III CZ 1/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Paweł Grzegorczyk
15 maja 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 maja 2026 r. w Warszawie
zażalenia M.S.
na wyrok Sądu Okręgowego w Krośnie
z 4 listopada 2025 r., I Ca 126/25,
w sprawie z powództwa M.G. i S.G.
przeciwko M.S.
o ochronę posiadania,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie
o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia
kończącego postępowanie w sprawie.
(K.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 4 listopada 2025 r. Sąd Okręgowy w Krośnie na skutek
apelacji pozwanego M.S. uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Jaśle z dnia 5
listopada 2024 r. wydany w sprawie z powództwa M.G. i S.G. o ochronę posiadania
i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
III CZ 1/26
2
Sąd Okręgowy wskazał, że w sprawie doszło do wielu uchybień, które
spowodowały nieustalenie podstawy faktycznej co do tego, co stanowi przedmiot
żądanej ochrony posiadania. Doszło tym samym do nierozpoznania istoty sprawy,
gdyż Sąd Rejonowy orzekł co do przedmiotu nieobjętego żądaniem i dokonał oceny
żądania bez ustalenia podstawy faktycznej. To zaś wymagałoby poczynienia
kluczowych ustaleń po raz pierwszy w postępowaniu apelacyjnym, czemu
sprzeciwia się zasada dwuinstancyjności.
Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył zażaleniem pozwany,
zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem pozwanego, Sąd Okręgowy
błędnie przyjął, że doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Ewentualna potrzeba
uzupełnienia postępowania dowodowego nie stanowi natomiast podstawy
uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi a quo.
Na tej podstawie pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i ponowne
rozpoznanie apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd
pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy,
rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd
drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności
sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji,
mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza
zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum
wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia
28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia
2013 r., III CZ 2/13).
W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy
dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy
żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca
roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia
III CZ 1/26
3
23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego
2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października
2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4
in fine k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji
lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu
o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda
ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie
przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce
w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny
granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego
2017 r., III CZ 63/16).
Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie
dowodowe, w tym z wykorzystaniem dowodów osobowych i dokonał na ich
podstawie ustaleń uzasadniających – w ocenie tego Sądu – rozstrzygnięcie jak
w sentencji. Okoliczność, że w przekonaniu Sądu Okręgowego dokonane przez
Sąd Rejonowy ustalenia nie były adekwatne lub wystarczające, aby stanowić
podstawę zaskarżonego apelacją rozstrzygnięcia, nie jest równoznaczna
z nierozpoznaniem istoty sprawy. W judykaturze wielokrotnie podkreślano, że
konieczność dokonania dalszych ustaleń faktycznych, nawet jeżeli zakres
wymaganego uzupełnienia podstawy faktycznej jest znaczny, nie uzasadnia
wydania wyroku kasatoryjnego.
Stanowisko, według którego dokonaniu takich ustaleń, określanych przez
Sąd Okręgowy mianem „kluczowych, miałby sprzeciwiać się dwuinstancyjny model
postępowania sądowego, zapoznaje w istocie procesową rolę sądu drugiej instancji
w przyjętym modelu apelacji, która ukierunkowana jest na rozpoznanie sprawy,
z wykorzystaniem kompetencji rozpoznawczych odpowiadających w zasadzie
kompetencjom sądu pierwszej instancji i przy założeniu, że funkcja kontrolna sądu
drugiej instancji stanowi refleks ponownego rozpoznania sprawy. Stosownie do
tego, jak również wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie (por. np. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2024 r., II UZ 24/24 i z dnia 31 stycznia
2025 r., III CZ 278/24), prowadzenie postępowania dowodowego w drugiej instancji,
III CZ 1/26
4
nawet w szerokim zakresie, i dokonanie na jego podstawie samodzielnych ustaleń,
nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń
wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), jak również dwuinstancyjnego
modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji (por.
np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK-A
2003, nr 3, poz. 20 i postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada
2010 r., Ts 49/10, OTK-B 2011, nr 1, poz. 90 i z dnia 6 października 2015 r., Ts
52/14, OTK-B 2015, nr 5, poz. 446).
Jedynym odstępstwem od wskazanych reguł jest sytuacja, w której zachodzi
konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, tj. gdyby
dowody przeprowadzone przez sąd pierwszej instancji – w świetle oceny prawnej
sądu drugiej instancji – okazały się nieistotne lub nieprzydatne z punktu widzenia
rozstrzygnięcia sprawy, ewentualnie, gdyby postępowania dowodowego nie
przeprowadzono w ogóle. Za takim rygorystycznym podejściem, utrwalonym
w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 28 listopada 2014 r., I CZ 75/14, z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14,
z dnia 15 kwietnia 2015 r., IV CZ 6/15, z dnia 13 października 2016 r., II UZ 40/16,
z dnia 19 grudnia 2019 r., IV CZ 87/19 i z dnia 6 czerwca 2023 r., II UZ 4/23), stoi
założenie, że zapewnienie efektywności postępowania apelacyjnego wymaga
ograniczenia do koniecznego minimum przypadków powrotu sprawy do pierwszej
instancji. Koresponduje ono również z wykładnią historyczną, nakazującą
respektować konsekwencje zmiany art. 386 § 4 k.p.c., która polegała na wyraźnej
eliminacji dopuszczalności wydania wyroku kasatoryjnego w razie potrzeby
przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części (art. 1 pkt 19
ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego,
ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych
w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz. U. nr
48, poz. 554).
Sąd Okręgowy nie podnosił jednak, iżby przeprowadzone przez Sąd
Rejonowy dowody były w całości nieprzydatne do rozstrzygnięcia sprawy.
Przyczyny wydania wyroku kasatoryjnego nie stanowi również ocena, wzmiankowo
akcentowana w motywach wyroku Sądu Okręgowego, według której Sąd Rejonowy
III CZ 1/26
5
orzekł co do przedmiotu nieobjętego żądaniem pozwu, względnie „odbiegającego
zupełnie od roszczenia powodów” (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 23 lutego 2017 r., I CZ 20/17 i z dnia 1 grudnia 2025 r., III CZ 175/25).
W konkluzji zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. należało uznać za trafny, co
prowadziło do uchylenia zaskarżonego wyroku. Poza zakresem rozważań
pozostawały natomiast te argumenty zażalenia, które wiązały się z oceną
merytorycznego stanowiska Sądu Okręgowego, jako pozostające poza kognicją
Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym toczącym się na podstawie
art. 3941 § 11 k.p.c.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,
Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Paweł Grzegorczyk
(K.G.)
[a.ł]
