II ZO 48/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Barbara Skoczkowska
Dnia 1 lipca 2026 r.
w sprawie obwinionego X. Y. – prokuratora Prokuratury Krajowej
po rozpoznaniu, na posiedzeniu, bez udziału stron, w dniu 1 lipca 2026 r.
w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej
zażalenia wniesionego przez obrońcę obwinionego X. Y. – adw. B. L. na
zarządzenie Przewodniczącego Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze
Generalnym z dnia 27 marca 2026 r., sygn. […], w części tj. w zakresie pkt 2,
odmawiające przyjęcia zażalenia na postanowienie Sądu Dyscyplinarnego przy
Prokuratorze Generalnym z dnia 18 lutego 2026 r., z uwagi na wniesienie go
przez osobę nieuprawnioną
postanowił:
uchylić zarządzenie w zaskarżonej części, tj. w zakresie pkt
2 i sprawę przekazać Przewodniczącemu Sadu
Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym do
ponownego rozpoznania celem nadania biegu zażaleniu.
UZASADNIENIE
II ZO 48/26
2
Przed Sądem Dyscyplinarnym przy Prokuratorze Generalnym toczy się
postępowanie o sygn. akt […], którego przedmiotem jest rozpoznanie sprawy
dyscyplinarnej X. Y. – prokuratora Prokuratury Krajowej.
W trakcie jego trwania, na rozprawie w dniu 18 lutego 2026 r. Sąd
Dyscyplinarny przy Prokuratorze Generalnym nie uwzględnił, złożonego do
protokołu, ustnego wniosku jednego z obrońców obwinionego, tj. prokuratora
P. W. o zawieszenie prowadzonego postępowania dyscyplinarnego z uwagi na
skierowany do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie z Konstytucją
przepisów ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze.
Zażalenie na powyższe, z zachowaniem terminu ustawowego, złożyli
obrońcy obwinionego: prokurator P. W. oraz adw. Ł. P., występujący z
substytucji adw. B. L. zaskarżając je w całości, wnosząc o zmianę
zaskarżonego postanowienia i zawieszenie postępowania.
Zarządzeniem z dnia 27 marca 2026 r., sygn. […] Przewodniczący Sądu
Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym, w pkt 1 przyjął zażalenie
obrońcy obwinionego - prokuratora P. W. z dnia 25 lutego 2026 r. i w tym
zakresie przekazał sprawę do rozpoznania sądowi odwoławczemu – Izbie
Odpowiedzialności Zawodowej Sadu Najwyższego, zaś w pkt 2 odmówił
przyjęcia zażalenia adw. Ł. P. z dnia 25 lutego 2026 r. działającego z
substytucji obrońcy adw. B. L., z uwagi na wniesienie go przez osobę
nieuprawnioną;
Zażalenie na odmowę przyjęcia zażalenia wniósł obrońca obwinionego
– adw. B. L., podnosząc:
1. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść
wydanego zarządzenia, tj. art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 171 pkt 1 ustawy
z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 390
z późn. zm.) poprzez odmowę przyjęcia zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r.
i bezpodstawne przyjęcie, że zażalenie zostało wniesione przez osobę
II ZO 48/26
3
nieuprawnioną, gdyż adw. Ł. P. działał obok obrońcy obwinionego
ustanowionego w sprawie tj. adw. dr. B. L., jako czwarty obrońca, podczas gdy
środek odwoławczy został wniesiony przez substytuta prawidłowo
ustanowionego obrońcy, działającego zamiast obrońcy adw. dr. B. L. w
granicach udzielonego mu umocowania, co skutkowało błędną odmową
przyjęcia środka odwoławczego i naruszenia przysługującego obwinionemu
prawa do obrony;
2. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść
wydanego zarządzenia, tj. art. 6 k.p.k. w zw. z art. 77 k.p.k. poprzez przyjęcie,
że adw. Ł. P. - substytut obrońcy, wnoszący zażalenie z dnia 25 lutego 2026 r.
staje się kolejnym (czwartym) obrońcą obwinionego z uwagi na samodzielność
więzi prawnej między substytutem, a stroną, której interesy ma reprezentować,
podczas gdy jego działanie w sprawie było realizowane w imieniu obrońcy
adw. dr. B. L., co wynika wprost z prawidłowo udzielonej i wykazanej
substytucji załączonej do zażalenia, co doprowadziło do bezpodstawnego
ograniczenie prawa obwinionego do obrony i merytorycznego rozpoznania
wniesionego środka odwoławczego.
Na podstawie tak skonstruowanych zarzutów wniósł o uchylenie w
trybie art. 463 § 1 k.p.k. w zw. z art. 466 § 1 k.p.k. zarządzenia Sądu
Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym z dnia 27 marca 2026 r. w
zaskarżonej części, tj. w zakresie pkt 2 i przyjęcie zażalenia z dnia 25 lutego
2026 r., ewentualnie o przekazanie przedmiotowego zażalenia do Sądu
Najwyższego Izby Odpowiedzialności Zawodowej, wnosząc o uchylenie
zaskarżonego zarządzenia w zaskarżonej części tj. w zakresie pkt 2 i przyjęcie
zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r, celem merytorycznego rozpoznania.
Zarządzeniem z dnia 17 kwietnia 2026 r., sygn. […] Przewodniczący
Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym przekazał zażalenie w
II ZO 48/26
4
powyższym zakresie do rozpoznania Izbie Odpowiedzialności Zawodowej
Sądu Najwyższego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kontrola instancyjna zainicjowana wniesionym zażaleniem
spowodowała konieczność uchylenia zarządzenia w zaskarżonej części tj.
w zakresie pkt. 2.
Stanowisko Przewodniczącego Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze
Generalnym, zaprezentowane w zaskarżonym zarządzeniu, opiera się na
wadliwej wykładni przepisów prawa procesowego oraz ustrojowego,
regulujących instytucję udzielania dalszego pełnomocnictwa procesowego,
powszechnie określanego substytucją. Substytucja (z łac. substitutio, czyli
zastępstwo), oznacza upoważnienie do występowania w danym postępowaniu,
w niniejszej sprawie, w postępowaniu dyscyplinarnym, w zastępstwie
udzielającego substytucji.
Pełnomocnik substytucyjny nie staje się zatem, bezpośrednio,
pełnomocnikiem strony w rozumieniu kolejnego obrońcy, lecz wstępuje
w prawa i obowiązki pełnomocnika pierwotnego. Substytucja może mieć
charakter jednorazowy, częściowy lub stały. Pod względem prawnym substytut
nie staje się nowym, autonomicznym podmiotem stosunku obrony. Działa on
wprawdzie wyłącznie w imieniu i na rzecz strony, ale w granicach
umocowania adwokata, który tej substytucji mu udzielił, stając się pośrednio
reprezentantem interesów strony.
Odmienna wykładnia prowadziłaby bowiem do rażącego naruszenia
przepisów o reprezentacji procesowej, skutkującego brakiem prawidłowego
umocowania. Przyjęcie odmiennego stanowiska, w sposób rażący
i nieuzasadniony naruszałoby fundamentalne, gwarantowane przez art. 6 k.p.k.
prawo obwinionego do obrony. Instytucja substytucji pełni kluczową rolę
gwarancyjną w postępowaniu sądowym.
II ZO 48/26
5
Należy przy tym podkreślić, że udzielenie substytucji stanowi ustawowe
uprawnienie ustanowionego w sprawie obrońcy. Strona może w
pełnomocnictwie zakazać dalszego udzielania pełnomocnictwa procesowego,
jednak w tej sprawie takiego zakazu nie było. Brak wyłączenia woli
mocodawcy wprost legitymizuje adwokata do powołania substytuta.
Jednocześnie należy wskazać, że ani przepisy Kodeksu postępowania
karnego, ani regulacje ustawy – Prawo o adwokaturze nie zawierają normy,
która nakazywałaby lub choćby sugerowała, że ustanowiony w sprawie
obrońca może udzielić substytucji wyłącznie drugiemu obrońcy,
występującemu w danej sprawie. Prawo nie formułuje żadnych ograniczeń
podmiotowych co do osoby substytuta, poza oczywistym wymogiem
posiadania przez niego uprawnień zawodowych (z ustawowymi wyjątkami).
Skoro ustawodawca nie wprowadził zakazu ustanawiania substytutów spoza
kręgu osób występujących dotychczas w postępowaniu, to organ procesowy
nie jest uprawniony do kreowania takich ograniczeń w drodze wykładni
zawężającej, działającej na niekorzyść obwinionego.
W konsekwencji, realizowanie czynności procesowych – w tym
wniesienie zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r. – przez prawidłowo
legitymującego się substytuta – adw. Ł. P. stanowiło w sensie procesowym
działanie w imieniu adw. B. L. na rzecz obwinionego X. Y. Wprowadzenie
substytuta do udziału w sprawie w żadnym momencie nie doprowadziło do
zwiększenia liczby obrońców obwinionego powyżej ustawowego limitu
określonego w art. 77 k.p.k., gdyż liczba ustanowionych mandatów
obrończych niezmiennie wynosiła trzy.
Odmowa przyjęcia zażalenia, stanowiła zatem rażące naruszenie
przepisów, tj. art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 171 pkt 1 ustawy z dnia 28
stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze. Formalizm procesowy nie może
bowiem służyć ograniczaniu konstytucyjnego prawa do sądu i blokować
II ZO 48/26
6
merytorycznej kontroli rozstrzygnięć, zwłaszcza w sytuacji, gdy umocowanie
substytuta zostało wykazane w sposób niebudzący wątpliwości i zgodny z
obowiązującymi przepisami prawa korporacyjnego. Mając powyższe na
uwadze koniecznym stało się uchylenie w zakresie pkt 2. zaskarżonego
zarządzenia.
Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy postanowił jak
w sentencji.
[M. T.]
[r.g.]
