na podstępnym wprowadzaniu konsumentów w błąd i wyzyskiwaniu ich naiwności miał miejsce w stosunku do wielu osób i jest przedmiotem postępowania karnego. W ocenie Sądu pierwszej instancji proces zawierania umowy był dotknięty tak istotnymi wadami, że umowa jest nieważna (art. 58 § 1 i 2 k.c.), niezależnie od tego, czy w postępowaniu karnym, w którym powód ma status pokrzywdzonego, działanie to zostanie zakwalifikowane jako przestępstwo. Wobec uwzględnienia powództwa głównego Sąd Rejonowy oddalił powództwo wzajemne wywodzone z umowy pożyczki, która nie została ważnie zawarta. Podkreślił, że pozwanemu (powodowi wzajemnemu) może przysługiwać jedynie roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, jednak nie zostało przez niego zgłoszone, a Sąd nie może orzekać ponad żądanie. Sąd Rejonowy wyjaśnił także, że zgłoszone przez H. w W. (dalej: „H.”) oświadczenie o wstąpieniu do sprawy w charakterze powoda w trybie art. 192 pkt 3 k.p.c. jest nieskuteczne, powód (pozwany wzajemny) nie wyraził bowiem zgody na takie wstąpienie. Wyrokiem z 15 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Opolu - orzekając na skutek apelacji pozwanego - uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. U podstaw wydania orzeczenia kasatoryjnego legło stwierdzenie, że zaskarżony wyrok został wydany w warunkach nieważności postępowania ( art. III CZ 112/26 3 386 § 2 k.p.c.). Pismo procesowe H. z dnia 22 lipca 2021 r. dotyczące zgłoszenia przystąpienia do sprawy w charakterze powoda (pozwanego wzajemnego) nie zostało bowiem doręczone powodowi (pozwanemu wzajemnemu), nie miał on zatem możliwości zajęcia stanowiska odnośnie do ewentualnego wstąpienia nabywcy wierzytelności objętej sporem do procesu w miejsce Banku. Taki stan rzeczy doprowadził do pozbawienia nabywcy wierzytelności możliwości obrony swoich praw przez uniemożliwienie mu potencjalnego wzięcia udziału w sprawie. Sąd Okręgowy nie podzielił natomiast zarzutów zażalenia wskazujących na możliwość kwalifikowania roszczenia dochodzonego pozwem wzajemnym jako nienależnego świadczenia. Stwierdził także, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy powinien doręczyć powodowi pismo nabywcy wierzytelności celem ustalenia czy wyraża on zgodę na jego wstąpienie do postępowania oraz przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w zakresie pominiętych wniosków dowodowych powoda. Postanowieniem z 25 września 2025 r., Sąd Najwyższy – orzekając na skutek apelacji powoda (pozwanego wzajemnego) - uchylił zaskarżony wyrok pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. W motywach rozstrzygnięcia stwierdził, że zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. jest uzasadniony, na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego nie doszło bowiem do nieważności postępowania. W kontekście naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy wskazał natomiast, iż Sąd Okręgowy podkreślił, że „procedowanie Sądu Rejonowego pozostaje w sprzeczności z istotą procesu kontradyktoryjnego”. Słusznie również zauważył, że „Sąd Rejonowy dokonując rekonstrukcji stanu faktycznego, opierając się jedynie na dowodach z dokumentów naruszył zasady określone w przepisach art. 232 k.p.c. w związku z art. 243 k.p.c. ...” Zasygnalizował jednocześnie „brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, co wynika z przyznania waloru wiarygodności twierdzeniom pozwu, przy braku postępowania dowodowego, w tym przede wszystkim w zakresie dowodów osobowych.” Przy uwzględnieniu przywołanego stanowiska, zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., uznał za niezasadny przyjmując, że Sąd drugiej instancji mógł III CZ 112/26 4 uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdyż wydanie wyroku wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Wyrokiem z 15 grudnia 2025 r. Sąd Okręgowy w Opolu ponownie rozpoznając sprawę, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Prudniku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy przytoczył motywy uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z których jego zdaniem wynikało, iż wskazany w zażaleniu powoda - pozwanego wzajemnego S.K. zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. okazał się niezasadny, a Sąd drugiej instancji mógł uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdyż wydanie wyroku wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W konsekwencji stwierdził, że aktualne pozostają motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego 15 listopada 2024 r., jak również zalecenia w nim zawarte, które nie wymagają ponownego przytaczania. Wyrok ten zaskarżył zażaleniem powód (pozwany wzajemny) S.K. wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 386 § 6 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Okręgowy istotnie nie doręczył pełnomocnikom stron odpisu postanowienia Sądu Najwyższego z 25 września 2025 r. (II CZ 28/25). Nie prowadzi do jednak do pozbawienia skarżącego możliwości obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.) a stanowi jedynie uchybienie procesowe mogące mieć wpływ na wynik sprawy. Wpływ taki jednak w okolicznościach sprawy nie występuje. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia przytoczył bowiem stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy (k. 386), a sformułowane na tej podstawie zarzuty zażalenia są wystarczające do jego uwzględnienia. III CZ 112/26 5 Nie można bowiem odmówić racji skarżącemu, że w okolicznościach sprawy nie było żadnych podstaw do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., a Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę błędnie postrzegał zakres związania prawomocnym orzeczeniem Sądu Najwyższego z 25 września 2025 r. ( II CZ 28/25). W postanowieniu Sądu Najwyższego z 25 września 2025 r. ( k. 370-371) Sąd ten uchylił bowiem wyrok kasatoryjny Sądu Okręgowego z 15 listopada 2025 r. Wiążąca jest zatem sentencja tego rozstrzygnięcia a nie jego motywy pozostające z nią w częściowej sprzeczności w zakresie zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. W przypadku rozbieżności między sentencją orzeczenia, a jego uzasadnieniem o zakresie rozstrzygnięcia decyduje sentencja, a nie uzasadnienie. Ocenę tę wzmacnia fakt, że Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Nie upatrywał natomiast przyczyn wydania wyroku kasatoryjnego w nie rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy istoty sprawy, czy nie przeprowadzeniu postępowania dowodowego w całości. Zanegował jedynie oparcie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia na dowodach z dokumentów, wskazując na potrzebę uwzględnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy zgłoszonych przez powoda wniosków dowodowych w zakresie osobowych źródeł dowodowych (k.348-349). Trafnie nie identyfikował jednak potrzeby przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w zakresie dowodu z zeznań świadków i powoda z wystąpieniem przesłanki kasatoryjnej w postaci potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.). Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym ma natomiast ograniczoną kognicję, która ogranicza się jedynie do badania prawidłowości dokonanego przez Sąd drugiej instancji wyboru między reformatoryjnym a kasatoryjnym sposobem rozstrzygnięcia sprawy. W ramach tej analizy Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do wydania orzeczenia kasatoryjnego na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Bezprzedmiotowe jest w tych okolicznościach badanie formalnej prawidłowości wydania przez Sąd Najwyższy postanowienia do którego motywów odwołał się Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, w szczególności czy zostało ono wydane w ważnym postępowaniu (zob. m.in. uchwała składu połączonych Izb III CZ 112/26 6 Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego – zasada prawna - z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz. 34; postanowienia Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021, nr 10, poz. 41; z 15 września 2023 r., III CZP 3/22, niepubl.; z 10 stycznia 2024 r., II PUO 2/24, niepubl.; wyroki ETPC z 22 lipca 2021 r., nr 43447/19, Reczkowicz przeciwko Polsce; z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce; z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce; z 23 listopada 2023 r., nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce; z 15 marca 2022 r., nr 43572/18, Grzęda przeciwko Polsce, z 6 października 2022 r., skarga nr 35599/20, Juszczyszyn przeciwko Polsce oraz wyroki TSUE z 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż.; z 21 grudnia 2023 r., C – 718/21, L.G. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa). Wychodząc z błędnych założeń dotyczących zakresu związania postanowieniem Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy w zaskarżonym orzeczeniu uznał, że istnieje podstawa do wydania orzeczenia kasatoryjnego na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. wobec konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Motywując zasadność swego stanowiska odwołał się do uzasadnienia wyroku z 15 listopada 2024 r. (II Ca 388/24), w którym wskazano jedynie na potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego w zakresie osobowych źródeł dowodowych (k. 348-349), która zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie stanowi podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wyjaśniano, że podstawy uchylenia wyroku nie stanowią niedokładności postępowania, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji, nie przeprowadził części dowodów lub nie wziął pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpoznania sprawy lub nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, w tym przeprowadził ocenę dowodów w sposób budzący wątpliwości Sądu drugiej instancji, czy też niedostatecznie umotywował swoje stanowisko (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2015 r., V CZ 16/15, niepubl. i z 26 czerwca 2015 r., I CZ 45/15, niepubl. oraz wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2017 r., I CZ 27/17, niepubl.). III CZ 112/26 7 Według przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej, postępowanie przed sądem drugiej instancji ma charakter merytoryczny i jest kontynuacją postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 382 k.p.c.) (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 13 października 2017 r., I CZ 90/17, niepubl., i z 29 września 2017 r., V CZ 58/17, niepubl.). W tej sytuacji to w postępowaniu apelacyjnym, które ma charakter merytoryczny – powinny zostać zbadane kwestie, które nie zostały zdaniem Sądu Okręgowego w sposób wystarczający rozważone przez Sąd Rejonowy, a Sąd ten jest zobowiązany naprawić dostrzeżone wadliwości i należycie zastosować prawo materialne (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 9 lutego 2017 r., III CZ 2/17, niepubl.; z 6 kwietnia 2017 r., IV CZ 139/16, niepubl.; i z 13 kwietnia 2017 r., I UZ 5/17, niepubl.). Brak zatem w okolicznościach sprawy jakichkolwiek podstaw do wydania orzeczenia kasatoryjnego z uwagi na potrzebę przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Konieczność taka zachodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie przeprowadził w ogóle żadnego postępowania dowodowego albo przeprowadził wyłącznie dowody na okoliczności nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, względnie, gdy uchybienia formalne sądu pierwszej instancji powodują potrzebę powtórzenia przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego w całości (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 marca 2019 r., II CZ 114/18, niepubl.). Sytuacja taka w sprawie nie zachodzi. Sąd Rejonowy wyjaśnił bowiem podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia, odniósł się do materialnoprawnych przesłanek żądania i je ocenił rozstrzygając istotę poddanych mu pod osąd żądań (k. 279-292). Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia oparł na dowodach z dokumentów szczegółowo opisanych w uzasadnieniu (k. 289-289 verte). Pominął jedynie wnioski dowodowe powoda (pozwanego wzajemnego) S.K. o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków Z.G., T.F., J.K., R.M. oraz zeznań powoda uznając, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy obejmujący dowody z dokumentów jest wystarczający do wydania korzystnego dla powoda rozstrzygnięcia (art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c.). III CZ 112/26 8 Jeżeli Sąd Okręgowy uznaje - mimo nie zgłoszenia w apelacji pozwanego Banku stosownych zarzutów dotyczących pominięcia zgłoszonych przez powoda wniosków dowodowych, przy jednoczesnym negowaniu, że udowodnił on dostatecznie istnienie podstaw do stwierdzenia nieważności umowy pożyczki (k. 298-303) - że celowe jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie, rzeczą tego Sądu, jako Sądu merytorycznie rozpoznającego sprawę jest ewentualne uzupełnienie postępowania dowodowego w tym zakresie w postępowaniu apelacyjnym. Potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie może natomiast stanowić podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego. Zważywszy, że część wniosków i argumentacji zażalenia odnosi się do kwestii merytorycznych dotyczących rozstrzygnięcia apelacji, podkreślenia w tym kontekście wymaga, że zażalenie na orzeczenie Sądu drugiej instancji uchylające orzeczenie Sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania nie jest środkiem prawnym służącym badaniu materialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia, a poza zakresem kontroli Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu odwoławczego, co do meritum. Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym bada jedynie prawidłowość dokonanego przez Sąd drugiej instancji wyboru między reformatoryjnym a kasatoryjnym sposobem rozstrzygnięcia sprawy ( zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13, OSNC-ZD 2014 r., nr 1, poz. 4 i z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, niepubl. oraz powołane w nich orzeczenia). Usuwa się zatem spod kognicji Sądu Najwyższego badanie czy Sąd drugiej instancji trafnie wskazał na potrzebę uzupełnienia materiału dowodowego. Istotne z perspektywy przesłanek do wydania wyroku kasatoryjnego jest tylko to, że w sprawie nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, w której Sąd Okręgowy upatrywał podstaw uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego pozostawił, zgodnie z art. 108 § 1 w zw. z art. 398²¹ i art. 394¹ § 3 k.p.c. Sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. III CZ 112/26 9 [A.T.] [a.ł]