II UZ 27/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 10 marca 2026 r.
SSN Renata Żywicka
w sprawie z odwołania M. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Toruniu
o rozłożenie nalezności składkowych na raty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 10 marca 2026 r.,
zażalenia odwołującej się Spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 10 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 1215/23,
oddala zażalenie.
[it]
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Toruniu, wyrokiem z 26 lipca 2023 r. ,sygn. akt IV U 303/23
odmówił odrzucenia odwołania (pkt I), zobowiązał Zakład Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Toruniu do wydania decyzji w razie odmowy uwzględnienia
wniosku z 13 grudnia 2022 r. odwołującej M. sp. z o.o. w T., o rozłożenie na raty
należności z tytułu składek za listopad 2022 r. w terminie miesiąca od daty
uprawomocnienia się wyroku (pkt II), stwierdził, że niewydanie decyzji przez organ
rentowy nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa (pkt III) oraz zasądził od organu
rentowego na rzecz odwołującej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania (pkt IV).
Sąd Apelacyjny w Gdańsku, na skutek apelacji organu rentowego, wyrokiem
z 26 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 1215/23 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał
II UZ 27/26
2
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Toruniu, pozostawiając
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku wywiodła odwołująca
spółka, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na jego
treść, w postaci art. 386 § 4 k.p.c., przez niewłaściwą ocenę prawną sprawy i
przyjęcie, że Sąd Okręgowy w Toruniu nie rozpoznał istoty sprawy, przez co Sąd
Apelacyjny w Gdańsku uchylił wyrok z 26 lipca 2023 r. w sprawie o sygn. akt IV U
303/23 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w
Toruniu.
W związku z powyższym skarżąca spółka wniosła o: uchylenie
zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Gdańsku i zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej
spółki zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego
według norm przepisanych. Z ostrożności wniosła także o nieobciążenie skarżącej
spółki kosztami postępowania.
W odpowiedzi na zażalenie, organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia w
całości i zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania
zażaleniowego według norm przepisanych wraz z odsetkami.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie wywiedzione w niniejszej sprawie okazało się nieuzasadnione.
W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia
w trybie zażalenia (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między
innymi z art. 386 § 4 k.p.c. (ten przepis wskazała strona skarżąca). Zatem Sąd
Najwyższy sprawdza, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez Sąd
pierwszej instancji istoty sprawy albo, że wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Ocena ta nie obejmuje
natomiast zarówno merytorycznego stanowiska prawnego Sądu drugiej instancji,
jak i prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą
II UZ 27/26
3
się do kwalifikacji powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386
§ 2 i 4 k.p.c. Tylko wystąpienie tych przesłanek ma znaczenie w postępowaniu
wywołanym wniesionym zażaleniem (por. postanowienie Sądu Najwyższego: z 10
czerwca 2014 r., III PZ 6/14, LEX nr 1486981; z 30 września 2014 r., III UZ 9/14,
LEX nr 1515151; z 21 października 2014 r., III PZ 9/14, LEX nr 1532750; z 22 lipca
2015 r., I UZ 6/15, LEX nr 1767098; z 14 lipca 2016 r., II UZ 22/16, LEX nr 2080525
czy z 24 listopada 2017 r., III CZ 35/17, LEX nr 2459681).
Należy przypomnieć w tym miejscu, że postępowanie apelacyjne ma
charakter merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczać
się do oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać
ponownie własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa
materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31
stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie
apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia
reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Z treści art. 386
k.p.c. wynika, że Sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać
sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach: w razie stwierdzenia
nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez Sąd
pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.).
Ponadto w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że zaistnienie przesłanek do
uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, nie statuuje
obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia kasatoryjnego (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX nr 533041; z 13 listopada 2002 r.,
I CKN 1149/00, LEX nr 75293 i z 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00, OSNP 2004 nr 3,
poz. 46).
Jak wspomniano wyżej, w art. 386 § 4 k.p.c. zostały sformułowane przyczyny
uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi
nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy i konieczność
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
II UZ 27/26
4
Odnośnie do pierwszej z powołanych przesłanek uchylenia wyroku do
ponownego rozpoznania, w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że
Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem „istota sprawy” w wielu
miejscach i w różnych kontekstach normatywnych. Ilekroć ustawodawca odwołuje
się do pojęcia „istota sprawy”, zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych
czynników postępowania, które warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń
stron. Przeważnie ustawodawca czyni to zresztą w celu odróżnienia zagadnień
merytorycznych od kwestii czysto procesowych (formalnych, incydentalnych,
wpadkowych). „Rozpoznanie istoty sprawy” jest pojęciem węższym niż rozpoznanie
i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle. Nie może być też utożsamiane ani kojarzone z
rozpoznaniem tylko kwestii formalnoprawnych. Może ono bowiem oznaczać
wyłącznie zbadanie materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu oraz
ewentualnie, merytorycznych zarzutów pozwanego. Zatem, a contrario,
nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd tego właśnie badania (wyrok
Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz.
22). W judykaturze pojęcie to interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia,
polegająca na wydaniu przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi
się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania
materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony z powodu
bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa
unicestwiająca roszczenie (postanowienia Sądu Najwyższego: z 23 września 1998
r., II CKN 897/97, OSNC z 1999 nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97,
LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; z 9 listopada
2012 r., IV CZ 156/12, LEX nr 1231340; z 23 listopada 2012 r., I CZ 147/12, LEX nr
1284698 oraz wyroki tego Sądu: z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3,
poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635 i z 12 listopada
2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 2). Przykładami nierozpoznania istoty
sprawy są oddalenie powództwa przez Sąd pierwszej instancji, z uwagi na przyjęcie
braku legitymacji procesowej strony, albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub
przedawnienia roszczenia, bez przeprowadzenia pełnego postępowania
dowodowego - w wypadku, gdy Sąd drugiej instancji nie podzieli stanowiska o
wystąpieniu tych podstaw oddalenia żądań (wyroki Sądu Najwyższego: z 23
II UZ 27/26
5
września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22 oraz z 14 maja 2002 r.,
V CKN 357/00, LEX nr 55513). Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas,
gdy Sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub
zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie
merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu powoda na
innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie, nie uwzględnił (nie rozważył)
wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych
rzutujących na zasadność roszczenia powoda. W sprawach z zakresu ubezpieczeń
społecznych, nierozpoznanie istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na
nierozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym
zaskarżoną decyzją. Chodzi o niedokonanie oceny, czy decyzja jest prawidłowa w
świetle przepisów prawa materialnego i na podstawie ustalonego stanu faktycznego
(wyroki Sądu Najwyższego: z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNAPiUS 2000
nr 12, poz. 483; z 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264 oraz
postanowienia: z 15 maja 2018 r., I UZ 7/18, LEX nr 2555737 i z 28 czerwca 2016
r., I UZ 11/16, LEX nr 2093748).
Należy też podkreślić, że postępowanie sądowe w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych, łączy elementy kontrolne i rozpoznawcze. Pierwszy
aspekt każe uznać decyzję organu rentowego za miarodajny przedmiot oceny
merytorycznej sądu, druga właściwość umożliwia sądowi autonomiczne
rozpoznanie sporu, niezależnie od wniosków wynikających z postępowania
administracyjnego. Inaczej rzecz ujmując, sądowi przyznano pełną swobodę
ocenną, tak w zakresie faktów, jak i stosowanego prawa (funkcja rozpoznawcza
sądu). Tylko zatem przedmiot sporu determinowany jest treścią zaskarżonej przez
ubezpieczonego decyzji (funkcja kontrolna sądu). W konsekwencji sąd ubezpieczeń
społecznych nie jest związany oceną prawną organu rentowego, ponieważ kontrola
zaskarżonej decyzji nie ogranicza się do zbadania prawidłowości kwalifikacji
prawnej przyjętej przez organ rentowy, ale polega na zbadaniu materialnoprawnej
podstawy rozstrzygnięcia. W rezultacie, sąd ubezpieczeń społecznych nie jest
związany błędną kwalifikacją prawną czy wadliwym uzasadnieniem zaskarżonej
decyzji (wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2017 r., I UK 220/17, OSNP
2018 nr 8, poz. 109). Sąd ubezpieczeń społecznych, ustalając prawo lub
II UZ 27/26
6
przyznając świadczenie, ma obowiązek ustalić wszystkie jego warunki, nawet gdy
organ rentowy w decyzji negatywnie ocenił tylko niektóre z nich, bez rozpoznania
pozostałych (por. w odniesieniu do prawa do emerytury wyrok Sądu Najwyższego z
7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 55). W związku z tym sąd
ubezpieczeń społecznych może stwierdzić brak przesłanek nabycia prawa do
świadczenia, którego organ rentowy nie zarzucał, ani w uzasadnieniu decyzji, ani w
toku postępowania przed sądem (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego
2002 r., II UKN 42/01,OSNP 2003 nr 22, poz. 551).
Sąd Apelacyjny słusznie uznał, że wyrok Sądu pierwszej instancji nie mógł
się ostać, skoro sąd ten uchylił się od obowiązku merytorycznego rozpoznania
sprawy. Sąd pierwszej instancji miał bowiem podstawy do oceny zasadności
rozstrzygnięcia organu o odmowie zawarcia układu ratalnego, powinien
merytorycznie zbadać tę kwestię i wydać merytoryczne rozstrzygnięcie o istocie
sporu. Nie ulega wątpliwości, że odmowa uwzględnienia wniosku z art. 29 ust. 1
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.
Dz.U. z 2024 r., poz. 479) o rozłożeniu należności z tytułu składek na raty,
następuje w formie decyzji administracyjnej, od której przysługuje odwołanie do
sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania
cywilnego (art. 83 ust. 1 i ust. 2 tej ustawy; zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia
10 grudnia 2024 r. III UZP 3/24, OSNP 2025 nr 4, poz. 38). Ale, jak to wynika z
orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zakwalifikowanie danego pisma
jako decyzji administracyjnej (postanowienia) nie wymaga, aby zawierało ono
wszystkie składniki, o których mowa w art. 107 § 1 k.p.a. Niezbędnym natomiast
składnikiem uznania pisma za decyzję administracyjną (postanowienie), jest
zawarcie w nim rozstrzygnięcia o istocie sprawy (tak m.in. wyrok Naczelnego Sądu
Administracyjnego z 15 kwietnia 2025 r., III OSK 427/22, Legalis nr 3207386).
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy, z mocy art. 39814 w zw. z art.
3941 § 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji. Nie orzeczono o kosztach postępowania z
uwagi na to, że postępowanie nie zostało zakończone (art. 108 § 1 zdanie pierwsze
k.p.c.).
II UZ 27/26
7
Renata Żywicka
[it]
[a.ł]
