II UZ 20/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 8 maja 2025 r.
SSN Romualda Spyt (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło
SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania P. spółki z o.o. w B.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Bydgoszczy
z udziałem M.U.
o składki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 8 maja 2025 r.,
zażalenia odwołującej się Spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 30 października 2024 r., sygn. akt III AUa 226/23, III AUz 40/23,
1. oddala zażalenie,
2. wniosek pozwanego o zasądzenie kosztów zastępstwa
procesowego pozostawia do rozstrzygnięcia w orzeczeniu
kończącym postępowanie.
Halina Kiryło Romualda Spyt Zbigniew Korzeniowski
[M.D.]
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z 25 października 2022 r. uchylił
decyzję pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bydgoszczy z 10
II UZ 20/25
2
marca 2022 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Podstawą uchylenia
był art. 47714 § 21 k.p.c.
Uchyloną decyzją pozwany określił podstawy wymiaru składek oraz kwoty
składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe,
wypadkowe i zdrowotne dla zainteresowanej M.U. w wysokości i za okres od
stycznia do marca 2018 r. - jak w zaskarżonej decyzji, z tytułu zatrudnienia na
podstawie umowy o pracę zawartej z P. sp. z o.o. w B. przy ul. D. 26/4. Przyczyną
uchylenia decyzji było niedoręczenie ubezpieczonej decyzji (decyzję wysyłano na
adres płatnika składek przy ul D. 26). Płatnik nie zna aktualnego miejsca
zamieszkania ani pobytu zainteresowanej. W aktach ZUS brak jakiegokolwiek
dowodu doręczenia zainteresowanej zaskarżonej decyzji i jakichkolwiek
wcześniejszych pism. Również własne spostrzeżenia Sądu wykluczają możliwość,
by ubezpieczona (wraz z wieloma innymi osobami w analogicznej sytuacji, których
sprawy stały się przedmiotem rozpoznania tut. Sądu), mogła pracować lub
mieszkać w niewielkim budynku przy ul. D. 26 w B., w którym znajduje się siedziba
spółki - agencji pracy tymczasowej. Organ rentowy nie wskazał aktualnego adresu
do doręczeń zainteresowanej. Doręczenie na adres płatnika składek było
nieprawidłowe. Zarówno organ rentowy jak i odwołujący się nie znają aktualnego
adresu zainteresowanej. Tymczasem to doręczenie decyzji przez organ rentowy
ma kluczowe znaczenie, bowiem od tego momentu biegnie dla strony termin do
wniesienia odwołania. Postępowanie sądowe prowadzone bez udziału
zainteresowanej byłoby dotknięte nieważnością. Ustanowienie kuratora w niniejszej
sprawie nie doprowadziłoby do konwalidowania postępowania administracyjnego,
które toczyło się przed organem rentowym. Przesłanie odwołania jednej ze stron
bez doręczenia decyzji ubezpieczonemu było przedwczesne a prowadzenie całego
postępowania przed organem rentowym bez udziału strony byłoby rażącym
naruszeniem prawa w rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 30 października 2024 r. uchylił wyrok
Sądu Okręgowego w Bydgoszczy i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania
temu Sądowi na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Apelacyjny stwierdził, iż
art. 47714 § 21 k.p.c. nie mógł być podstawą uchylenia decyzji pozwanego przez
Sąd Okręgowy. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest określenie wysokości
II UZ 20/25
3
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Decyzja ta ma przy tym
charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny. Nie można zatem przyjąć, że
następuje nałożenie na stronę zobowiązania, skoro organ rentowy jedynie
stwierdza wysokość istniejących z mocy prawa należności składkowych. Nie jest to
więc decyzja „nakładająca zobowiązanie”, lecz stwierdzająca pewien stan odnośnie
do prawidłowej wysokości składek na ubezpieczenia społeczne. Tym samym nie
można przyjąć, by przedmiot zaskarżonej decyzji mieścił się w katalogu decyzji
określonych w art. 47714 § 21 k.p.c., a - ponownie zaakcentować trzeba - przepisu
tego nie należy wykładać rozszerzająco. Określenie podstawy wymiaru składek nie
jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z 11 czerwca 2024 r., II UZ 8/24, wyrok Sądu Najwyższego z 19
maja 2022 r., I USKP 130/21, postanowienie Sądu Najwyższego z 4 października
2022 r., II UZ 31/22). Płatnik składek w prowadzonych przez organ rentowy z
urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości
podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie jest
spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2023 r., II UZ 35/23). W sprawie
doszło do nierozpoznania istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Sąd
Okręgowy bowiem nie badał zasadności zaskarżonej decyzji, uznając, że doszło do
rażącego naruszenia przez organ rentowy przepisów o postępowaniu przed tym
organem. Sąd Okręgowy rozpoznając niniejszą sprawę winien przeprowadzić
postępowanie dowodowe w zakresie wynikającym z art. 227 k.p.c. w odniesieniu do
przedmiotu zaskarżonych decyzji, dokonać oceny dowodów i poczynić ustalenia co
do faktów w sprawie, po czym dokonać ich oceny prawnej w kontekście przedmiotu
zaskarżonych decyzji. Istotne jest także prawidłowe zidentyfikowanie i określenie
stron postępowania, a także - umożliwienie im udziału w postępowaniu, bacząc by
miały one zapewnioną możność obrony swych praw.
P. sp. z o.o. w zażaleniu (na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c.) zarzuciła
naruszenie (błędne zastosowanie) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. przez
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż nieważnością
II UZ 20/25
4
dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje nigdy nie
zostały doręczone zainteresowanym.
Pozwany wniósł o oddalenie zażalenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie nie jest zasadne.
Postępowanie sądowe jest dwuinstancyjne (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP).
Sąd Okręgowy jako sąd pierwszej instancji powinien rozpoznać istotę sprawy,
czego nie uczynił (art. 316 k.p.c., art. 47714 k.p.c.). W takiej sytuacji Sąd Apelacyjny
mógł uchylić wyrok Sądu Okręgowego i przekazać sprawę temu Sądowi do
ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Oceny tej nie zmienia
zastosowanie przez Sąd Okręgowy art. 47714 § 21 k.p.c., które nie było uprawnione.
Art. 47714 § 21 k.p.c. jest podstawą procesową uchylenia decyzji organu
rentowego przez sąd pierwszej instancji, natomiast art. 386 § 4 k.p.c. jest podstawą
procesową uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji przez sąd drugiej instancji.
W sprawie to pierwsze uchylenie nie było uprawnione, co było wystarczającą
podstawą wydania zaskarżonego orzeczenia przez Sąd Apelacyjny.
Nie jest to sprawa nowa. Sąd Najwyższy orzeka jednolicie i oddala zażalenia
płatnika w podobnym układzie procesowym. Z tej perspektywy pozwany w
odpowiedzi na zażalenie zasadnie odwołuje się do postanowienia Sądu
Najwyższego z 11 czerwca 2024 r., II UZ 11/24, które jest jednym z wielu orzeczeń
w podobnych sprawach.
Orzeczenie to reprezentuje teza, że brak doręczenia decyzji ZUS
ubezpieczonym nie jest i nie może być wadą decyzji, a ponadto nie ma znaczenia
w kwestii dopuszczalności stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. i nie wystarcza też do
zastosowania art. 47714a k.p.c.
Rzecz w tym, iż prawo ubezpieczonej nie zostało pogwałcone, przede
wszystkim dlatego, że nie występowała w postępowaniu sądowym jako strona. Sąd
rozpoznaje odwołanie od decyzji tej strony, która wniosła odwołanie. Realizuje to
prawo do sądu odwołującego i co do zasady nie może być wyłączone przez
niemożność skutecznego doręczenia decyzji ubezpieczonej w sprawie, której
II UZ 20/25
5
przedmiot obejmuje podstawę wymiaru składek oraz kwotę składek, a w której ZUS
wysłał decyzję ubezpieczonej na adres płatnika.
Dla systemu ubezpieczeń społecznych wartością jest rozpoznanie sprawy,
choć ta sprawa ujawnia, że nie są i nie muszą być rzadkie przypadki spraw, w
których ZUS nie będzie znał aktualnego adresu ubezpieczonego. Nie pozbawia to
ubezpieczonego bezwzględnie jego praw, jako że może sam dochodzić tego
samego (co wynika z decyzji), bowiem wyrok w tej sprawie, w której nie uczestniczy,
nie będzie dla niego wiążący (art. 366 k.p.c.). Ponadto nie jest wykluczone, że
ubezpieczona dowie się o sprawie i zechce w niej uczestniczyć jako
zainteresowana.
W sprawie występują przede wszystkim odrębne interesy procesowe, czyli
organu rentowego, który chce utrzymania decyzji i płatnika, który zwalcza decyzję
zasadniczo z pozycji procesowej.
W aspekcie procesowym sytuacja jest podobna do sprawy rozpoznanej
przez Sąd Najwyższy postanowieniem z 20 stycznia 2024 r., pod sygn. II UZ 62/23.
Aktualną i użyteczną jest zatem wykładnia wówczas przedstawiona, a dotycząca
podstawowego w tej sprawie art. 47714 § 21 k.p.c., gdyż jest to regulacja wyjątkowa,
albowiem obejmuje tylko ubezpieczonego, i tylko wtedy gdy decyzja organu
rentowego nakłada na niego zobowiązanie, ustala wymiar tego zobowiązania lub
obniża świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o
postępowaniu przed organem rentowym.
Innymi słowy nie ma racji Sąd Okręgowy, że brak prawidłowego doręczenia
pisma w toku postępowania administracyjnego ubezpieczonej, w tym decyzji,
stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c., gdyż nie jest
to przedmiotem tej regulacji. Decyzja nie nakłada zobowiązania na ubezpieczoną,
dlatego również z tej zasadniczej przyczyny nieuprawnione było stosowanie
art. 47714 § 21 k.p.c.
Nie jest zatem możliwe uwzględnienie wniosku zażalenia.
Przeciwne stanowisko zażalenia nie jest zasadne.
ZUS nie wydał decyzji określającej indywidualne zobowiązanie
ubezpieczonej. Nie spełnia się zatem warunek stosowania szczególnej regulacji z
art. 47714 § 21 k.p.c., co też nie kończy argumentacji, gdyż w zwykłej sytuacji,
II UZ 20/25
6
określenie składki od podstawy wymiaru ciąży na płatniku, czyli bez potrzeby
wydawania indywidualnej decyzji (a co również nie przemawia za stosowania tej
regulacji) przez organ rentowy.
Ponadto nie można nie zauważyć, że podstawą decyzji jest szczególna
sytuacja materialna, w której ZUS do zachowania płatnika odnosi art. 58 k.c. Jest to
regulacja prawa materialnego, a nie procesowego, dlatego jest kwestią materialną i
odrębną od wyjątkowej, jednak procesowej podstawy stosowania art. 47714 § 21
k.p.c., bo odnoszonej w tej sprawie do płatnika a nie do ubezpieczonej.
Na tym tle kwestia procesowa braku doręczenia decyzji ubezpieczonej przez
organ rentowy nie jest przesłanką zastosowania art. 47714 § 21 k.p.c., podobnie jak
w sprawie II UZ 62/23.
Zażalenie nie jest zasadne również w części opartej na zarzucie naruszenia
art. 386 § 4 k.p.c. Chodzi wówczas o kasację wyroku sądu ze względu na
określone zaniechania w sprawie przed sądem a nie przed organem rentowym,
czyli rzutujące na materialną warstwę sprawy, a więc nie o kwestie dotyczące
stosowania art. 47714 § 21 k.p.c., nawet po uchwale Sądu Najwyższego z 21
czerwca 2023 r., III UZP 5/23, gdyż kontrola ta jest nadal zawężona do stosowania
tego ostatniego przepisu (w miejsce postanowienia sądu pierwszej instancji
wskazano na wyrok a w miejsce zażalenia na apelację).
Natomiast art. 47714a k.p.c. wyjątkowo i w szczególnych sytuacjach pozwala
na uchylenie wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi
rentowemu. Na tym tle art. 47714 § 21 k.p.c. jest regulacją szczególną (odrębną) i
jak wskazano nie spełnia się w tej sprawie.
Nie jest zatem zasadny wniosek zażalenia o uchylenie zaskarżonego wyroku
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo oddalenie apelacji
pozwanego, skoro nie było podstaw do stosowania art. 47714 § 2 k.p.c. i nie są
również zasadne zarzuty naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. i art. 47714 § 22 k.p.c.
Nieznajomość adresu zaineresowanej nie jest przeszkodą do prowadzenia sprawy
sądowej pomiędzy płatnikiem, który staje się powodem i organem rentowym, który
jest stroną pozwaną. Jak zauważono znaczenie ma rozstrzygnięcie sprawy, której
przedmiot wyznacza decyzja pozwanego.
II UZ 20/25
7
Z tych motywów nie uwzględniono wniosków zażalenia i orzeczono jak w
sentencji (art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.).
Wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego należy uznać za
przedwczesny, jako że koszty postępowania zażaleniowego przed Sądem
Najwyższym składają się na koszty procesu i sąd rozstrzyga o tych kosztach w
orzeczeniu kończącym sprawę w instancji (art. 108 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3
k.p.c.).
M.D.
[a.ł]
