II USKP 12/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 26 lutego 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka (przewodniczący)
SSN Leszek Bielecki
SSN Agnieszka Żywicka (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania A. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Gdańsku
o podstawę wymiaru składek,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 26 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 15 września 2022 r., sygn. akt III AUa 747/21,
uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i
przekazuje temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania oraz
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Leszek Bielecki
[SOP]
Jarosław Sobutka Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
II USKP 12/24
2
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku decyzją z dnia 14
listopada 2019 r. stwierdził, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia
emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe A.S.1, podlegającej ubezpieczeniom
jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, dla której podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie
niższa niż 60% kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia wynosi we
wrześniu, październiku i listopadzie 2017 r. na ubezpieczenia emerytalne, rentowe,
chorobowe i wypadkowe 2.557,80 zł oraz 3.303,13 zł na ubezpieczenie zdrowotne.
Powyższą decyzję zaskarżyła ubezpieczona A.S.
Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 17 lutego 2021 r., oddalił
odwołanie (punkt pierwszy) oraz zasądził od skarżącej A.S.1 na rzecz pozwanego
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego kwotę 180 zł odstępując od obciążania skarżącej kosztami
w pozostałym zakresie (pkt 2).
Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania
Sądu pierwszej instancji.
Od dnia 5 lipca 2017 r. ubezpieczona zarejestrowała działalność gospodarczą
pod firmą A., której przedmiotem była konserwacja i naprawa pojazdów
samochodowych z wyłączeniem motocykli oraz usługi sprzątające. Z uzyskanych
środków z PUP ubezpieczona dokonała zakupu namiotu całorocznego, namiotu
przenośnego, odkurzacza piorącego, myjki ciśnieniowej, myjki do okien, odkurzacza
przenośnego, notebooka, kasy fiskalnej, polerki, podnośnika, biurka, środków
czystości, utwardziła plac. Początkowo, w lipcu i sierpniu 2017 r. ubezpieczona
zgłosiła się do ubezpieczeń z preferencyjną podstawą wymiaru składek stanowiącą
30% wynagrodzenia minimalnego. We wrześniu, październiku i listopadzie
ubezpieczona zadeklarowała najwyższą podstawę wymiaru składek tj. 10.500 zł, w
grudniu 2017 r. obniżyła ją do 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia
miesięcznego.
Od lipca do sierpnia 2017 r. ubezpieczona wystawiała comiesięczną fakturę
dla A.S.2 (brat męża ubezpieczonej) na kwotę 1.200 zł za usługę sprzątania
pomieszczeń biurowych - należność płatna gotówką. W sierpniu wykazała na kasie
fiskalnej kwotę 400 zł (sprzedaż nierejestrowana). We wrześniu 2017 r. wykazała na
II USKP 12/24
3
kasie fiskalnej kwotę 1.350 zł (sprzedaż nierejestrowana). W październiku 2017 r.
wykazała na kasie fiskalnej kwotę 4.700 zł (sprzedaż nierejestrowana). W listopadzie
2017 r. wykazała na kasie fiskalnej kwotę 4.850 zł (sprzedaż nierejestrowana).
Odbiorcami usług ubezpieczonej byli wyłącznie członkowie jej rodziny - oprócz A.S.2,
także drugi brat męża – W.S. oraz brat ubezpieczonej Ł.D.
W dniu 2 grudnia 2017 r. A.S.1 stała się niezdolna do pracy w związku z ciążą.
Ubezpieczonej został wypłacony zasiłek chorobowy za okres od dnia 12 grudnia
2017 r. do dnia 19 czerwca 2018 r. oraz zasiłek macierzyński za okres od dnia 20
czerwca 2018 r. do dnia 18 czerwca 2019 r. Nadto, ubezpieczona złożyła wnioski o
wypłatę zasiłku chorobowego za okres od dnia 17 do dnia 19 lipca 2019 r. i zasiłku
opiekuńczego za okres od dnia 2 do dnia 7 września 2019 r. Po zakończeniu
pobierania zasiłku macierzyńskiego - od dnia 19 czerwca 2019 r. ubezpieczona
zgłosiła się do ubezpieczeń z najniższą podstawą wymiaru składek (60%
prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego). Ubezpieczona w
2017 r. osiągnęła dochód w łącznej kwocie 11.591,28 zł, a w 2018 r. - 6.849,94 zł. W
dniu 14 września 2019 r. ubezpieczona wyrejestrowała działalność gospodarczą.
Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do rozstrzygnięcia o wysokości
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia A.S.1 w okresie od września do
listopada 2017 r., bowiem organ rentowy nie kwestionował faktu objęcia
ubezpieczonej, jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą ubezpieczeniem
społecznym z tego tytułu.
Sąd Okręgowy w rozważaniach prawnych odwołał się do treści art. 6 ust. 1
pkt 5, art. 8 ust. 6, art. 11 ust. 2, art. 13 pkt 4, art. 18 ust. 8, art. 20 ust. 3 ustawy z
dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:
Dz.U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.; dalej ustawa systemowa) wskazując, że nie budzi
jakichkolwiek wątpliwości sądu, że zadeklarowane za odwołującą się składki na
ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe we wrześniu,
październiku i listopadzie 2017 r. w wysokości 10.500 zł mieszczą się w granicach
ustawowych, niemniej jednak zostały one zadeklarowane w całkowitym oderwaniu
od realnych możliwości opłacania ich przez ubezpieczoną.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w
świetle art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy systemowej, jest uprawniony do kwestionowania
II USKP 12/24
4
kwoty składek zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność.
System ubezpieczeń społecznych oparty jest bowiem na zasadzie równego
traktowania wszystkich ubezpieczonych, którzy ten system tworzą. Zgodnie z art. 2a
ust. 2 ustawy systemowej zasada równego traktowania dotyczy w szczególności
warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i
obliczania wysokości składek ubezpieczenie społeczne, obliczania wysokości
świadczeń oraz okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń.
Powyższe reguły dotyczą również osób wykonujących pozarolniczą działalność, a
zatem osób samodzielnie deklarujących wysokość podstawy wymiaru składek
zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy systemowej.
A.S.1 została objęta obowiązkiem ubezpieczeń z tytułu prowadzenia
pozarolniczej działalności od 2 stycznia 2017 r. Obowiązująca wówczas ustawa z
dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z
2017 r., poz. 2168 ze zm.) w art. 2 definiowała działalność gospodarczą jako
zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz
poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność
zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Przepis ten wyróżnia
więc trzy zasadnicze cechy prowadzonej działalności, tj. zorganizowanie, ciągłość, a
także cel zarobkowy. Obowiązująca od dnia 30 kwietnia 2018 r. ustawa z dnia 6
marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 1292 ze
zm.) w art. 3 również określa działalność gospodarczą jako zorganizowaną
działalność zarobkową, wykonywaną we własnym imieniu i w sposób ciągły.
Podstawowe cechy działalności gospodarczej obejmują również zorganizowanie,
ciągłość oraz cel zarobkowy.
W ocenie Sądu Okręgowego, biorąc pod uwagę ustalony stan faktyczny,
celem wnioskodawczyni było instrumentalne wykorzystanie prowadzonej przez nią
działalności do zgłoszenia wysokiej podstawy wymiaru, co w zamiarze skutkowało
uzyskaniem wysokich świadczeń zasiłkowych. A.S.1 bowiem początkowo - przez
dwa miesiące korzystała z tzw. preferencyjnych stawek, po czym od września 2017,
tj. na 3 miesiące przed zwolnieniem chorobowym, a następnie zasiłkiem
macierzyńskim, podwyższyła podstawę wymiaru do maksymalnej wysokości.
Tymczasem z dokumentów nie wynika, aby wynik finansowy jej działalności, bądź
II USKP 12/24
5
jakakolwiek inna okoliczność, uzasadniała w jej tak przypadku radykalne zwiększenie
podstawy wymiaru składek. Z analizy podatkowej księgi przychodów i rozchodów za
rok 2017 wynika, że wnioskodawczyni w lipcu osiągnęła przychód 1.200 zł, w sierpniu
1.600 zł, we wrześniu 2.550 zł, w październiku 5.900 zł, a w listopadzie 6.050 zł. Co
znamienne, ubezpieczona podnosząc wymiar składek nie miała jakiś istotnych i
pewnych perspektyw na rozwój tej działalności - jak zeznała ubezpieczona jedynymi
jej klientami byli członkowie rodziny (szwagrowie i brat), niemniej jednak osiągane
przez nią przychody są trudne do zweryfikowania, gdyż większość z nich stanowi
sprzedaż nierejestrowana.
Innymi słowy, w przypadku wnioskodawczyni zarobkowy charakter
działalności gospodarczej, nastawiony na długofalowy zysk, ustąpił miejsca
wykorzystaniu tej działalności do uzyskania wysokich świadczeń zasiłkowych z
ubezpieczenia społecznego.
Sąd pierwszej instancji uznał, że zadeklarowana przez A.S.1 podstawa
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za wrzesień, październik i listopad
2017 r. w wysokości 10.500 zł była całkowicie nieadekwatna do przychodu
uzyskiwanego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej,
nieuzasadniona z punktu widzenia racjonalnego przedsiębiorcy, a w kontekście
dalszych okoliczności związanych z ciążą i urodzeniem dziecka, pozostawała w
kolizji z zasadami współżycia społecznego i stanowiła obejście prawa.
Apelację od wyroku wywiodła ubezpieczona zaskarżając go w całości.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyniku rozpoznania apelacji A.S.1 od wyroku
Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 17 lutego 2021 r., wyrokiem z dnia 15 września
2022 r. w pkt I. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i stwierdził,
że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalno-rentowe,
chorobowe i wypadkowe) A.S.1 podlegającej tym ubezpieczeniom jako osoba
prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w miesiącach od września do
listopada 2017 r. stanowi kwota zadeklarowana przez ubezpieczoną wynosząca
10.500.00 zł; w pkt II. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Gdańsku na rzecz A.S.1 kwotę 3.600,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
II USKP 12/24
6
Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja ubezpieczonej zasługuje na uwzględnienie
i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu
rentowego.
Wobec bezspornego uznania przez organ rentowy prowadzenia działalności
gospodarczej przez ubezpieczoną, spór w sprawie dotyczył tylko wysokości
podstawy wymiaru składek art. 18 ust. 8 ustawy systemowej - co wynika wprost z
decyzji z dnia 14 listopada 2019 r.
Sąd Apelacyjny wskazał, że w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267),
przesądzono, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do
kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą
działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli
mieści się ona w granicach wyznaczonych ustawą systemową.
We wskazanej powyżej uchwale z 21 kwietnia 2010 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił,
że po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność istnieje uprawnienie do
zadeklarowania w granicach zakreślonych ustawą dowolnej kwoty jako podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, wobec czego sposób w jaki realizuje
to uprawnienie zależy wyłącznie od jej decyzji.
Zakładowi przysługują przewidziane w art. 86 ust. 1 i art. 86 ust. 2 pkt 2 ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych uprawnienia do kontroli prawidłowości i
rzetelności obliczania, potrącania i opłacania składek przez ich płatników. Organ ten
może zatem sprawdzić, czy płatnik wyliczył składkę prawidłowo, tzn. czy zastosował
właściwą stopę procentową do przychodu stanowiącego w myśl przepisów ustawy
podstawę wymiaru składek w określonej sytuacji faktycznej, potrącił te składki i je
opłacił.
Podstawą dla ewentualnych kontroli i decyzji jest przedstawienie przez
płatnika imiennych raportów miesięcznych, zgodnie z art. 41 ustawy systemowej,
Przepis art. 41 ust. 13 ustawy systemowej może być zatem podstawą do
dokonywania korekt w imiennych raportach miesięcznych wtedy, gdy zawarte w nim
informacje nie odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy, ewentualnie jeżeli są
niezgodne z obowiązującymi przepisami. Nie można go natomiast postrzegać jako
dającego możliwość ingerowania w wysokość deklarowanej przez ubezpieczonego
II USKP 12/24
7
podstawy wymiaru składek, jeżeli mieści się ona w granicach ustawowych.
Niedopuszczalna jest w tym względzie wykładnia rozszerzająca, zwłaszcza że z
treści art. 83 i 86 ustawy systemowej wynika jasno, iż kompetencje ZUS ograniczają
się do kontroli i wydawania decyzji odnośnie do naliczania i odprowadzania składek
pod kątem rzetelności i prawidłowości. Nie sposób stąd wyinterpretować prawa do
samodzielnej (choćby nawet i pod kontrolą sądową) ingerencji Zakładu w treść
deklaracji ubezpieczonego co do wysokości podstawy wymiaru składek, która mieści
się w granicach ustawowych.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że wysokość świadczeń nie zależy od uznania
organu ubezpieczeń społecznych. Zakład ma obowiązek wypłacać świadczenia w
takiej wysokości, jaka wynika z przepisów ustaw, które nie przewidują możliwości
uchylenia się od tej powinności w całości lub w części ze względu na to, że w ocenie
organu ubezpieczeń świadczenie jest "nienależnie wysokie", "nieekwiwalentne",
bądź że kwota, jaką należy wypłacić, jest "niesłuszna", "niesprawiedliwa", czy
"niegodziwa".
Sąd Apelacyjny zauważył, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 listopada
2021 r., III USK 311/21 (LEX nr 3283398) wskazał, że niekwestionowane jest w
orzecznictwie prawo organu rentowego do kontroli samego tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym sytuacji zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego przy
dysproporcji wynikającej z niskiego przychodu i zadeklarowania zawyżonej podstawy
składek. Nie budzi bowiem wątpliwości, że działalność gospodarcza powinna
spełniać ustawowo określone kryteria (wyrok Sądu Najwyższego z 11 lutego 2021 r.,
II USKP 21/21, LEX nr 3119631) (...).
Przedstawiona argumentacja znajduje oparcie w dominującej linii
orzecznictwa sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, akcentującej fakt, iż w
przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność obowiązek opłacania
składek na ubezpieczenia społeczne i ich wysokość nie są powiązane z osiągniętym
faktycznie przychodem, lecz wyłącznie z istnieniem tytułu ubezpieczenia i
zadeklarowaną przez ubezpieczonego kwotą, niezależnie od tego, czy ubezpieczony
osiąga dochody i w jakiej wysokości. W konsekwencji powyższego prawodawca
pozwolił tej kategorii ubezpieczonych podjąć samodzielnie decyzję odnośnie do
wskazania przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składek, ograniczając jego
II USKP 12/24
8
wysokość wyłącznie w odniesieniu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego,
mimo że wysokość wypłacanych przez organ rentowy świadczeń jest zazwyczaj
nieekwiwalentna w stosunku do wkładu ubezpieczonego, zwłaszcza w przypadku
krótkiego okresu opłacania składek od podstawy wyższej niż minimalna. Zdaniem
Sądu drugiej instancji dany sposób wykładni był jednolicie interpretowany w
judykaturze Sądu Najwyższego.
Mając na względzie powyższe stanowisko, ugruntowane uchwałami składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r., III UZP 1/19 oraz z 21
kwietnia 2010 r., II UZP 1/10, Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą
sprawę doszedł do wniosku, że zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji nie
odpowiada prawu.
W sytuacji gdy niekwestionowany jest tytuł podlegania przez odwołującą
ubezpieczeniom społecznym, w świetle obowiązujących przepisów nie ma podstaw
do podważania zadeklarowanej przez nią jako osobę prowadzącą pozarolniczą
działalność gospodarczą podstawy wymiaru składek ze sporne miesiące od września
do listopada 2017 r. w wysokości po 10.500 zł. Organ rentowy nie kwestionował
prowadzenia przez ubezpieczoną działalności gospodarczej, a zwiększenie
podstawy wymiaru składek do poziomu maksymalnego nastąpiło w trzecim miesiącu
jej prowadzenia.
Dodatkowo Sąd Odwoławczy wskazał na zmiany legislacyjne, które były
odpowiedzią ustawodawcy na uchwałę Sądu najwyższego w sprawie II UZP 1/10.
Art. 48a ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z
ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U.
z 2022 r., poz. 1732 ze zm.; dalej ustawa) stanowi, że w przypadku ubezpieczonego,
dla którego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe stanowi
zadeklarowana kwota, podlegającego ubezpieczeniu chorobowemu przez okres
krótszy niż okres, o którym mowa w art. 48 ust. 1, podstawę wymiaru zasiłku
chorobowego stanowi suma: (1) przeciętnej miesięcznej najniższej podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w
art. 3 pkt 4, za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, z których przychód
podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku, oraz (2) kwoty stanowiącej
iloczyn jednej dwunastej przeciętnej kwoty zadeklarowanej jako podstawa wymiaru
II USKP 12/24
9
składek na ubezpieczenie chorobowe, w części przewyższającej najniższą podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w
art. 3 pkt 4, za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, z których przychód
podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku, oraz liczby tych miesięcy.
Ww. przepis został dodany do ustawy zasiłkowej ustawą z dnia 15 maja 2015 r.
o odmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w
razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw, w istotny sposób
zmieniając od dnia 1 stycznia 2016 r. zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłku
ubezpieczonych niebędących pracownikami.
Regulacja art. 48a stanowi swoistą odpowiedź ustawodawcy na uchwałę Sądu
Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10, w której przyjęto, że ZUS nie posiada
kompetencji do weryfikowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą
pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne, jeśli mieści się ona w granicach określonych ustawą o systemie
ubezpieczeń społecznych, mimo dostrzeżenia, iż możliwość określania przez
ubezpieczonych podstawy wymiaru składek prowadziła do nadużywania solidarności
wspólnoty ryzyka i niesprawiedliwej, bo pozwalającej niekiedy na rażąco
niewspółmierną z wniesioną opłatą (składką), kompensacji. Przed wprowadzeniem
do ustawy zasiłkowej komentowanego przepisu chwilowe (a nawet jednorazowe)
zadeklarowanie podstawy wymiaru składki na maksymalnym pułapie (250%)
umożliwiało nabycie ubezpieczonym świadczenia w wysokości adekwatnej do
zadeklarowanej kwoty podstawy wymiaru składek, nieproporcjonalnie wysokiej - w
relacji do wniesionego wkładu. Przyjęte w art. 48a ustawy rozwiązanie uzależnia
ustalenie świadczenia w pełnej wysokości, tj. w relacji do zadeklarowanej podstawy
wymiaru zasiłku, pod warunkiem opłacania składek od zadeklarowanej kwoty przez
12 miesięcy (K. Stopka, Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w razie
choroby i macierzyństwa. Komentarz WKP 2022).
Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał, że skoro ubezpieczona faktycznie w
spornym okresie prowadziła działalność gospodarczą, czego pozwany nie
kwestionował, to miała ustawowe prawa do zadeklarowania podstawy wymiaru
składek w spornym okresie w wysokości 10.500 zł.
II USKP 12/24
10
Pozwany Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku wniósł
skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 września
2022 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając:
naruszenie przepisów prawa materialnego:
- poprzez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z
dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez
uznanie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do
kwestionowania kwoty składek zadeklarowanych przez osobę prowadzącą
pozarolniczą działalność gospodarczą, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego
przepisu wskazuje, że ZUS takie uprawnienie posiada;
- art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych poprzez niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że da się wyprowadzić zakaz
zróżnicowania sytuacji osób deklarujących i opłacających składki w kwocie wyższej
niż minimalna i osób opłacających składki od minimalnej podstawy wymiaru, podczas
gdy realia niniejszej sprawy wskazują celowe dokonywanie zmian wysokości
deklarowanej kwoty podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społecznego (ze
zgłoszeniem się dopiero do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od
maksymalnej wysokości kwoty podstawy wymiaru składek) bez odniesienia do
realnego osiąganego przychodu;
- art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w niniejszej
sprawie, że wysokość składki na ubezpieczenia społeczne (w tym dobrowolne
ubezpieczenie chorobowe) z tytułu prowadzonej przez A.S.1 pozarolniczej
działalności gospodarczej nie można powiązać z przychodem ubezpieczonego
prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, podczas gdy rzeczywiste
realia niniejszej sprawy wskazują na zgłoszenie się od 5 lipca 2017 r. do 31 sierpnia
2017 r. do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych, wypadkowego i
zdrowotnego (nie podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu) od
zadeklarowanej kwoty podstawy nie niższej niż 30% minimalnego wynagrodzenia
(osiągnięty przychód w lipcu 1.200 zł, osiągnięty przychód 1.600 zł w sierpniu) oraz
zgłoszenie się od 1 września 2017 r. do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych
(w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego) z zadeklarowaną najwyższą
II USKP 12/24
11
podstawą wymiaru składek w kwocie 10.500 zł, pomimo wykazanego jakoby
osiągniętego przychodu 2.550 zł we wrześniu 2017 r., 5.900 zł w październiku 2017
r., 6.050 zł w listopadzie 2017 r., zaś od grudnia 2017 r. i od 19 czerwca 2019 r.
zmniejsza podstawę wymiaru składek do kwoty 60% prognozowanego przeciętnego
wynagrodzenia miesięcznego.
Wskazanemu rozstrzygnięciu pozwany zarzucił także naruszenie przepisów
prawa procesowego z istotnym wpływem uchybienia na wynik sprawy:
- art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu wyroku
wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia dowodów, na których sąd się oparł
twierdząc, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do
kwestionowania kwoty składek zadeklarowanych przez osobę prowadzącą
pozarolniczą działalność gospodarczą, nawet realizując zasadę równego traktowania
przeciwdziałał nadużyciom prawa.
- art. 233 § 1 k.p.c. a) przez brak wszechstronnego rozważenia materiału
dowodowego i dokonania jego oceny z pominięciem istotnej części tego materiału,
to jest kręgu odbiorców usług ubezpieczonej, wysokość wykazanego jakoby
osiąganego przychodu w miesiącach od lipca 2017 r. do grudnia 2017 r.,
uniemożliwiającego racjonalnie opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne od
maksymalnej kwoty podstawy wymiaru w miesiącach od września 2017 r. do
listopada 2017 r. (w tym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) co w rezultacie
powoduje ostateczne ustalenie, iż podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne (emerytalno-rentowe, chorobowe i wypadkowe) A.S.1 podlegającej tym
ubezpieczeniom jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w
miesiącach od września do listopada 2017 r. stanowi kwota zadeklarowana przez
ubezpieczoną wynoszącą 10.500 zł.
Naruszenie wyżej wymienionych przepisów spowodowało, zdaniem organu
rentowego, wydanie orzeczenia nie mogącego się ostać w obowiązującym porządku
prawnym.
Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o zmianę w całości
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 września 2022 r. i
rozstrzygniecie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji A.S.1 od wyroku Sądu
Okręgowego w Gdańsku, ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego wyroku
II USKP 12/24
12
Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i przekazanie sprawy do ponownego jej rozpoznania
i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego; zasądzenie od
wnioskodawczyni A.S.1 na rzecz pozwanego zwrot kosztów postępowania
kasacyjnego mając na względzie wartość przedmiotu sporu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna rozpoznawana w niniejszej sprawie jest zasadna.
Sąd Najwyższy, poza przypadkiem nieważności postępowania, rozpoznaje
sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to, że zakres jego kognicji wyznacza
zasięg zaskarżenia wyroku sądu drugiej instancji oraz podstawy skargi kasacyjnej.
Skarga została zbudowana na zarzutach naruszenia prawa materialnego i
procesowego(art. 3983 § 1 k.p.c.). Obie podstawy kasacyjne pozostają ze sobą w
związku funkcjonalnym. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie prawa
materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia podstawy faktycznego
rozstrzygnięcia. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania maja znaczenie, jeżeli
uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zatem wpierw decyduje
prawidłowo rozumiane prawo materialne, które określa przesłanki dochodzonego
świadczenia, a te wyznaczają, jakie ustalenia stanu faktycznego są konieczne i mają
znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu (art. 227 k.p.c.). Zarzuty podstawy procesowej
nie mogą być dowolne, lecz muszą pozostawać w związku z normą prawa
materialnego, od której zależy wynik sprawy. Przepis prawa materialnego wyznacza
zatem zakres koniecznych ustaleń faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla
oceny, czy określone fakty jako ewentualny przedmiot dowodu maja wpływ na treść
orzeczenia.
W rozpoznawanej sprawie zasadne okazały się zarzuty naruszenia prawa
materialnego i to one doprowadziły do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania
sprawy do ponownego rozpoznania. Przystępując zatem do oceny zaskarżonego
wyroku należy w pierwszej kolejności odnieść się zarzutów naruszenia prawa
materialnego.
W ramach materialnej podstawy zaskarżenia organ rentowy podnosi zarzuty
naruszenia art. 2a, art. 18 ust. 8, art. 83 ust. 8 ustawy systemowej. Podnoszony
II USKP 12/24
13
problem dotyczy uprawnień Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy
niekwestionowaniu tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu
prowadzonej działalności gospodarczej, w zakresie weryfikacji podstawy wymiaru
składki w stosunku uzyskiwanego przychodu czy dochodu osób prowadzących
działalność gospodarczą o nieutrwalonym tytule do ubezpieczenia (tj. w
początkowym okresie prowadzenia działalności gospodarczej) należy zauważyć, że
wykładnia budzącego wątpliwości skarżącej zagadnienia była przedmiotem oceny
Sądu Najwyższego w uchwale składu siedmiu sędziów z 29 listopada 2023 r., III UZP
3/23, LEX nr 3648265, której Sąd nadał moc zasady prawnej.
W uchwale III UZP 3/23,Sąd Najwyższy uznał, że organ rentowy w przypadku
podjęcia pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu
podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy
wymiaru składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie
prowadzenia tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach
(art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13,
art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w związku z art. 2a ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r.,
poz. 1230 z późn. zm.) oraz postanowił nadać uchwale moc zasady prawnej (zob.
uzasadnienie do uchwały III UZP 3/23). W tej sytuacji skarga kasacyjna organu
rentowego jest zasadna.
W rozpoznawanej sprawie Sąd odwoławczy opiera swoje stanowisko na
postanowieniach uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r.,
II UZP 1/10. Powyższa uchwała dotyczy jednak innej sytuacji niż ta, która wystąpiła
w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, a mianowicie pozarolniczej działalności
gospodarczej o utrwalonym tytule ubezpieczenia tj. działalności wykonywanej od
kilku lat. O takiej sytuacji nie może być mowy w niniejszej sprawie, gdyż skarżąca
prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą zaledwie od kilku miesięcy, a w
trzech miesiącach poprzedzających wystąpienie ryzyka ubezpieczeniowego
zadeklarowała maksymalną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne
nie znajdującą odzwierciedlenia w jej przychodach. W uchwale III UZP 3/23 Sąd
Najwyższy dokonał zresztą odcinkowej korekty stanowiska wyrażonego w uchwale II
II USKP 12/24
14
UZP 1/10, uznając, że uchwała z 2010 r. nie wyrażała zgody na nadużycia w zakresie
korzystania ze świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, w tym przez
nieuzasadnione zawyżanie podstawy wymiaru składek. Nie wykreowała normy, że
osoby prowadzące działalność gospodarczą w każdej sytuacji będą miały zasiłki
chorobowe albo macierzyńskie w maksymalnej wysokości, gdy zadeklarują
maksymalną podstawę wymiaru składek i opłacą odpowiednią składkę. Uchwała
mogła zostać opacznie zrozumiana. Odnosiła się do sytuacji, w której działalność
gospodarcza była utrwalona i z tej przyczyny ubezpieczona była uprawniona do
zgłoszenia maksymalnej podstawy wymiaru składek. Uchwała nie wyrażała zatem
materialnej akceptacji dla braku równowagi między przychodami i wydatkami, czyli
również składkami na ubezpieczenia społeczne. Nie jest normalną sytuacja, gdy
osoba rozpoczynająca prowadzenie działalności gospodarczej nie ma przychodów
albo są niewielkie, a mimo to płaci składki od maksymalnej podstawy tylko po to, aby
pobierać maksymalne świadczenia z ubezpieczenia chorobowego. Jednocześnie
obowiązywała regulacja ustawy zasiłkowej, która po krótkim okresie opłacania
składek uprawniała ubezpieczonych do uzyskiwania zasiłków chorobowego i
macierzyńskiego od podwyższanych przez nich podstaw wymiaru składek (zob.
szerzej uzasadnienie uchwały III UZP 3/23).
Uznanie dopuszczalności kontroli i weryfikacji zadeklarowanej podstawy
wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe znajduje swoje wsparcie
w zasadach prawa ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza zasadzie solidarności
(wspólnoty ryzyka). Należy podzielić pogląd o normatywnym, dyrektywnym
charakterze tej zasady (K. Antonów, Kompetencje ZUS w zakresie weryfikacji
prowadzenia działalności gospodarczej oraz deklarowanej podstawy wymiaru
składek z tego tytułu, PiZS 2021/2, s. 8). Stanowi więc wskazówkę interpretacyjną,
którą należy brać pod uwagę w procesie wykładni prawa. Z zasady tej wynika reguła
sprawiedliwej kompensacji szkody, proporcji pomiędzy składką i świadczeniem,
godziwością świadczenia względem wkładu. Ustanowienie nadmiernie wysokiej
podstawy wymiaru składek w stosunku do rezultatów prowadzonej działalności
gospodarczej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w szczególności
przez naruszenia lojalności jednych ubezpieczonych wobec drugich (pobieranie
zawyżonych świadczeń kosztem innych ubezpieczonych), a także sprzeczne ze
II USKP 12/24
15
społeczno-gospodarczym przeznaczeniem ubezpieczeń społecznych. (zob. szerzej
uzasadnienie uchwały III UZP 3/23).
Sąd odwoławczy w niniejszej sprawie podzielił stanowisko zawarte w uchwale
Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10, jednakże weryfikacja przez
Sąd Najwyższy stanowiska zawartego w powyższej uchwale w odniesieniu do
działalności gospodarczej o nieutrwalonym tytule ubezpieczeniowym dokonana w
uchwale z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23 (dokonana już po wydaniu zaskarżonego
wyroku), której nadano moc zasady prawnej wymaga zmiany zaskarżonego
orzeczenia.
Z ustalonego przez Sądy meriti stanu faktycznego wynika, że skarżąca
deklarując wysoką podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne, już na
wstępie generowała wysokie koszty prowadzonej przez siebie działalności
gospodarczej bez rzeczywistego ich przełożenia na uzyskiwane przychody.
Zadeklarowana przez nią podstawa wymiaru składek, w świetle zgromadzonego
materiału dowodowego, pozostawała w oderwaniu od realnych możliwości
finansowych przedsiębiorstwa skarżącej i spowodowana była przede wszystkim
chęcią uzyskania wysokich, nieproporcjonalnych świadczeń z ubezpieczenia
społecznego. Zestawienie powyższych okoliczności prowadzi do wniosku, że
działanie ubezpieczonej było ściśle powiązane z planowanym okresem zasiłkowym
co oznacza, że również sama działalność gospodarcza została przez nią
wykorzystana wyłącznie jako środek do uzyskania wysokich świadczeń z
ubezpieczenia chorobowego. Tym samym zadeklarowana podstawa wymiaru
składek pozostawała w oderwaniu od realnych możliwości finansowych
wnioskodawczyni. Zakład Ubezpieczeń Społecznych miał prawo do skontrolowania
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wnioskodawczyni.
Powyższe okoliczności przemawiają za zmianą zaskarżonego wyroku i utrzymaniem
w mocy decyzji organu rentowego poprzez uznanie, że podstawa wymiaru składek
na ubezpieczenia dla A.S.1 podlegającej jako osoba prowadząca pozarolniczą
działalność gospodarczą na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, chorobowe i
wypadkowe za sporne okresy powinna zostać obniżona, wobec zadeklarowanych
przez ubezpieczoną kwot, do wysokości minimalnej podstawy wymiaru składek
wynikającej z art. 18 ust. 8 ustawy systemowej.
II USKP 12/24
16
W judykatach Sądu Najwyższego zgodnie wskazuje się, że elementem
kreującym działalność gospodarczą jest jej zarobkowy charakter. Przesłanka
zarobkowego charakteru jest spełniona wtedy, gdy prowadzenie działalności
gospodarczej nastawione jest na uzyskanie dochodu. Za wyrokiem Sądu
Najwyższego z 11 lutego 2021 r., II USKP 21/21, należy dostrzec, że w judykaturze
utrwala się w ostatnim czasie pogląd, zgodnie z którym zarejestrowanie działalności
gospodarczej i towarzyszące temu zadeklarowanie nieznajdującej pokrycia w
przewidywanych zyskach wysokiej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia
społeczne, a przy tym ze świadomością istnienia przeszkód do prowadzenia tej
działalności (np. spodziewane w nieodległym czasie urodzenie dziecka i związana z
tym planowana przerwa w prowadzeniu działalności) może wskazywać na intencję
(element subiektywny) nie tyle podjęcia i wykonywania zarobkowej działalności
gospodarczej o charakterze ciągłym, ile włączenia się do systemu ubezpieczeń
społecznych w celu uzyskania wysokich świadczeń (wyroki Sądu Najwyższego: z 13
września 2016 r., I UK 455/15; z 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16 i z 18 grudnia 2018 r.,
II UK 413/17, LEX nr 2609126; z 26 marca 2024 r., III USKP 3/23, LEX nr 3699731).
Przechodząc do procesowej podstawy zaskarżenia słuszny okazał się zarzut
naruszenia art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c., poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu wyroku
wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia dowodów, na których sąd się oparł
twierdząc, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do
kwestionowania kwoty składek zadeklarowanych przez osobę prowadzącą
pozarolniczą działalność gospodarczą, nawet realizując zasadę równego traktowania
przeciwdziałał nadużyciom prawa.
Wprawdzie naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania
uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 i art. 387 § 21 k.p.c.)
jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma
miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone
orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej to w tej sprawie zarzut okazał się
zasadny. W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne
dokonane przez Sąd okręgowy (strona 6 wyroku) ale dokonał odmiennej oceny
prawnej nie uzupełniając dowodów i nie wskazując przy tym, które dowody posłużyły
do zmiany tej oceny a w rezultacie do zmiany wyroku Sądu Okręgowego. Należy
II USKP 12/24
17
zatem przypomnieć, że funkcje uzasadnienia wyroku nakreślone przez art. 3271
k.p.c. są wielorakie i na czoło wysuwają się jego funkcje gwarancyjne prawa do
rzetelnego procesu (E. Łętowska, Pozaprocesowe znaczenie uzasadnień sądowych,
Państwo i Prawo, 1997, z. 5, s. 16, s. 4; A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny,
Warszawa 2012, s. 362; T. Szanciło (w:) Kodeks postępowania cywilnego, red. T.
Szanciło, Warszawa 2023, uwagi do art. 3271, s. 1413 i n.).
Zgodnie z art. 387 § 21 k.p.c. (określającym aktualnie elementy uzasadnienia
wyroku sądu drugiej instancji) w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji
wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia,
że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji, chyba
że sąd drugiej instancji zmienił lub uzupełnił te ustalenia; jeżeli sąd drugiej instancji
przeprowadził postępowanie dowodowe lub odmiennie ocenił dowody
przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji, uzasadnienie powinno także
zawierać ustalenie faktów, które sąd drugiej instancji uznał za udowodnione,
dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił
wiarygodności i mocy dowodowej. W wyroku I PSKP 3/21 Sąd Najwyższy orzekł, że
konstrukcja uzasadnienia sądu odwoławczego nie może ograniczyć się do
stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej
instancji oraz podzielił oceny prawne sądu pierwszej instancji. Konieczne jest jeszcze
odniesienie się do poszczególnych istotnych zarzutów apelacji. (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 3 lutego 2021 r., I PSKP 3/21, OSNP 2022 nr 1, poz. 2).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zgodnie podkreśla się, że uzasadnienie
orzeczenia sądu drugiej instancji nie może sprowadzać się tylko i wyłącznie do tych
elementów, o których stanowi obecnie art. 387 § 21 k.p.c. (przyjęcie za własne
ustaleń faktycznych i ocen prawnych sądu pierwszej instancji), jeżeli w apelacji
zostały podniesione istotne zarzuty i argumenty prawne kwestionujące stanowisko
sądu pierwszej instancji. W takiej sytuacji procesowej uzasadnienie wyroku sądu
odwoławczego powinno zawierać dodatkowo odniesienie się do tych zarzutów
apelacyjnych obok elementów konstrukcyjnych wyraźnie wymienionych w art. 387
§ 21 k.p.c. Skrócona wersja uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji, o której
stanowi art. 387 § 21 k.p.c., ma w założeniu ustawodawcy służyć temu, aby sąd
odwoławczy skupił się na przedstawieniu argumentacji prawnej odpierającej zarzuty
II USKP 12/24
18
apelacji bez powielania ustaleń faktycznych i rozważań prawnych sądu pierwszej
instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2022 r., I USKP 76/21,OSNP
2022 nr 12, poz. 125). Obowiązek rozpoznania zarzutów apelacyjnych spoczywający
na sądzie drugiej instancji modyfikuje w odpowiedni sposób wymogi uzasadnienia
wyroków sądu drugiej instancji. Z art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. wynika, że wyjaśnienie
podstawy prawnej wyroku sądu drugiej instancji powinno obejmować ocenę
poszczególnych zarzutów apelacyjnych. Ocena zarzutów apelacyjnych powinna być
zatem nie tylko przeprowadzona przez sąd drugiej instancji, lecz także odpowiednio
omówiona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji.(por. wyrok Sądu
Najwyższego z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1231/22, LEX nr 3670027).
Co do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., zarzut ten okazał się chybiony.
Trzeba tutaj przypomnieć, że co do zasady nie może być on podstawą skargi
kasacyjnej gdyż sąd odwoławczy jest zobowiązany do rozważenia podniesionych w
apelacji zarzutów i dokonywać ustaleń własnych w ramach swobodnej oceny
dowodów. W orzecznictwie Sądu Najwyższego powyższy przepis jest tylko w
wyjątkowych sytuacjach przyjmowany jako podstawa kasacyjna, ponieważ Sąd
Najwyższy dokonuje oceny pod kątem zgodności z prawem, a nie przez pryzmat
weryfikacji dowodów i faktów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 lutego 2024 r.,
I USKP 114/23, LEX nr 3668529; z 9 stycznia 2024 r., I USKP 29/23, LEX nr
3652075; z 25 października 2023 r.; II CSKP 2257/22, LEX nr 3719210;
postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 maja 2024 r., II PSK 18/24, LEX nr 3730479;
z 13 grudnia 2023 r., III PSK 19/23, LEX nr 3658114).
Mając na uwadze powyższe argumenty, na podstawie art. 39815 k.p.c., Sąd
Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
M.G.
[r.g]
