III CZ 105/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Ireneusz Kunicki
23 kwietnia 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 23 kwietnia 2026 r. w Warszawie
zażalenia Banku
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 11 czerwca 2024 r., I ACa 1640/22,
w sprawie z powództwa S.M. i M.P.
przeciwko Bankowi
o zapłatę i ustalenie,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając
o kosztach postępowania zażaleniowego
kończącym postępowanie w sprawie.
rozstrzygnięcie
w orzeczeniu
(E.C.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 22 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie: 1. Zasądził od
pozwanej - Banku na rzecz powódek S.M. i M.P. kwotę 1 223,00 zł wraz z
ustawowymi odsetkami; 2. Oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz
powództwa ewentualne, 3. Umorzył postępowanie w zakresie cofniętego
III CZ 105/25
2
powództwa dotyczącego wniosku o stwierdzenie nieważności części umowy
kredytu z 11 lipca 2006 r. w zakresie ustalonej tam waluty kredytu; 4. Obciążył
powódki solidarnie obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanego kosztów procesu,
szczegółowe rozstrzygnięcie pozostawiając w tej mierze referendarzowi
sądowemu. Oddaleniu podlegało żądanie główne o zapłatę i ustalenie oraz
ewentualne o zapłatę i ewentualne do niego żądanie o ustalenie, wszystkie
powiązane z nieważnością całej umowy oraz żadanie ewentualne o zapłatę
powiązane z nieważnością klauzuli walutowej. Uwzględnieniu podlegało wyłącznie
roszczenie ewentualne o zwrot kwoty powiązanej z tzw. spreadem, w związku z
uznaniem zapisu umowy kredytu w tym zakresie za abuzywny, a w konsekwencji za
bezskuteczny.
Wyrokiem z 11 czerwca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie na skutek
apelacji powódek uchylił zaskarżony wyrok w punktach drugim oraz czwartym
i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi
Okręgowemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zakwestionował „ocenę dowodów” przeprowadzoną przez
Sąd Okręgowy, który ocenił, że umowa zawarta przez strony jest umową o kredyt
walutowy, gdy tymczasem jest to umowa o kredyt denominowany kursem franka
szwajcarskiego, a zatem umowa o kredyt złotowy. To „wadliwe ustalenie” Sądu
Okręgowego przełożyło się, w ocenie Sądu odwoławczego, na nierozpoznanie
istoty sprawy. Wadliwe były także ustalenia, że oceniana umowa nie zawiera
klauzuli waloryzacyjnej, a także, że powodowie mogli spłacać kredyt w świetle
postanowień umowy od początku w walucie denominacji. Sąd Okręgowy miał też
dokonać błędnej wykładni tej umowy. Wadliwa ocena zawartej przez strony umowy
doprowadziła Sąd Okręgowy do błędnego wniosku, że nie występowała w niej
klauzula ryzyka walutowego oraz w konsekwencji do uchylenia się od oceny tej
klauzuli w kontekście abuzywności. Konsekwencją tych „błędnych ustaleń
faktycznych” była przedwczesna oceną, że zawarta przez strony umowa jest
ważna, a nadto, że została skutecznie wypowiedziana. Błędne stanowisko Sądu
pierwszej instancji przełożyło się na wadliwe zastosowanie art. 189 k.p.c. Sąd ten
bowiem uznał, że skoro umowa była ważnie zawarta, a następnie skutecznie
III CZ 105/25
3
wypowiedziana, powódki nie wykazały interesu prawnego w żądaniu ustalenia
nieważności umowy. W takiej sytuacji również doszło do nierozpoznania istoty
sprawy, skoro powódki wskazywały w powództwie głównym i żądaniach
ewentualnych zarówno na tzw. bezwzględną nieważność umowy, której Sąd
Okręgowy się nie dopatrzył, jak również na abuzywność części postanowień
umownych. W zakresie klauzul przeliczeniowych ocena taka została dokonana
przez Sąd pierwszej instancji, natomiast nie rozważono klauzuli ryzyka walutowego.
Powódki nie wyrażały woli sanowania postanowień niedozwolonych, a zatem
wobec stanowiska powódek rozważeniu winno podlegać w dalszej kolejności to,
jaki występuje skutek zamieszczenia przez pozwanego w ocenianej umowie
postanowień niedozwolonych.
Pozwana wniosła zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego, zarzucając
„naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art.
386 § 4 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i wadliwe przyjęcie, że Sąd
Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, podczas gdy wyrok tego Sądu był oparty na
dogłębnym zbadaniu całości zgłoszonego w sprawie materiału dowodowego,
głębokiej analizie stanu faktycznego i przepisów prawa”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.
Jak wynika z art. 386 § 2 i 4 k.p.c. sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony
wyrok i przekazuje sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji
jedynie wówczas, gdy doszło do nieważności postępowania, nierozpoznania istoty
bądź gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości. Podstawą wydania przez Sąd apelacyjny zaskarżonego wyroku była
druga z wymienionych przesłanek.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego przez
nierozpoznanie istoty sprawy należy rozumieć nieprawidłowość rozstrzygnięcia,
która polega na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi
się do tego, co było przedmiotem sprawy lub zaniechaniu zbadania materialnej
podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu błędnego
przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca
III CZ 105/25
4
roszczenie powoda (zob. np. postanowienia SN: z 23 września 1998 r., II CKN
897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, z.
3, poz. 36; z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15;
z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16). O nierozpoznaniu istoty sprawy można także
mówić wówczas, gdy sąd pierwszej instancji dokonał prawnej oceny żądania bez
ustalenia podstawy faktycznej, co w konsekwencji oznaczałoby konieczność
poczynienia kluczowych ustaleń w instancji odwoławczej po raz pierwszy. W takiej
sytuacji procesowej zachodziłaby konieczność uchylenia orzeczenia sądu pierwszej
instancji z uwagi na respektowanie uprawnień stron, które wynikają z zasady
dwuinstancyjności postępowania sądowego (zob. np. postanowienia SN:
z 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z 23 września 2016 r.,
II CZ 73/16; z 24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16; z 16 listopada 2022 r., III CZ 268/22;
z 10 marca 2023 r., III CZ 449/22).
Jak wynika z analizy uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd odwoławczy
w sposób niewłaściwy zrozumiał pojęcie nierozpoznania istoty sprawy zawarte
w art. 386 § 4 k.p.c.
Sąd pierwszej instancji poczynił w sprawie zasadnicze ustalenia faktyczne
istotne dla jej rozstrzygnięcia i ocenił merytorycznie ustalony stan faktyczny
w kontekście sformułowanych w pozwie żądań. Sąd drugiej instancji dokonał
wprawdzie odmiennej oceny prawnej zebranego materiału, nie jest to jednak
okoliczność, która decyduje o zastosowaniu art. 386 § 4 k.p.c. Jeśli nawet Sąd
Okręgowy popełnił błędy w zakresie czynienia ustaleń faktycznych, czy też oceny
prawnej, w tym nawet pominął przesłanki wynikające z art. 58 k.c., nie oznacza to,
że doszło do nierozpoznania istoty sprawy (zob. np. postanowienie SN z 16 maja
2023 r., III CZ 124/23). Należy podkreślić, że Sąd drugiej instancji, realizując swoją
rolę procesową przewidzianą w modelu apelacji pełnej, po ponownym poczynieniu
ustaleń faktycznych, może dokonać odmiennej niż Sąd pierwszej instancji oceny
prawnej umowy kredytowej oraz jej poszczególnych elementów oraz samodzielnie
przeanalizować skutki prawne tej oceny, zwłaszcza w zakresie ewentualnej
nieważności.
III CZ 105/25
5
Wadliwa ocena braku interesu prawnego strony powodowej w wytoczeniu
powództwa o ustalenie i przedwczesne jego oddalenie z tej przyczyny może
prowadzić do nierozpoznania istoty sprawy (zob. postanowienie SN
z 26 października 2016 r., III CZ 40/16). Sytuacja taka nie miała jednak miejsca
w sprawie niniejszej, gdyż Sąd Okręgowy, pomimo przyjęcia, że powódki nie
posiadały interesu prawnego w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy,
w istocie ocenił umowę pod tym kątem, uznając ją za ważna.
Podsumowując, Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym apelacją wyroku
rozstrzygnął o żądaniach pozwu i odniósł się do jego materialnoprawnej podstawy,
a w konsekwencji nie można zasadnie twierdzić, że Sąd ten nie rozpoznał istoty
sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.
Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na
podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., pozostawiając
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie, stosownie do art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c. i art.
3941 § 3 k.p.c.
Ireneusz Kunicki
(E.C.)
[a.ł]
