II USKP 157/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 kwietnia 2025 r.
SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)
SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Rączka
w sprawie z odwołania K. S.
przeciwko Dyrektorowi Wojskowego Biura Emerytalnego w Bydgoszczy
o wysokość emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 16 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 10 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 2134/21,
1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,
2. zasądza od K. S. na rzecz organu rentowego kwotę 360
(trzysta sześćdziesiąt) złotych wraz z odsetkami z art. 98 par. 11
kpc tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w
postępowaniu kasacyjnym.
Dawid Miąsik Jolanta Frańczak Krzysztof Rączka
UZASADNIENIE
II USKP 157/23
2
Decyzją z 19 kwietnia 2021 r. Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w
Bydgoszczy (organ rentowy) ustalił wysokość emerytury ubezpieczonego K. S.
(ubezpieczony) na kwotę 5.163,16 zł począwszy od 1 maja 2021 r. i jednocześnie
ustalił kwotę zmniejszenia z tytułu zarobkowania w wysokości 1290,79 zł od 1 maja
2021 r. na podstawie art. 40 ust. 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r.,
poz. 305 ze zm., dalej jako ustawa zaopatrzeniowa).
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z 7 września 2021 r., VI U 820/21
oddalił odwołanie ubezpieczonego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że stan
faktyczny między stronami nie był sporny. Sporna była natomiast kwestia, czy art. 40
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej ma zastosowanie do przychodu osiągniętego przez
ubezpieczonego z tytułu umowy o pracę zawartej z J. (J.) mieszczącym się w B., to
jest Centrum [...] w imieniu Agencji NATO ds. [...] (N.). Sąd wyjaśnił, że przesłanką
nakazującą zmniejszenie świadczenia jest „osiąganie przychodu z tytułu działalności
podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”. Dlatego kluczowe
znaczenie miało rozstrzygnięcie, czy przychód z zatrudnienia na podstawie umowy
między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej, a Dowództwem […] w Europie z dnia 9
lipca 2016 r. uzupełniającej Protokół dotyczący statusu międzynarodowych
dowództw wojskowych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego
(Dz.U. z 2017 r., poz. 1179, dalej jako umowa z 2016 r.) stanowi „przychód z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art.
40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.
Sąd zauważył, że w przeciwieństwie do ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.
z 2024 r., poz. 1631 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna) ustawa zaopatrzeniowa
nie definiuje „działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu”. Dokonując
językowej i systemowej wykładni tego wyrażenia, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku,
że chodzi o te rodzaje aktywności, które zostały ujęte w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z
2025 r., poz. 350 ze zm., dalej jako ustawa systemowa). Oznacza to, że działalność
wykonywana przez ubezpieczonego na rzecz J. podlega obowiązkowi ubezpieczenia
społecznego, jeśli zostałaby zakwalifikowana do jednej z kategorii tytułów
II USKP 157/23
3
ubezpieczenia społecznego, o których mowa w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej.
Ponieważ umowa, która została zawarta pomiędzy J. oraz ubezpieczonym, może
zostać zakwalifikowana do kategorii umowy o pracę (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy
systemowej), to stanowi obowiązkowy tytuł do ubezpieczenia emerytalnego i
rentowego. Osiągany z tego tytułu przychód musi być zatem uznany za przychód w
rozumieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej. W regulacji tej za przychód uznaje się
bowiem „przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób
fizycznych z tytułu: zatrudnienia w ramach stosunku pracy […]”. Zdaniem Sądu
pierwszej instancji nie ulega wątpliwości, że w przypadku braku innych regulacji,
przychód z umowy o pracę zawartej z J. podlegałby składce na ubezpieczenie
społeczne. Byłby to zatem „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi
ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.
W ocenie Sądu konieczne było jednak odwołanie się do unormowań szczegółowych,
w tym w szczególności umowy z 2016 r.
Sąd Okręgowy przypomniał, że ubezpieczony podlega przepisom dotyczącym
Międzynarodowego Personelu Cywilnego NATO. Status personelu cywilnego
regulowany jest w art. 13 umowy z 2016 r. Z tego przepisu wynika między innymi, że
zgodnie z art. 7 ust. 2 Protokołu dotyczącego statusu międzynarodowych dowództw
wojskowych, ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego (Dz.U. z
2000 r. Nr 64, poz. 746, dalej jako „Protokół Paryski”) oraz przepisami dotyczącymi
personelu cywilnego NATO, Międzynarodowi Pracownicy Cywilni NATO (MPC
NATO) są zwolnieni z wszelkich podatków, jak również składek na polskie
świadczenia społeczne i emerytalne, które są pobierane od pensji lub wynagrodzenia
wypłacanego z tytułu świadczenia przez nich pracy w charakterze
Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO. Sąd stwierdził, że samo
zwolnienie Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO ze składek nie jest
tożsame z wyłączeniem takiej umowy o pracę z kategorii działalności podlegających
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. W ocenie Sądu Okręgowego, zawarta
przez ubezpieczonego umowa i wykonywana przez niego działalność powinna
zostać zakwalifikowana jako zatrudnienie na podstawie umowy o pracę. Takie
zatrudnienie jest zaś bez wątpienia tytułem do obowiązkowego ubezpieczenia
emerytalnego i rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej.
II USKP 157/23
4
Oznacza to, że przychód osiągany z tytułu zatrudnienia w J. jest przychodem z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art.
40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Skutkiem tego jest dopuszczalność obniżenia
emerytury wojskowej.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 10 marca 2023 r., III AUa 2134/21
zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i ustalił,
że wysokość emerytury ubezpieczonego nie ulega zmniejszeniu. Sąd drugiej
instancji zwrócił uwagę, że analogiczna sprawa zakończyła się wydaniem wyroku
tego Sądu z 12 stycznia 2023 r., III AUa 34/22. Podzielając w pełni argumentację
prawną przedstawioną w jego uzasadnieniu, Sąd odwoływał się do uzasadnienia
uchwały Sądu Najwyższego z 23 maja 2017 r., III UZP 4/17 (OSNP 2017 nr 11,
poz. 148) z konkluzją, że między sformułowaniem „przychód z tytułu działalności
podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej a tożsamym wyrażeniem w art. 104 ust. 1 ustawy
emerytalnej nie można postawić znaku równości. Następnie przytoczono za Sądem
Najwyższym, że punktem wyjścia powinna być wykładnia wyrażenia „przychodu z
tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w
rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Z językowego, jak i systemowego
punktu widzenia nie ulega wątpliwości, że chodzi przede wszystkim o te rodzaje
aktywności, które zostały ujęte w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. Sąd przypomniał,
że ubezpieczonego i J. łączyła umowa o pracę, której wykonywanie stanowi
działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Osiągany z tego
tytułu przychód mógłby zatem zostać uznany za przychód w rozumieniu art. 4 pkt 9
ustawy systemowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie powinno ulegać wątpliwości,
że w przypadku braku innych regulacji, przychód z umowy o pracę zawartej z J.
podlegałby składce na ubezpieczenie społeczne. Byłby to zatem „przychód z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu
art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych.
Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestie zatrudnienia, a także podlegania
ubezpieczeniom społecznym przez personel cywilny J., zostały uregulowane w
umowie z 2016 r., która wprowadziła zmiany w regulacjach dotyczących składek na
ubezpieczenia społeczne oraz w podleganiu ubezpieczeniom społecznym przez
II USKP 157/23
5
pracowników cywilnych w odniesieniu do postanowień wcześniej zawartej umowy
międzynarodowej. Z tego względu argumentacja prawna zawarta w uzasadnieniu
uchwały Sądu Najwyższego w ocenie Sądu Apelacyjnego nie mogła znaleźć wprost
zastosowania w sprawie. Sąd miał na względzie, że stosownie do treści art. 13 ust. 1
umowy z 2016 r. Dowództwo Sojusznicze może podejmować bezpośrednie działania
w celu zatrudnienia Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO, przy czym:
a) zasady i warunki takiego zatrudnienia regulowane są wyłącznie przez właściwe
przepisy NATO, włączając w to postanowienia umowy o pracę. Sąd przypomniał, że
w myśl art. 13 ust. 1 lit. b umowy z 2016 r., zgodnie z art. 7 ust. 2 Protokołu
Paryskiego oraz przepisami dotyczącymi personelu cywilnego NATO,
Międzynarodowi Pracownicy Cywilni NATO są zwolnieni z wszelkich podatków, jak
również składek na polskie świadczenia społeczne i emerytalne, które są pobierane
od pensji lub wynagrodzenia wypłacanego z tytułu świadczenia przez nich pracy w
charakterze Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO. W myśl art. 13
ust. 1 lit. c tej umowy, możliwość przeniesienia praw emerytalnych lub dobrowolnego
uczestnictwa w polskim programie emerytalnym przez Międzynarodowych
Pracowników Cywilnych NATO może być ustanowiona zgodnie z przepisami NATO
oraz na podstawie odpowiednich porozumień wykonawczych między wyznaczonymi
władzami NATO, a Rządem Rzeczypospolitej Polskiej.
W dalszej kolejności Sąd drugiej instancji uwzględnił, że jest to regulacja
odmienna od zawartej wcześniej w art. 5 ust. 3 umowy między Rządem
Rzeczypospolitej Polskiej a Dowództwem Naczelnego Sojuszniczego Dowódcy
Transformacji dotyczącej ustanowienia i wsparcia Centrum [...] NATO na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej, podpisanej dnia 13 kwietnia 2005 r. w Brukseli (Dz.U. z
2005 r. Nr 150, poz. 1238 oraz poz. 1180, dalej jako „umowa z 2005 r.”), a które to
uregulowanie było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwale III UZP
4/17. Porównanie powyższych regulacji wskazuje zdaniem Sądu Apelacyjnego na
ich odmienność w odniesieniu do personelu cywilnego (Międzynarodowych
Pracowników Cywilnych NATO) i Miejscowej Cywilnej Siły Roboczej. W odniesieniu
do osób zatrudnionych jako Miejscowa Cywilna Siła Robocza, J. stanowi pracodawcę,
a zastosowanie znajdują przepisy prawa polskiego - zarówno w odniesieniu do prawa
pracy, jak i ubezpieczeń społecznych, co wynika z art. 13 ust. 2 lit. c umowy z 2016
II USKP 157/23
6
r. Należy zdaniem Sądu uznać, że w odniesieniu do tej kategorii pracowników
zastosowanie znajduje art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, a przychód uzyskany z
umowy o pracę kwalifikowany zgodnie z art. 4 pkt 9 ustawy systemowej. W ocenie
Sądu Apelacyjnego odmiennie od sytuacji pracowników zatrudnionych na zasadach
wynikających z art. 13 ust. 2 umowy z 2016 r. kształtuje się sytuacja pracowników
cywilnych w rozumieniu art. 13 ust. 1 tej umowy. Sąd porównał, że art. 5 ust. 5.3.
obowiązującej wcześniej umowy z 2005 r., wskazywał, że J. będzie wypełniać
zobowiązania podmiotu zatrudniającego na podstawie prawa Państwa
Przyjmującego bądź gdzie ma to zastosowanie, prawa Unii Europejskiej, biorąc pod
uwagę przepisy NATO. Dotyczyło to zwłaszcza dokonywania stosownych potrąceń
od wynagrodzeń pracowników oraz wpłacania składek przez pracodawcę. Przepis
ten odnosił się szczególnie do Miejscowej Cywilnej Siły Roboczej, ale mógł
obejmować również inne kategorie pracowników. Takie unormowanie zdaniem Sądu
pozwalało na przyjęcie w określonych sytuacjach, że pracę wykonywaną przez
pracowników cywilnych J. można było kwalifikować jako działalność podlegającą
obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy
systemowej.
Na tej podstawie Sąd Apelacyjny przyjął, że o ile w odniesieniu do
pracowników stanowiących Miejscową Cywilną Siłę Roboczą w umowie z 2016 r.
zasadniczo powtórzona została regulacja wskazującą na obowiązek odprowadzania
składek na ubezpieczenia społeczne, o tyle w stosunku do pracowników cywilnych
obowiązek taki został wprost wyłączony w art. 13 ust. 1 lit. b. Co więcej, w treści
art. 13 ust. 1 lit. c tej umowy, mowa jest o przeniesieniu praw emerytalnych, co także
wskazuje na odrębność tej regulacji. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że w art. 49
Civilian Personnel Regulations, do którego odsyła umowa o pracę ubezpieczonego
stwierdzono, że w przypadku podjęcia decyzji o tym, iż pracownicy będą podlegać
systemowi ubezpieczeń społecznych państwa przyjmującego, wymagana jest zgoda
rządu państwa przyjmującego i Sekretarza Generalnego lub Najwyższego Dowódcy.
Zaznaczył dalej Sąd, że wyrażenie takiej zgody musi obejmować wyłączenie
pracowników m.in. z ubezpieczenia emerytalnego NATO, z uwagi na to, że w NATO
funkcjonuje plan emerytalny oparty na zdefiniowanej składce (Defined Contribiution
Pension Scheme - Rozdział XV B Civilian Personnel Regulations). Sąd Apelacyjny
II USKP 157/23
7
wskazał następnie, że ubezpieczony zgodnie z postanowieniami zawartej umowy
podlega przepisom systemu emerytalnego NATO o zdefiniowanej składce oraz
przepisom dotyczącym ubezpieczenia społecznego. Dlatego zdaniem Sądu
Apelacyjnego należało uznać, że z postanowień ratyfikowanej umowy
międzynarodowej z 2016 r. wynika, iż osoba zatrudniona jako personel cywilny iż
Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO nie podlega ubezpieczeniom
społecznym w Polsce, ponieważ jej przepisy uchylają wobec takiej osoby obowiązek
ubezpieczenia społecznego. W konsekwencji zdaniem Sądu wynagrodzenie
wypłacone takiej osobie nie może być kwalifikowane jako przychód z działalności
podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, bowiem przepis art. 13 ust. 1
umowy z 2016 r. obowiązek ten wyłącza.
Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w
całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie
zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty. Zaskarżonemu wyrokowi
zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego to jest:
a) art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 4
pkt 9 ustawy systemowej, przez przyjęcie, że „przychód z tytułu działalności
podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” dotyczy wyłącznie sytuacji,
w której przychód ten podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w systemie
polskim;
b) art. 13 ust. 1 lit, b umowy z 2016 r., przez przyjęcie, że wyłączenie
Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO z polskiego systemu
podatkowego i polskiego systemu zabezpieczenia społecznego jest równoznaczne z
brakiem podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w ogóle, podczas gdy
przepis ten dotyczy wyłącznie zwolnienia ze składek do polskiego systemu;
c) art. 40 ust. 3 w zw. z art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 6
ust. 1 pkt 1 oraz art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, przez przyjęcie, że wynagrodzenie
uzyskane z tytułu wykonywania umowy z Joint Training Centre nie może stanowić
przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego;
d) art. 40a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 104 ust. 1-4 ustawy
emerytalnej, przez pominięcie przez Sąd Apelacyjny obowiązku osoby uprawnionej
II USKP 157/23
8
do zaopatrzenia emerytalnego w zakresie zawiadomienia wojskowego organu
emerytalnego o podjęciu działalności, a w konsekwencji brak rozważenia, że treść
postanowień umowy z 2016 r. dotyczy wyłącznie kontraktu pracowniczego i nie może
mieć zastosowania do stosunku prawnego z zakresu ubezpieczeń społecznych
łączącego ubezpieczonego z organem rentowym;
e) art. 2a ust. 1 i 2 ustawy systemowej, przez przyjęcie, że przychód osiągany
przez osobę uprawnioną do zaopatrzenia emerytalnego będącą równocześnie
Międzynarodowym Pracownikiem Cywilnym NATO nie podlega rozliczeniu, w
sytuacji, gdy art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie wprowadza wyjątku, jakoby
przychody osiągane w ramach umowy o pracę z NATO nie podlegały rozliczeniu;
f) art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i określonych w nim zasad
sprawiedliwości społecznej oraz równości, , przez przyjęcie, że pozwalają one na
niezasadne różnicowanie pracowników w zakresie zmniejszenia emerytury lub renty
w zależności od tego, czy uzyskują wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w J., czy z
tytułu zatrudnienia u innego pracodawcy, w sytuacji, gdy zmniejszenie emerytury lub
renty jest zasadą w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.
W odpowiedzi ubezpieczony wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej organu
rentowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się zasadna w stopniu uprawniającym Sąd
Najwyższy do wydania orzeczenia reformatoryjnego.
Na wstępie należy zauważyć, że niniejsza sprawa dotyczy wysokości
świadczenia wypłacanego emerytowi wojskowemu, który po nabyciu prawa do
emerytury z systemu zaopatrzeniowego kontynuuje aktywność zawodową jako
pracownik cywilny jednostki NATO. Decyzja wydana przez organ rentowy w
niniejszej sprawie oparta została na przepisach ustawy zaopatrzeniowej
zawierających odesłanie do ustawy emerytalnej, a dotyczących – w obu przypadkach
– wysokości emerytury w przypadku korzystania ze świadczenia emerytalnego i
jednoczesnego osiągania przychodów z zatrudnienia. Dla przypomnienia, stosownie
II USKP 157/23
9
do art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w razie osiągania przychodu z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, emerytura lub
renta inwalidzka ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w przepisach art. 104
ust. 1a-6, ust. 8 pkt 1 i 2, ust. 8a-10 ustawy emerytalnej, nie więcej niż o 25%
wysokości tej emerytury lub renty inwalidzkiej, zaś zgodnie z ust. 3 tego przepisu, w
razie osiągania przychodu, w kwocie przekraczającej 130% przeciętnego
miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez
Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, kwota emerytury lub renty inwalidzkiej
ulega zmniejszeniu o 25% jej wysokości.
Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach „prawo do
emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu, na
zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie osiągania przychodu z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w
ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 6”. Z kolei według art. 104
ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej za działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia
społecznego, o której mowa w ust. 1 tego przepisu, uważa się zatrudnienie, służbę
lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności, a przepis ten
stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających przychód z tytułu
działalności wykonywanej za granicą. W art. 104 ust. 4 ustawy emerytalnej wskazano,
że przytoczone przepisy stosuje się również do osób wyłączonych z obowiązku
ubezpieczenia społecznego z tytułu ustalenia prawa do emerytury i renty lub
wykonujących działalność niepodlegającą obowiązkowemu ubezpieczeniu
społecznemu z uwagi na podleganie temu obowiązkowi z innego tytułu.
Unormowanie art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stanowi novum w polskim
prawie ubezpieczenia społecznego, ponieważ zostało przyjęte jeszcze art. 65 ustawy
z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników
i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.). Jest to więc instytucja trwale wpisana w
system ubezpieczeń społecznych i mająca swoje uzasadnienie w samej istocie
emerytury. Emerytura ubezpiecza od tzw. ryzyka starości, czyli niemożności
dalszego zarobkowania na własne utrzymanie w sposób niezakłócony i w normalnym
wymiarze ze względu na przekroczenie pewnej granicy wiekowej. Redukcja
świadczenia w przypadku osiągania dodatkowych przychodów na określonym
II USKP 157/23
10
poziomie z tytułu wykonywanej osobiście działalności (a nie osiągania przychodów z
własnego majątku) jest konsekwencją niezrealizowania się ryzyka, przed którym
chroni prawo do emerytury. W tej sytuacji dalsze działania emeryta na rynku pracy
lub powrót na ten rynek może (o ile prawodawca przewiduje takie rozwiązanie)
powodować zmniejszanie wypłacanego świadczenia a nawet zawieszenie realizacji
prawa do emerytury. W takich sytuacjach nie zostały bowiem spełnione przesłanki
wynikające z umowy społecznej leżącej u podstaw wprowadzenia systemu
emerytalnego. Rozwiązanie takie ma tym większe uzasadnienie, gdy system
zabezpieczenia emerytalnego ma charakter zaopatrzeniowy, a nie kapitałowy,
ponieważ służy zapewnieniu racjonalności wydatkowania środków publicznych.
Skoro dana osoba bez problemu i w zwykłym wymiarze funkcjonuje nadal na rynku
pracy, nie ma uzasadnienia dla wydatkowania – zgodnie z wymogami zasady
solidarności - środków pochodzących, czy to z podatków czy składek innych osób
zaliczonych do wspólnoty ryzyka. Na znaczenie czynnika ryzyka chronionego przez
prawo do emerytury zwrócono uwagę zarówno w wyroku III USKP 146/21 jak i
wyroku Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2018 r., I UK 339/17 (OSNP 2019, nr 6,
poz. 77), wyjaśniając, że emeryturę przyznaje się nie z tytułu dożycia określonego
wieku (jako dodatek do wynagrodzenia za pracę), ale za powstanie sytuacji
chronionej prawem ubezpieczeń społecznych, czyli odejście z rynku pracy po
osiągnięciu określonego wieku. Inaczej mówiąc, w ubezpieczeniu społecznym
treścią ryzyka emerytalnego jest prawo do zaprzestania pracy, a konieczność
osiągnięcia wieku i ewentualnie określonego stażu są warunkami nabycia tego prawa.
Dlatego obniżenie wysokości wypłacanej emerytury w sytuacji dalszego
funkcjonowania uprawnionego do emerytury na rynku pracy nie narusza
konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego (zob. argumentację
przedstawioną w wyrok Sądu Najwyższego z 20 września 2018 r., I UK 246/17, LEX
nr 2559458 oraz powołane tam orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego). Istota
tego prawa polega bowiem na zapewnieniu środków na wypadek niemożności
zarobkowania z uwagi na wiek ubezpieczonego, co wiąże się z niemożnością
uzyskiwania bieżących przychodów z wykonywanej osobiście działalności.
Z brzmienia art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, że podstawę
zawieszenia realizacji prawa do emerytury lub zmniejszenia jej wypłacanej
II USKP 157/23
11
wysokości stanowi „osiąganie przychodu” z tytułu określonej działalności. Kryterium
„osiągania przychodu” nie jest przypadkowe przy uwzględnieniu przedstawionej
powyżej funkcji unormowania wynikającego z tego przepisu. Skoro bowiem praca
wykonywana przez osobę uprawnioną do pobierania emerytury umożliwia
zaspokojenie jej potrzeb życiowych, to znaczy, że osoba ta może nadal z
powodzeniem funkcjonować na szeroko rozumianym rynku pracy w sytuacji gdy
prawo do emerytury chroni ją przed ryzykiem niemożności dalszego działania na tym
rynku. Jednocześnie warunkiem zastosowania art. 104 ust. 1 i kolejnych ustępów jest
to, by przychody te były osiągane „z działalności podlegającej obowiązkowi
ubezpieczenia społecznego” zdefiniowanej w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej, a
nie w art. 6 ustawy systemowej, do której to ustawy przepis ten nie odsyła.
Uwzględnienie ratio legis art. 104 ustawy emerytalnej wyjaśnia brak tego odesłania:
z punktu widzenia ryzyka ubezpieczeniowego chronionego przez prawo do
emerytury nie ma znaczenia, czy dana działalność stanowi formalnie tytuł podlegania
ubezpieczeniom społecznym. Istotne jest natomiast, by była to taka działalność, która
jest objęta ochroną przed ryzykiem tzw. starości. Dlatego zakres przedmiotowy
pojęcia „działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z
art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej nie pokrywa się z zakresem przedmiotowym art. 6
ustawy systemowej. O ile więc można wnioskować, że każdy tytuł do ubezpieczenia
emerytalnego i rentowego jest „działalnością podlegającą…” (jak przyjęto w sprawie
III USKP 146/21), o tyle możliwe jest zaklasyfikowanie jako takiej działalności również
takich sytuacji, które nie stanowią tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w
rozumieniu ustawy systemowej. Przykładem jest praca wykonywana za granicą. Jest
to działalność, która jako taka w polskim prawie ubezpieczeń społecznych podlega
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, ponieważ jest objęta ochroną przed
ryzykiem ubezpieczeniowym zapewnianą przez prawo do emerytury. Natomiast
działalność ta (praca wykonywana za granicą) nie stanowi tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym w rozumieniu art. 6 ustawy systemowej (zob. np. wyrok
Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2018 r., I UK 339/17, OSNP 2019 nr 6, poz. 77).
Dlatego przykładowo w wyroku z 13 września 2013 r., I UK 76/13, Sąd Najwyższy
wyjaśnił, że przepis art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie wymaga, iżby przynosząca
przychód działalność wykonywana za granicą podlegała ubezpieczeniom
II USKP 157/23
12
społecznym, obowiązkowym albo dobrowolnym w Polsce, podobnie nie ma
znaczenia, czy przychód z tej działalności podlega podatkowi w Polsce. Co więcej,
regulacji z art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie można zawężać tylko do dochodów
z tytułu zarobkowania w krajach Unii Europejskiej. Wreszcie, w wyroku tym
podkreślono, że regulacja dotycząca zawieszenia lub zmniejszenia emerytury ze
względu na osiąganie przychodu ma samodzielne znaczenie na gruncie prawa
ubezpieczeń społecznych, ponieważ świadczenie takie jak emerytura wynika z
potrzeby ubezpieczenia ryzyka niemożności zarobkowania ze względu na mniejszą
zdolność do pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego.
W dalszej kolejności Sąd Najwyższy stwierdza, że w art. 104 ust. 2 ustawy
emerytalnej mowa jest wyłącznie o zatrudnieniu. Przepis ten ani nie odsyła do art. 6
ustawy systemowej, ani nie stanowi, że chodzi o zatrudnienie, którego konsekwencją
jest obowiązek ubezpieczenia. Wynika to z samej konstrukcji definicji - „działalnością
podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w myśl art. 104 ust. 2 ustawy
emerytalnej jest „zatrudnienie” oraz inne wymienione w tym przepisie aktywności.
Z powyższego wynika, że praca w charakterze MPC NATO jest – jako zatrudnienie -
działalnością, o której mowa w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej, i nie ma znaczenia
dla niniejszej sprawy o wysokość świadczenia do wypłaty, czy działalność ta stanowi
jednocześnie tytuł ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 6 ustawy
systemowej.
Do rozstrzygnięcia pozostają zatem dwie kwestie: 1) w jakim zakresie art. 40
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej odsyła do art. 104 ustawy emerytalnej; 2) czy umowa
z 2016 r. rzeczywiście modyfikuje zakres zastosowania przepisów polskiego prawa
ubezpieczeń społecznych w sprawach takich jak niniejsza (jak zasygnalizowano w
sprawie III UZP 4/17).
W kwestii relacji między instytucją zmniejszenia wypłacanej kwoty emerytury
wojskowej a zasadami i pojęciami stosowanymi w powszechnym systemie
ubezpieczeń społecznych Sąd Najwyższy wypowiedział się już kilkukrotnie.
W powołanej przez Sąd drugiej instancji uchwale III UZP 4/17 przyjęto, że z uwagi
na brzmienie art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym, art. 104 ustawy emerytalnej
stosuje się wyłącznie w zakresie „zasad” zmniejszania świadczeń emerytalno-
rentowych, natomiast przesłankę nakazującą zmniejszenie świadczenia normuje
II USKP 157/23
13
art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Przesłanką tą jest „osiąganie przychodu z
tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”. Sąd
Najwyższy w powołanej uchwale zwrócił uwagę, że w przeciwieństwie do ustawy
emerytalnej, w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym brak definicji „działalności
podlegającej ubezpieczeniu społecznemu” (w art. 104 ust. 2 i ust. 3 ustawy
emerytalnej stwierdza się, że za tego rodzaju działalność uważa się „zatrudnienie,
służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności” oraz
„osiąganie przychodu z tytułu działalności wykonywanej za granicą”). Sam
obowiązek ubezpieczenia społecznego (w zakresie ubezpieczenia emerytalno-
rentowego) został uregulowany w art. 6 ustawy systemowej i obejmuje dokładnie
wskazane tam tytuły do ubezpieczenia społecznego. Natomiast art. 104 ust. 2 i ust. 3
definiuje samodzielnie „działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia
społecznego” stwierdzając, że jest to zatrudnienie, służba lub inna praca zarobkowa
oraz przychód z tytułu działalności osiąganej za granicą. Nie ma zatem zgodności
pomiędzy art. 104 ust. 1, 2 i 3 a regulacjami ustawy systemowej dotyczącymi
podlegania ubezpieczeniu. W dalszej kolejności Sąd Najwyższy w powołanej wyżej
uchwale przyjął, że z językowego, jak i systemowego punktu widzenia nie ulega
wątpliwości, że chodzi przede wszystkim o te rodzaje aktywności, które zostały ujęte
w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. W konsekwencji działalność, jaką ubezpieczony
w sprawie III UZP 4/17 wykonywał na rzecz jednostki NATO, mogła podlegać obo-
wiązkowi ubezpieczenia społecznego, jeśli zostałaby zakwalifikowana do jednej z
kategorii tytułów ubezpieczenia społecznego, o których mowa w art. 6 ust. 1 ustawy
systemowej. W dalszej kolejności, po przeanalizowania treści umów
międzynarodowych dotyczących funkcjonowania jednostek NATO na terytorium
Polski oraz systemu źródeł prawa, Sąd Najwyższy uznał, że przychód osiągany z
tytułu zatrudnienia w J. jest przychodem, który powinien być uwzględniany w
podstawie wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne według prawa polskiego, a
w konsekwencji jest to zatem „przychód z tytułu działalności podlegającej
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym. Skutkiem tego jest dopuszczalność obniżenia
świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy przyjął również, że do podobnych
wniosków prowadziłaby również wykładnia art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej,
II USKP 157/23
14
ponieważ należałoby uznać, że umowa o pracę ubezpieczonego i wykonana na jej
podstawie praca jest zatrudnieniem w rozumieniu art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej,
które to zatrudnienie będzie tytułem do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno-
rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej.
Natomiast w wyroku Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2022 r., III USKP 146/21
(OSNP 2023 nr 5, poz. 56) przyjęto, że art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej (do którego
odsyła art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej), odnosząc się do zawieszenia lub
zmniejszenia emerytury lub renty, expressis verbis wskazuje, że odbywa się to „na
zasadach określonych w ust. 3-8”. Nie ma zatem konieczności dokonywania
odmiennej oceny pojęcia „zasady”, gdyż w istocie brzmienie art. 40 ust. 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy nawiązuje do terminologii użytej w art. 104 ust. 1
ustawy emerytalnej. Do przedmiotowych „zasad” należy więc zaliczyć przepisy
art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. W konsekwencji pojęcie „przychodu z tytułu
działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” użyte w art. 40
ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy musi być wykładane w świetle
„zasad dotyczących zmniejszania emerytury”, do których zaliczamy definicję
„działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z art. 104 ust. 2
i 3 ustawy emerytalnej. Nie sposób przy tym wskazać racjonalnych powodów, dla
których MPC NATO taki jak ubezpieczony w niniejszej sprawie (emeryt wojskowy)
nie miałby podlegać takim samym ograniczeniom w zakresie wysokości
wypłacanego świadczenia jak inni świadczeniobiorcy powracający na rynek pracy w
Polsce lub poza krajem (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).
Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym składzie należy przyjąć ten kierunek
wykładni art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, za którym opowiedziano się w wyroku
III USKP 146/21. W konsekwencji na użytek instytucji zmniejsza lub zawieszania
wypłaty emerytury wojskowej pojęcie „przychodu z tytułu działalności podlegającej
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z ustawy zaopatrzeniowej nie ogranicza
się wyłącznie do takich przychodów, które stanowią rzeczywisty tytuł
ubezpieczeniowy w polskim systemie ubezpieczeń społecznych. Odmienna
interpretacja pomijałaby wyniki wykładni systemowej wynikającej z przepisów art.
104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej, do której wprost odsyła przepis art. 40 ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej. Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie uwzględnił, że ustawa
II USKP 157/23
15
zaopatrzeniowa – będąca swoistym lex specialis w systemie prawa ubezpieczeń
społecznych - w art. 40 ust. 1 posługuje się nie tylko tożsamym pojęciem „działalności
podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”, jakiego użyto w ustawie
emerytalnej ale również wprost odsyła do tego przepisu ustawy emerytalnej, który
definiuje treść tego pojęcia. Art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej odsyła bowiem do
„zasad” zmniejszenia emerytury określonych w przepisach art. 104 ust. 1a-6 ustawy
emerytalnej, a zatem także w ust. 2 i 3 tego artykułu. Nie można w konsekwencji
podzielić stanowiska wyrażonego w uchwale III UZP 4/17, zgodnie z którym
sformułowania „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi
ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym oraz „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi
ubezpieczenia społecznego” z art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej nie mają takiego
samego znaczenia. Jak już wyjaśniano powyżej, odwołanie z art. 40 ust 1 obejmuje
także art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. Jest to odwołanie kompletne w tym
sensie, że obejmuje każdy z przepisów ustawy emerytalnej, który definiuje pojęcie
„działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”. Tym samym
trafnie zauważono w wyroku III USKP 146/21, że nie ma konieczności dokonywania
odmiennej oceny pojęcia "zasady", gdyż w istocie brzmienie art. 40 ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej nawiązuje do terminologii użytej w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej,
a do przedmiotowych "zasad" należy więc zaliczyć art. 104 ust. 2 i 3 ustawy
emerytalnej. Oznacza to, że praca w charakterze MPC, będąc zatrudnieniem, jest
działalnością, o której mowa w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej (w konsekwencji
także w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej).
Również analiza postanowień umowy z 2016 r. nie uzasadnia konkluzji,
zgodnie z którą zastosowanie art. 40 ust. 1 ustawy emerytalnej i – w zakresie
odesłania - art. 104 ustawy emerytalnej – powinno być wyłączone w stosunku do
ubezpieczonego, zatrudnionego jako międzynarodowy pracownik cywilny NATO.
Zgodnie z art. 13 ust. 1 lit. b umowy z 2016 r. Międzynarodowi Pracownicy Cywilni
NATO są zwolnieni z wszelkich podatków, jak również składek na polskie
świadczenia społeczne i emerytalne, które są pobierane od pensji lub wynagrodzenia
wypłacanego z tytułu świadczenia przez nich pracy w charakterze
Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO. Z treści tego postanowienia
II USKP 157/23
16
wynika zwolnienie z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne
przewidzianych w ustawie systemowej z tytułu przychodów uzyskiwanych przez
takich pracowników na terytorium Polski. Obowiązek składkowy jest zaś
konsekwencją istnienia tytułu ubezpieczeniowego i podlegania ubezpieczeniom
społecznym. To, czy od danej aktywności pobierane lub nie są składki jest kwestią
wtórną wobec statutu takiej działalności w polskim prawie ubezpieczeniowym.
Dlatego wspomniane postanowienie umowy z 2016 r. nie niweczy tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym wynikającego z zatrudnienia w NATO. Ponadto, wbrew
stanowisku wyrażonemu obiter dictum w uchwale III UZP 4/17, przepis ten nie
dotyczy podlegania ubezpieczeniom społecznym w Polsce ani statusu zatrudnienia
jako tytułu ubezpieczeniowego. Z postanowienia tego nie wynika także, by wyłączone
zostało zastosowanie polskich przepisów dotyczących wysokości wypłacanego
świadczenia emerytalnego w przypadku wykonywania zatrudnienia przez emeryta
wojskowego. Z punktu widzenia interesów organizacji międzynarodowej kwestia
wpływu zatrudnienia na wypłatę świadczenia, do którego jej pracownik nabył prawo
na podstawie prawa macierzystego państwa, jest bowiem irrelewantna. Dla
organizacji takiej istotne jest uwolnienie się z obowiązku uwzględnienia w
działalności operacyjnej (w szczególności zaś w zakresie dotyczącym zarządzania
zasobami ludzkimi) przepisów dotyczących danin publicznych obowiązujących w
różnych państwach, na terytorium których działa taka organizacja.
Wobec tego należy zgodzić się ze skarżącym organem, że okoliczność
podlegania autonomicznemu systemowi ubezpieczenia emerytalnego NATO jest
irrelewantna wobec zasad zmniejszania emerytury lub renty w razie osiągania
przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia
społecznego. Przepis art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie wymaga, by objęcie
ubezpieczeniem społecznym było ograniczone do polskiego systemu. Należy wręcz
stwierdzić, że każde zatrudnienie pracownicze jest „działalnością podlegającą
obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 104 ust. 2 ustawy
emerytalnej (oraz przepisów odsyłających do tego pojęcia), nawet jeżeli byłoby
zwolnione z podlegania jakiemukolwiek systemowi zabezpieczenia społecznego.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na
podstawie art. 39816 §1 k.p.c. Zasadne okazały się bowiem zarzuty naruszenia
II USKP 157/23
17
art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 4 pkt 9
ustawy systemowej; art. 13 ust. 1 lit, b umowy z 2016 r. oraz art. 2 i art. 32 ust. 1
Konstytucji RP.
[r.g.]
[a.ł]
