II UZ 70/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 maja 2026 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)
SSN Bohdan Bieniek (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z odwołania I. G.
od decyzji Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Łodzi
o wznowienie postępowania o wysokość emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 12 maja 2026 r.,
zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z dnia 26 listopada 2025 r., sygn. akt III AUa 531/25,
oddala zażalenie.
Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Zbigniew Korzeniowski
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 20 marca 2025 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił odwołanie
I. G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziału w Łodzi z dnia 17
grudnia 2024 r.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony w dniu 22 października 2009
r. złożył wniosek o wcześniejszą emeryturę w związku z pracą w warunkach
szczególnych. Decyzją z dnia 17 grudnia 2009 r. organ rentowy przyznał
odwołującemu się emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym od 1 listopada 2009
r. W dniu 29 grudnia 2016 r. złożył on wniosek o przyznanie emerytury z
II UZ 70/26
2
powszechnego wieku emerytalnego. Decyzją z dnia 11 stycznia 2017 r. pozwany
przyznał ubezpieczonemu emeryturę od dnia 1 grudnia 2016 r., to jest od miesiąca,
w którym zgłoszono wniosek na podstawie art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.
U. z 2023 r. poz. 1251, dalej jako ustawa emerytalna). Podstawa obliczenia
emerytury podlegała pomniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych
emerytur.
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20)
orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób,
które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie
przed 6 czerwca 2012 r. jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2
Konstytucji RP.
W dniu 2 grudnia 2024 r. wnioskodawca złożył do organu rentowego wniosek
o przeliczenie emerytury i wypłatę wyrównania, powołując się na powyższe
orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, odwołanie ubezpieczonego podlegało
oddaleniu, bowiem wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został opublikowany, a
więc jego skutki nie wywołują rezultatu w sferze praw i obowiązków
ubezpieczonego.
Apelację od tego orzeczenia wywiódł odwołujący się i Sąd Apelacyjny w
Łodzi wyrokiem z dnia 26 listopada 2025 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Łodzi.
W uzasadnieniu swego stanowiska wskazał, że sąd powszechny nie jest
związany podstawą prawną roszczenia, z jakim występuje ubezpieczony. Dalej
zaznaczył, że odwołujący się mieści się w kręgu osób objętych treścią wyroku
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., a granice jego żądania
wykraczały poza art. 145a k.p.a.
Dalej Sąd wskazał, że zawężenie rozpoznania odwołania nie może być
kwalifikowane inaczej jak nierozpoznanie istoty sprawy, albowiem Sąd Okręgowy
ograniczył się do badania podstaw do wznowienia postępowania administracyjnego.
Takie ustalenie zamyka stronie drogę do sądu w sytuacji, gdy wydany - ale z
przyczyn od strony niezależnych - choć nieopublikowany wyrok Trybunału
II UZ 70/26
3
Konstytucyjnego w sprawie SK 140/20 doprowadził do uchylenia domniemania
konstytucyjności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. W takiej sytuacji należy
zapewnić stronie wszelkie środki prawne zmierzające do ponownego
rozstrzygnięcia jego sprawy, według stanu prawnego po wyeliminowaniu
niekonstytucyjnych przepisów (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 14
kwietnia 2004 r., SK 32/01, OTK- A 2004 nr 4, poz. 35; wyroki Trybunału
Konstytucyjnego: z 11 czerwca 2002 r., SK 5/02; z 9 czerwca 2003 r., SK 12/03,
OTK-A 2003 nr 6, poz. 51; z 9 czerwca 2003 r., SK 5/03).
W rezultacie Sąd pierwszej instancji, aby rozstrzygnąć istotę sporu winien był
dokonać rozproszonej kontroli konstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.
Nie ma bowiem sporu co do tego, że braki formalne odnośnie do nieopublikowania
wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) zamykają
stronie drogę do wznowienia postępowania w trybie art. 145a k.p.a. Dokonując
oceny w tym zakresie co do dopuszczalności zastosowania rozproszonej kontroli
konstytucyjności, należy zwrócić uwagę na niewadliwy wyroku Trybunału
Konstytucyjnego P 20/16 (OTK-A 2019 r., poz. 11), co dostatecznie motywuje tezę
o potrzebie przywrócenia standardu konstytucyjnego w granicach rozpoznawanej
sprawy (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., III
USKP 52/21).
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył zażaleniem w całości pełnomocnik
organu rentowego, podnosząc naruszenie art. 386 § 4 k.p.c., przez jego wadliwe
zastosowanie, skoro Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy. Mając na
uwadze powyższe, domagał się uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wypada wstępnie zaznaczyć, że w postępowaniu toczącym się na skutek
zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu
sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., Sąd
Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nierozpoznania istoty sporu
II UZ 70/26
4
(art. 386 § 4 k.p.c.) przez sąd pierwszej instancji, to znaczy bada, czy sąd drugiej
instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające
uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko
uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, bada
czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo czy
rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania
dowodowego w całości. Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne
kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 16 listopada 2022 r., III UZ 28/22, LEX nr 3521387).
Z treści art. 386 § 4 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić
zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie
nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Nierozpoznanie istoty
sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa (odwołania) i
zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach
stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął
merytoryczne zarzuty pozwanego. Inaczej rzecz ujmując, nierozpoznanie istoty
sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co
było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy
żądania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2019 r., II PK 290/17, LEX
nr 2616203).
Skarżący stoi na stanowisku, że istota sporu została rozpoznana przez Sąd
pierwszej instancji, bowiem wskutek stwierdzenia, że wyrok Trybunału
Konstytucyjnego (SK 140/20) nie został opublikowany, to taki stan rzeczy nie
wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego, a tym samym nie zaistniały
przesłanki do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji.
Powyższe stanowisko organu rentowego nie jest zasadne. Należy
przypomnieć, że specyfika postępowania odrębnego w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych polega na tym, że w miejsce schematu „żądanie - wyrok"
występuje szablon „żądanie (wniosek) - decyzja - odwołanie - wyrok" albo przy
działaniu organu rentowego z urzędu, „decyzja - odwołanie - wyrok" (zob. uchwałę
Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2016 r., III UZP 11/16, LEX nr 2086134).
II UZ 70/26
5
Wzorzec ten daje podstawy do twierdzenia, że w omawianym postępowaniu
odrębnym rozstrzygnięcie sądu koresponduje z zakresem wskazanym w decyzji
administracyjnej. Wynika to z tego, że zgodnie z systemem orzekania w sprawach z
zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd
rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w
granicach jej treści i przedmiotu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010
r., II UK 309/09, LEX nr 604210, z dnia 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr
1816588; z dnia 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236; postanowienia
Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286; z dnia
2 marca 2011 r., II UZ 1/11, LEX nr 844747; z dnia 18 lutego 2010 r., III UK 75/09,
OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; z dnia 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr
604214).
O ile nie ma wątpliwości, że treść decyzji administracyjnej dookreśla sferę,
do której ma odnosić się wyrok sądu, o tyle nie jest jasne jaką rolę odgrywa
odwołanie. W wielu judykatach można znaleźć zapatrywanie, że przedmiot
rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja oraz wniesione od niej odwołanie
(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., I UZP 4/13, LEX nr 1469177;
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 maja 2013 r., I UK 12/13, LEX nr 1331260; z
dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210; z dnia 18 lutego 2010 r., III
UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 2 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286).
Opisywany model został wypracowany w orzecznictwie na typowych,
powtarzalnych sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i siłą rzeczy ten stan
nie uwzględniał zdarzeń, takich jakie mają miejsce w tle przedmiotowego sporu (na
przykład wątpliwości co do skutków orzeczeń sądu konstytucyjnego i konieczności
zapewnienia ubezpieczonemu prawa do kontroli konstytucyjnej normy prawnej).
Obserwując genezę sporu (odwołujący się wystąpił o wznowienie
postępowania, organ rentowy odmówił wznowienia na podstawie art. 145a k.p.c.,
zaś Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie), widoczne jest – co słusznie
podkreśla Sąd Apelacyjny – zaniechanie wdania się w spór co do istoty rzeczy, a
temu przecież przyświeca sądowa kontrola decyzji administracyjnej, zwłaszcza w
sytuacji, gdy neguje się skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W takim
II UZ 70/26
6
razie konieczna jest zastępcza kontrola zgodności spornego przepisu (tu art. 25 ust.
1b ustawy emerytalnej) z ustawą zasadniczą, tak by uprawniony był uprawniony do
efektywnego środka ochrony prawnej, bo przecież temu służy prawo do sądu jako
prawo podstawowe. Nie może być ono wykluczone wskutek zabiegów formalnych
przez li tylko spojrzenie na spór przez pryzmat przepisów k.p.a., podczas gdy
zgłaszający żądanie nie ma obowiązku podania podstawy prawnej swego żądania,
a jego wola (zamiar) został klarownie wyjawiony w treści wniosku. Stąd pogląd
skarżącego, że odwołujący się nie wskazał we wniosku na treść art. 114 ustawy
emerytalnej nie uzasadnia wniosków zawartych w zażaleniu. W rezultacie Sąd
Okręgowy nie odniósł się do istoty sporu wyznaczonej przez zaskarżoną decyzję.
Nie ma przy tym znaczenia, że występuje różnica podstawy prawnej – chodzi
bowiem o możliwość dokonania oceny sytuacji prawnej ubezpieczonego w obliczu
korzystnego dla niego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ubezpieczony domagał
się przesądzenia żądania w oparciu o przepisy prawa materialnego (przeliczenia
emerytury), a organ rentowy (później Sąd pierwszej instancji) przeniósł spór na
grunt proceduralny. W takim razie rysuje się kwestia, czy w takiej sytuacji sąd
ubezpieczeń społecznych powinien trzymać się treści decyzji – tak jak zrobił to Sąd
pierwszej instancji – czy też należy uznać, że „istotą sprawy” jest przeliczenie
emerytury. Wniosek ubezpieczonego inspiruje bowiem organ rentowy do podjęcia
działań władczych. One powinny być jak najszybciej rzetelnie wyjaśnione, tak by
zniwelować różnice stanowisk stron, a nie generować kolejne etapy postępowania.
Wyjaśnienie kontekstowe treści decyzji polega zatem na założeniu, że
wobec niejednoznaczności językowej, przedmiot decyzji koresponduje z klarownym
żądaniem zgłoszonym przez ubezpieczonego. Odwołujący domagał się
przeliczenia emerytury, a więc wnosił o ponowne przeliczenie uprzednio
przyznanego świadczenia. Dążył zatem do ukształtowania swojej sytuacji prawnej
wbrew prawomocnej (ostatecznej) decyzji określającej wysokość jego świadczenia.
W takim wypadku warto odwołać się do stanowiska Sądu Najwyższego
wyrażonego w postanowieniu z 29 października 2020 r., III UZP 4/20 (OSNP 2021
nr 6, poz. 71). Sprowadza się ono do stwierdzenia, że w przypadku
niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego podstawę
prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej
II UZ 70/26
7
decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy
emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny
określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146
k.p.a. U podstaw tego stanowiska leży założenie, że nową okolicznością istniejącą
przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez
organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone
późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167).
Po drugie, godzi się wspomnieć o myśli wyrażonej przez Sąd Najwyższy w
wyroku z dnia 27 marca 2014 r., III UK 115/13 (LEX nr 1554419). Stwierdzono tam,
że jeśli ubezpieczony wystąpi z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa do
emerytury (jej przeliczenie) i domaga się ponownej oceny jego prawa (jego
wysokości), to wniosek taki należy traktować jako złożony w trybie art. 114 ust. 1
ustawy emerytalnej. Jeśli zatem organ rentowy nie stwierdził zaistnienia
określonych w tym przepisie przesłanek do wznowienia postępowania, powinien
wydać decyzję odmawiającą ponownego ustalenia prawa do emerytury. Skoro
wydał decyzję odmawiającą prawa do świadczenia, należy przyjąć, iż doszło do
wznowienia postępowania w sprawie i ponownego rozważenia przez organ rentowy
zasadności roszczeń emerytalnych wnioskodawcy. Rozpoznając odwołanie od
zaskarżonej decyzji, Sąd pierwszej instancji powinien zatem skontrolować w
pierwszej kolejności dopuszczalność przedmiotowego wniosku w świetle art. 114
ust. 1 ustawy emerytalnej, a w razie uznania spełnienia przez ubezpieczonego
warunków wynikających z tego przepisu - dokonać ustaleń w zakresie stanu
faktycznego sprawy, z uwzględnieniem przedłożonych przez wnioskodawcę
nowych dowodów i na tej podstawie ponownie ocenić roszczenia emerytalne
ubezpieczonego w świetle właściwych przepisów prawa materialnego.
Tym samym stanowisko Sądu odwoławczego jest prawidłowe. Prawidłowo
wskazał na zaniechanie rozpoznania istoty sprawy, odwołując się do wątków
związanych z rozproszoną kontrolą konstytucyjności spornej normy prawnej. W tej
sytuacji zażalenie podlega oddaleniu z mocy art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art.
39814 k.p.c.
AGM
II UZ 70/26
8
[a.ł]
Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Zbigniew Korzeniowski
