II UZ 12/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 11 marca 2026 r.
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania U. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Bydgoszczy
z udziałem R.B., A.D., T.H., T.P., V.S., P. Sp. z o.o. z siedzibą w B.
o składki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 11 marca 2026 r.,
zażalenia odwołującej się spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 11 września 2024 r., sygn. akt III AUa 740/23,
1) oddala zażalenie,
2) orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego
pozostawia do rozstrzygnięcia w orzeczeniu kończącym
postępowanie.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyniku rozpoznania apelacji wniesionej przez
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bydgoszczy od wyroku Sądu
Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 21 marca 2023 r., wyrokiem z dnia 11 września
2024 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania
II UZ 12/26
2
Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o
kosztach postępowania odwoławczego.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 11 września 2024 r. Sąd Apelacyjny wyjaśnił,
że zaskarżonymi decyzjami organ rentowy określił podstawy wymiaru składek oraz
kwotę składek na obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne dla uczestników z tytułu
wykonywania pracy na podstawie umów zlecenia u płatnika składek U. spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.
Od powyższych decyzji odwołania złożył płatnik, wskazując, iż nie był
zobowiązany do deklarowania składek za sporne umowy z uwagi na zbieg tytułów,
ponadto, że nie jest znane miejsce pobytu zleceniobiorców. Z akt organu
rentowego wynikało, że powyższe decyzje zostały doręczone na adres płatnika
składek.
Sąd Okręgowy zobowiązał płatnika do podania, czy w dacie wydania
zaskarżonych decyzji i później zleceniobiorcy pracowali pod adresem ul. (…)
(lub …). Płatnik wskazał ww. adres jako adres zamieszkania ubezpieczonych. W
aktach kontroli ZUS brak jest dowodu zawiadomienia zleceniobiorców o toczącym
się postępowaniu, jakichkolwiek pism w sprawie zawartych umów z płatnikiem oraz
dowodu prawidłowego doręczenia jej zaskarżonej decyzji.
W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Bydgoszczy zaskarżonym
orzeczeniem określonym jako postanowienie, uchylił zaskarżone decyzje i
przekazał sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu na podstawie
art. 47714 § 21 k.p.c. na koszt pozwanego.
Apelację (określana mianem zażalenia - dostosowanym do określenia
orzeczenia) od przedmiotowego orzeczenia w całości wywiódł organ rentowy
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Sąd Apelacyjny wskazał, że zaskarżone orzeczenie należało potraktować
jako wyrok, a wniesione zażalenie jako apelację. O rodzaju środka odwoławczego
decyduje nie postać, jaką nadał swemu orzeczeniu Sąd pierwszej instancji, ale
przedmiot rozstrzygnięcia. W uchwale z dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23, LEX
nr 3571900, Sąd Najwyższy stwierdził, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji
zaskarżonej decyzji organu rentowego oraz przekazanie sprawy temu organowi do
ponownego rozpoznania na podstawie art. 47714 § 21 k.p.c. następuje wyrokiem.
II UZ 12/26
3
Sąd Apelacyjny wskazał za Sądem Najwyższym (postanowienie z dnia 20
września 2023 r. II UZ 20/23), że płatnik składek w prowadzonych przez organ
rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie
wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie
jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.
Zgodnie z art. 47714 § 21 k.p.c., jeżeli decyzja nakładająca na
ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub
obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o
postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę
do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten został wprowadzony
do porządku prawnego z dniem 7 listopada 2019 r, i stanowi odstępstwo od ogólnej
zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie sądowe
powinno skupić się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a
kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów
postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego
postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd powszechny może i
powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które ją
dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego jako
przedmiotu odwołania.
Stosownie do treści art. 47714 § 21 k.p.c. uchylenie decyzji organu rentowego
możliwe jest wówczas, gdy dotyczy ona "ubezpieczonego" (przesłanka
podmiotowa), a przy tym jest decyzją nakładającą na niego zobowiązanie,
względnie ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie
(przesłanka przedmiotowa). Wobec tego konieczne jest rozważenie, czy płatnik
składek objęty jest zakresem tego przepisu. Innymi słowy, czy można uznać go za
ubezpieczonego, a jeżeli nie, to jaki status posiada on w postępowaniu. Należy w
związku z tym przywołać regulację art. 47711 § 1 k.p.c., w którym za strony
postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych uznano między
innymi ubezpieczonego, osobę odwołującą się od orzeczenia wojewódzkiego
zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inną osobę, której praw i
obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki zespół do
spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowanego. Nadto, należy
II UZ 12/26
4
uwzględnić definicję ubezpieczonego określoną w art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. Przepis
ten za ubezpieczonego uznaje osobę ubiegającą się oświadczenie z ubezpieczeń
społecznych albo o emeryturę lub rentę; ustalenie istnienia bądź nieistnienia
obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu;
świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych; świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie wypadku lub
choroby pozostające w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji, Straży
Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej, Państwowej Straży
Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa, Służbie Więziennej,
Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu
Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze
Antykorupcyjnym.
Przytoczona regulacja art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. nie obejmuje zatem płatnika
składek w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy
wydaje z urzędu decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i
obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu. Płatnik składek wówczas nie "ubiega
się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia" (postępowanie
toczy się z urzędu), czyli nie składa wniosku w tym przedmiocie a jest to warunek
uznania go w postępowaniu cywilnym (w ramach swoistej fikcji prawnej) za
"ubezpieczonego" zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21). Płatnik składek będący
adresatem wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom
społecznym w postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych ma status
wymienionej w art. 47711 § 1 k.p.c. "innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy
zaskarżona decyzja" (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października
2022 r., II UZ 31/22). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o
ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2020 r., II UZ 12/20).
W związku z powyższym w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego
przyjmuje się, że płatnik składek w prowadzonych przez organ rentowy z urzędu
sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy
II UZ 12/26
5
wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie jest spełniona
przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.
Co do przesłanki przedmiotowej stosowania tego przepisu należy z kolei
stwierdzić, że decyzji o podleganiu ubezpieczeniom społecznym i określającej
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie sposób utożsamiać z
"decyzją nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego
zobowiązania lub obniżającą świadczenie". W szczególności określenie podstawy
wymiaru składek nie jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania
(por. powołany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP
130/21). Czym innym jest bowiem "nałożyć zobowiązanie" - co sugeruje działanie
konstytutywne, a czym innym "ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym" - co
wiąże się z aspektem deklaratywnym (por. powołane wcześniej postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22).
Przepis art. 47714 § 21 k.p.c. uprawnia sąd pierwszej instancji do uchylenia
decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu
tylko w razie, gdy została ona wydana z rażącym naruszeniem przepisów o
postępowaniu przed organem rentowym. Jednak warunkiem takiego
rozstrzygnięcia jest uprzednie ustalenie, że decyzja dotyczy zobowiązania
ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia świadczenia.
Zobowiązaniem takim może być na przykład nałożenie obowiązku zapłaty składek
na ubezpieczenia społeczne własne lub pracowników (osób współpracujących) lub
zobowiązanie do zwrotu wadliwie wypłaconego świadczenia ubezpieczeniowego
albo zobowiązanie do zapłaty należności składkowych przez podmiot, który nie
zgłosił w wymaganym terminie wniosku o upadłość lub likwidację spółki. Nie można
natomiast art. 47714 § 21 k.p.c. interpretować jako obejmującego również
"zobowiązanie w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym", gdyż
podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika ma charakter
obligatoryjny i organ rentowy nie może zobowiązać pracownika ani jego
pracodawcy do "podlegania ubezpieczeniom społecznym" (por. powołane już
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2022 r., II UZ 34/22).
W związku z tym jak podkreślił Sąd Apelacyjny, nawet w przypadku, gdy
decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa (także procesowego), nie jest
II UZ 12/26
6
możliwe jej uchylenie w sytuacji, gdy jej przedmiotem jest podleganie
ubezpieczeniom społecznym (nietrafna jest więc występująca w orzecznictwie
wykładnia, że decyzja stwierdzająca podleganie jako pracownik u płatnika składek
obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu,
chorobowemu i ustalająca podstawę wymiaru składek jest objęta dyspozycją art.
47714 § 1 k.p.c. jako ustalająca wymiar zobowiązań).
Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Apelacyjny do konkluzji, że decyzje
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzające podleganie ubezpieczeniom
społecznym w charakterze osoby wykonującej pracę na podstawie umowy o
świadczenie usług u konkretnego płatnika składek i ustalające podstawę wymiaru
składek nie są objęte hipotezą art. 47714 § 21 k.p.c. W konsekwencji uznać należało,
iż Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy.
Już zatem tylko na marginesie Sąd Apelacyjny odnotował, iż w judykaturze i
doktrynie uznaje się, że pracownikom w sprawie z odwołania płatnika od decyzji
ZUS w sprawie korekty lub ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGSP przysługuje status
zainteresowanych. Art. 47711 k.p.c. określa jedynie osoby mogące mieć charakter
strony (§ 1), a do tego, by ten status rzeczywiście uzyskały, nieodzowny jest
formalny akt procesowy. W wypadku zainteresowanego, który nie został wezwany
do udziału w sprawie przed organem rentowym, jest to wezwanie przez sąd do
udziału w postępowaniu (§ 2 zdanie drugie).
Mając na uwadze przedstawione rozważania, wyrok podlegał uchyleniu na
podstawie art. 386 § 4 k.p.c. o czym orzeczono, jak w sentencji wyroku.
U. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. wniosła
zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 11 września 2024 r., zaskarżając ten
wyrok w całości
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie, gdyby
Sąd Najwyższy uznawał to za możliwe przy odpowiednim stosowaniu art. 39816 - o
uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego. Ponadto w
zażaleniu wniesiono o obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa procesowego
II UZ 12/26
7
poniesionymi przez odwołującego w niniejszym postępowaniu wg norm
przepisanych.
Zaskarżonemu postanowieniu żaląca się zarzuciła, że zostało wydane z
naruszeniem (błędnym zastosowaniem) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c.
przez uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż
nieważnością dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje
nigdy nie zostały doręczone zainteresowanym.
W zażaleniu od powyższego wyroku pełnomocnik płatnika składek zarzucił
naruszenie (błędne zastosowanie) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. przez
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż nieważnością
dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje nigdy nie
zostały doręczone zainteresowanym.
W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że organ rentowy nie dopełnił
obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego i wydał zaskarżone
decyzje wobec wskazanych wyżej ubezpieczonych przedwcześnie (bez
jakiegokolwiek oparcia w materiale sprawy co do poszczególnych ubezpieczonych).
Innymi słowy, organ rentowy nie dysponował wystarczającym materiałem
dowodowym pozwalającym na wydanie decyzji względem ubezpieczonych (...)..
Tymczasem dopiero zgromadzenie materiału dowodowego w stosunku do
konkretnych osób pozwalałoby na stwierdzenie przesłanek wskazanych w treści
zaskarżonych decyzji.
Zdaniem żalącej się zaskarżony wyrok wydano został nie tylko w braku
przesłanek objętych hipotezą art. 386 § 4 k.p.c. ale jego usankcjonowanie
oznaczałoby w praktyce także obrazę podstawowych zasad rządzących
postępowaniem przed organem rentowym i sądami powszechnymi. Za
niedopuszczalne w państwie prawa należy uznać taką wykładnię przepisów, która
doprowadziłaby do wydawania decyzji dotyczących ubezpieczonych bez
zapewnienia im udziału w postępowaniu, co sprowadziłoby postępowanie przed
organem rentowym do wydawania swoistych decyzji „wymiarowych” obciążających
płatnika, bez wiedzy ubezpieczonego, który przecież, w przypadku utrzymania
II UZ 12/26
8
decyzji w mocy, będzie zobowiązany do zapłaty składek opłaconych przez płatnika
ale obciążających ubezpieczonego (wskutek regresu przysługującego płatnikowi).
Mając na uwadze powyższe żaląca się wniosła o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania, a ewentualnie, gdyby Sąd Najwyższy uznawał to za możliwe o
uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego, a ponadto o
obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez
odwołującego w niniejszym postępowaniu według norm przepisanych.
W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia oraz
zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa
procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie płatnika nie jest zasadne i dlatego zostało oddalone. W
orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia w trybie
zażalenia (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między innymi z
art. 386 § 4 k.p.c. (ten przepis wskazał skarżący). Zatem Sąd Najwyższy sprawdza,
czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty
sprawy albo że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania
dowodowego w całości.
Nie ulega również wątpliwości, że postępowanie wywołane zażaleniem na
wyrok kasatoryjny sądu drugiej instancji ma charakter incydentalny i jest
ukierunkowane na zagadnienia procesowe, a nie materialnoprawne. Poza
zakresem kontroli pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu drugiej
instancji co do meritum. Zażalenie nie stanowi alternatywnego instrumentarium
prawnego do materialnoprawnej oceny poprawności rozstrzygnięcia sądu drugiej
instancji, o czym zapomina wnoszący zażalenie, gdy formułuje alternatywny
wniosek, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji
pozwanego (taki wniosek w tym postępowaniu nie może przynieść spodziewanego
rezultatu).
II UZ 12/26
9
Co do zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 386 § 4 k.p.c. w zw.
z art. 47714a przez nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i poprzedzającej
go decyzji organu rentowego oraz nieprzekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, to w utrwalonym orzecznictwie
Sądu Najwyższego ustalono, że w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych wady decyzji administracyjnych spowodowane
naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostają w zasadzie
poza przedmiotem tego postępowania. Zainteresowanie sądu ubezpieczeń
społecznych ograniczone jest do wad formalnych decyzji administracyjnej, które
decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego
jako przedmiotu odwołania. Ze względu na szczególny, kasatoryjny charakter
orzeczenia, należy uznać, że możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu
w trybie art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy
oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., wystąpiły takie wady decyzji organu
rentowego, których naprawienie nie było możliwie w postępowaniu sądowym.
Generalnie chodzi o "przypadki skrajne" i "sytuacje wyjątkowe", ale zarazem
oczywiste, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu, istnieją istotne i obszerne
braki w materiale dowodowym itp.
Wykładnia ta - w kontekście stosowania przez sąd pierwszej instancji art.
47714 § 21 k.p.c. - została ostatnio potwierdzona w uchwale Sądu Najwyższego z
dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23 (LEX nr 3571900), w której (teza 2)
stwierdzono, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji zaskarżonej decyzji organu
rentowego i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania z
naruszeniem art. 47714 § 21 k.p.c. samodzielnie nie uzasadnia uchylenia
zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji
organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania
bezpośrednio organowi rentowemu na podstawie art. 47714a k.p.c. Możliwość
zastosowania art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych,
gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji
organu rentowego, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym.
II UZ 12/26
10
Z tego powodu odpowiada prawu rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o
uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi pierwszej instancji.
Należy ponadto zauważyć, że rozpoznawana sprawa nie należy do katalogu
spraw, w których możliwe jest uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Zgodnie bowiem z art. 47714 § 21 k.p.c. jeżeli decyzja nakładająca na
ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub
obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o
postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę
do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten stanowi odstępstwo
od ogólnej zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych
postępowanie sądowe powinno skupić się na wadach wynikających z naruszenia
prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych
naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie
poza przedmiotem tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd
powszechny, może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji
administracyjnej, które ją dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu
administracyjnego jako przedmiotu odwołania.
Stosownie do treści art. 47714 § 21 k.p.c. uchylenie decyzji organu rentowego
możliwe jest wówczas, gdy dotyczy ona "ubezpieczonego" (przesłanka
podmiotowa), a przy tym jest decyzją nakładającą na niego zobowiązanie,
względnie ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie
(przesłanka przedmiotowa). Wobec tego konieczne jest rozważenie, czy płatnik
składek objęty jest zakresem tego przepisu. Innymi słowy, czy można uznać go za
ubezpieczonego, a jeżeli nie, to jaki status posiada on w postępowaniu.
Należy w związku z tym przywołać regulację art. 47711 § 1 k.p.c., w którym
za strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych uznano
między innymi ubezpieczonego, osobę odwołującą się od orzeczenia
wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inną osobę,
której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki
zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowanego.
II UZ 12/26
11
Nadto, należy uwzględnić definicję ubezpieczonego określoną w art. 476 § 1
pkt 2 k.p.c. Przepis ten za ubezpieczonego uznaje osobę ubiegającą się o
świadczenie z ubezpieczeń społecznych albo o emeryturę lub rentę; ustalenie
istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru
składki z tego tytułu; świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych; świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie
wypadku lub choroby pozostające w związku ze służbą wojskową albo służbą w
Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej,
Państwowej Straży Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa,
Służbie Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz
Centralnym Biurze Antykorupcyjnym.
Przytoczona regulacja art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. nie obejmuje zatem płatnika
składek w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy
wydaje z urzędu decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i
obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu (nietrafny jest pogląd przedstawiony w
wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 listopada 2022 r., III AUa 1269/20,
LEX nr 3480530). Płatnik składek wówczas nie "ubiega się o ustalenie istnienia
bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia" (postępowanie toczy się z urzędu),
czyli nie składa wniosku w tym przedmiocie a jest to warunek uznania go w
postępowaniu cywilnym (w ramach swoistej fikcji prawnej) za "ubezpieczonego"
zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja
2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258). Płatnik składek będący adresatem
wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym w
postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych ma status wymienionej w art.
47711 § 1 k.p.c. "innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja"
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22, LEX
nr 3491361). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o
ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2020 r., II UZ 12/20, LEX nr
3225191). W związku z powyższym w utrwalonym orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjmuje się, że płatnik składek w prowadzonych przez organ
II UZ 12/26
12
rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie
wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie
jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. (wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258 oraz
postanowienia z dnia 23 czerwca 2022 r., I USK 343/21, LEX nr 3455688 i 8
grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796).
Innymi słowy brak prawidłowego doręczenia przedmiotowej decyzji
ubezpieczonemu lub zainteresowanemu nie może stanowić rażącego naruszenia
prawa w rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c., gdyż nie jest to przedmiotem tej regulacji.
Co do przesłanki przedmiotowej stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. należy
stwierdzić, że określającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne
i ustalającej kwoty składek na ubezpieczenia społeczne nie sposób utożsamiać z
"decyzją nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego
zobowiązania lub obniżającą świadczenie". W szczególności określenie podstawy
wymiaru składek nie jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania
(powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21). Czym
innym jest bowiem "nałożyć zobowiązanie" - co sugeruje działanie konstytutywne, a
czym innym "ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym" - co wiąże się z
aspektem deklaratywnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października
2022 r., II UZ 31/22, LEX nr 3491361). Przepis art. 47714 § 21 k.p.c. uprawnia sąd
pierwszej instancji do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania organowi rentowemu tylko w razie, gdy została ona wydana z rażącym
naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Jednak
warunkiem takiego rozstrzygnięcia jest uprzednie ustalenie, że decyzja dotyczy
zobowiązania ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia
świadczenia. Zobowiązaniem takim może być na przykład nałożenie obowiązku
zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne własne lub pracowników (osób
współpracujących) lub zobowiązanie do zwrotu wadliwie wypłaconego świadczenia
ubezpieczeniowego albo zobowiązanie do zapłaty należności składkowych przez
podmiot, który nie zgłosił w wymaganym terminie wniosku o upadłość lub likwidację
spółki. Nie można natomiast art. 47714 § 21 k.p.c. interpretować jako obejmującego
również "zobowiązanie w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym", gdyż
II UZ 12/26
13
podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika ma charakter
obligatoryjny i organ rentowy nie może zobowiązać pracownika ani jego
pracodawcy do "podlegania ubezpieczeniom społecznym" (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 8 grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796). W związku z
tym nawet w przypadku, gdy decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa
(także procesowego) nie jest możliwe jej uchylenie w sytuacji, gdy jej przedmiotem
jest podleganie ubezpieczeniom społecznym (nietrafna jest więc występująca w
orzecznictwie wykładnia, że decyzja stwierdzająca podleganie jako pracownik u
płatnika składek obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,
wypadkowemu, chorobowemu i ustalająca podstawę wymiaru składek jest objęta
dyspozycją art. 47714 § 21 k.p.c. jako ustalająca wymiar zobowiązań; wyroki Sądu
Okręgowego w Gliwicach z dnia 15 czerwca 2021 r., VIII U 1376/20, LEX nr
3226808 oraz z dnia 21 lipca 2021 r., VIII U 338/19, LEX nr 3273859).
Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że decyzje Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych stwierdzające podleganie ubezpieczeniom społecznym
w charakterze osób wykonujących pracę na podstawie umowy o świadczenie usług
u konkretnego płatnika składek nie są objęte art. 47714 § 21 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w
związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie. Nie orzeczono o kosztach
postępowania z uwagi na to, że postępowanie nie zostało zakończone (art. 108 § 1
zdanie pierwsze k.p.c.).
M.G.
[a.ł]
