II USKP 104/26
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 19 lutego 2026 r.
SSN Piotr Prusinowski (przewodniczący)
SSN Bohdan Bieniek
SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania K. P.
od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy rolniczej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 19 lutego 2026 r.,
skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego w Przemyślu
z dnia 29 września 2023 r., sygn. akt III Ua 5/23,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Przemyślu do ponownego rozpoznania oraz
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z 29 września 2023 r., III AUa 5/23
oddalił apelację K. P. (wnioskodawca) od wyroku Sądu Rejonowego w Przemyślu z
2 marca 2022 r., IV U 189/21 oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji
Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (organ rentowy) z 6 kwietnia
II USKP 104/26
2
2020 r., mocą której odmówiono wnioskodawcy prawa do jednorazowego
odszkodowania w związku ze śmiercią małżonki B. P. w wyniku wypadku przy pracy
rolniczej, który miał miejsce 20 sierpnia 2019 r. Organ rentowy wyjaśnił, że ze
zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, iż w chwili wypadku zmarła była
pod wpływem alkoholu, co spowodowało zerwanie związku między wypadkiem a
pracą rolniczą. Sąd Rejonowy w Przemyślu wyrokiem z 5 stycznia 2021 r. oddalił
odwołanie wnioskodawcy. Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, który wnosił o
ustalenie, w jaki sposób stan nietrzeźwości wpłynął na zachowanie zmarłej żony, Sąd
Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z 25 maja 2021 r. uchylił zaskarżony wyrok Sądu
pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Rejonowy w
Przemyślu po ponownym rozpoznaniu sprawy oddalił odwołanie.
Sąd Rejonowy ustalił, że żona wnioskodawcy podlegała ubezpieczeniu
wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy z dnia 20 grudnia
1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz.
197 ze zm.) od 1 kwietnia 1993 r. jako małżonek rolnika. W dniu 20 sierpnia 2019 r.
w trakcie załadunku belowanej słomy na przyczepę poruszającego się wolno
ciągnika, żona wnioskodawcy spadła z przyczepy i zmarła wskutek doznanych
obrażeń. Badanie przeprowadzone w kierunku obecności alkoholu etylowego
wykazało wynik EtOH 2,11 g/l. Sąd pierwszej instancji ustalił na podstawie opinii
biegłych, że stężenie alkoholu we krwi zmarłej miało znaczny wpływ na zachowanie
zdolności koordynacyjno-psychomotorycznych w dniu zdarzenia. Sąd ustalił, że
przepisy BHP nie dopuszczają prac załadunkowych podczas przejazdu. Ponadto,
Sąd pierwszej instancji uwzględnił, że wyrokiem z 15 kwietnia 2021 r. Sąd Rejonowy
w Jarosławiu uznał wnioskodawcę za winnego tego, że nieumyślnie spowodował
śmierć żony, ponieważ - wykonując prace polowe ciągnikiem - nie zachował należytej
ostrożności. Prowadził pojazd w sytuacji, gdy żona wnioskodawcy znajdowała się na
wysoko załadowanej przyczepie, co było niedopuszczalne. W wyniku tych działań
zmarła straciła równowagę i spadła na ziemię, co doprowadziło do jej śmierci. W
konsekwencji sąd karny skazał wnioskodawcę na karę 4 miesięcy pozbawienia
wolności w zawieszeniu na okres próby 1 roku.
Sąd Rejonowy w Przemyślu stwierdził, że odwołanie wnioskodawcy było
niezasadne. W sprawie sporne było, czy ubezpieczona pozostawała pod wpływem
II USKP 104/26
3
alkoholu, czy miało to związek z wypadkiem, a w konsekwencji jak prawnie należało
ocenić zaistniałą sytuację. Sąd doszedł do wniosku, że zmarła była w stanie
nietrzeźwości w chwili wypadku. Stan ten miał istotny wpływ na upadek z naczepy i
pozostawał w związku przyczynowo - skutkowym ze śmiercią ubezpieczonej. Wobec
tego ubezpieczona, będąc w stanie nietrzeźwości, sama w znacznym stopniu
przyczyniła się do wypadku. Sąd Rejonowy uznał, że śmierć ubezpieczonej nie
pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym z pracą rolniczą, którą wykonywała
przed tym zdarzeniem. Doszło bowiem do zerwania związku z pracą rolniczą wskutek
stanu nietrzeźwości, który miał istotny wpływ na wypadek.
Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej
instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny przy ponownym rozpoznawaniu sprawy.
W dalszej kolejności Sąd stwierdził, że sąd cywilny jest związany tylko ustaleniami
dotyczącymi popełnienia przestępstwa, a więc okolicznościami składającymi się na
jego stan faktyczny, czyli dotyczącymi osoby sprawcy, przedmiotu przestępstwa oraz
czynu przypisanego oskarżonemu, które znajdują się w sentencji wyroku. W dalszej
kolejności Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że stan nietrzeźwości zmarłej w chwili
wypadku miał istotny wpływ na upadek z naczepy i pozostawał w związku
przyczynowo - skutkowym ze śmiercią ubezpieczonej, a ona sama w znacznym
stopniu przyczyniła się do tego wypadku. Tym samym Sąd pierwszej instancji trafnie
przyjął, że została wyczerpana hipoteza art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu
społecznym rolników, ponieważ ubezpieczona - będąc w stanie nietrzeźwości - sama
w znacznym stopniu przyczyniła się do wypadku. Sąd Okręgowy następnie stwierdził,
że odstępstwa od zasady, iż rolnik wpłacający regularnie składki na ubezpieczenie
wypadkowe otrzyma odszkodowanie w przypadku wypadku przy pracy na terenie
jego gospodarstwa rolnego, powinny być ograniczone do wyjątkowych sytuacji,
obejmujących umyślne spowodowanie wypadku, działanie zbliżone do umyślnego
spowodowania wypadku oraz do sytuacji bardzo negatywnie ocenianej społecznie -
spowodowania wypadku pod wpływem alkoholu lub narkotyków (z odwołaniem do
wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21, LEX nr 3123438).
Taka sytuacja w ocenie Sądu miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Poszkodowana wykonywała pracę rolniczą niezgodnie z przepisami BHP, stojąc na
wysoko ułożonych balach słomy na przyczepie, która podpięta była do ciągnika
II USKP 104/26
4
nieprzerwanie będącego w ruchu, co kwalifikuje się, jako rażące niedbalstwo.
Dodatkowo była w stanie nietrzeźwości, który to stan w ocenie biegłego w znaczny
sposób przyczynił się do wypadku. Wskazane okoliczności doprowadziły Sąd
Okręgowy do wniosku, że Sąd Rejonowy prawidłowo zastosował przepisy prawa
materialnego, odmawiając wnioskodawcy prawa do jednorazowego odszkodowania
z tytułu wypadku przy pracy rolniczej.
Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego skargą kasacyjną w całości.
Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie tego wyroku oraz
poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi
pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono
naruszenie: 1) art. 10 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników
przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie przez Sąd drugiej instancji, że
skarżącemu nie należy się jednorazowe odszkodowanie gdyż ubezpieczona
podczas pracy rolniczej spowodowała wypadek wskutek rażącego niedbalstwa, a
także będąc w stanie nietrzeźwości sama w znacznym stopniu przyczyniła się do
wypadku przy pracy rolniczej skutkującego jej śmiercią, podczas gdy do wypadku
doszło z wyłącznej winy osoby trzeciej — męża ubezpieczonej, który na mocy wyroku
Sądu Rejonowego został uznany za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci
swojej żony. Powyższe zdaniem skarżącego oznacza, że nie ziściły się przesłanki
wyłączające możliwość przyznania odszkodowania, gdyż ustawodawca nie
przewidział możliwości odmowy przyznania odszkodowania w sytuacji, gdy wypadek
został spowodowany przez osoby trzecie; 2) art. 11 ust. 1 pkt 3 ustawy o
ubezpieczeniu społecznym rolników przez błędną wykładnię tego przepisu
prowadzącą do przyjęcia przez Sąd, że okoliczności śmierci ubezpieczonej nie
pozostają w związku przyczynowo - skutkowym z pracą rolniczą, podczas gdy
wypadek powstał wyłącznie na skutek niezawinionego działania ubezpieczonej, a to
z winy jej męża, zaś samo zdarzenie zostało wywołane przyczyną zewnętrzną.
Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w
Przemyślu w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,
ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i poprzedzającego go wyroku
Sądu Rejonowego w Przemyślu i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do
II USKP 104/26
5
ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów
zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3
ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jednorazowe odszkodowanie
przysługuje członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku przy
pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej. Krąg członków rodziny, którym
przysługuje jednorazowe odszkodowanie z art. 10 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, definiuje jej
art. 10 ust. 1a. Z powołanych do tej pory przepisów wynika, że żona wnioskodawcy
jest ubezpieczonym, z tytułu śmierci którego odszkodowanie może przysługiwać
wnioskodawcy (jako uprawnionemu członkowi rodziny ubezpieczonego). W dalszej
kolejności należy przypomnieć, że za wypadek przy pracy rolniczej zgodnie z art. 11
ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uważa się nagłe zdarzenie
wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności
związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających w związku z
wykonywaniem tych czynności. W stanie faktycznym sprawy nie ulega wątpliwości,
że żona wnioskodawcy zmarła w wyniku zdarzenia, które miało miejsce podczas
wykonywania czynności właściwych dla działalności rolniczej.
Sporne natomiast pozostawało, czy stwierdzony stan nietrzeźwości żony
wnioskodawcy oraz ustalony wyrokiem sądu karnego fakt przyczynienia się
wnioskodawcy do śmierci żony, wpływają na prawo wnioskodawcy do jednorazowe
odszkodowania z tytułu śmierci żony jako osoby objętej rolniczym ubezpieczeniem
wypadkowym. W tym zakresie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 10
ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednorazowe odszkodowanie
nie przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli spowodował on wypadek umyślnie albo
wskutek rażącego niedbalstwa (pkt 1) lub będąc w stanie nietrzeźwości, będąc pod
wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub innych środków o
podobnym działaniu, sam w znacznym stopniu przyczynił się do wypadku (pkt 2). Z
przytoczonych wyżej przepisów ustawy wynika, że art. 10 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1
normują przesłanki nabycia prawa do jednorazowego odszkodowania, art. 10 ust. 1a
krąg uprawnionych, a art. 10 ust. 2 reguluje wyjątek, który niweczy to prawo. Wyjątek
II USKP 104/26
6
taki należy interpretować wąsko, co przesądzono w powołanym przez Sąd drugiej
instancji wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21.
Z treści art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika
jednoznacznie, że unormowane w nim sytuacje, w których prawo do jednorazowego
odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej nie przysługuje, wpływają
wyłącznie na prawo ubezpieczonego – i tylko ubezpieczonego - do tego
odszkodowania. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym
rolników, ubezpieczonemu przysługuje jednorazowe odszkodowanie tylko za stały
lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu. To tego świadczenia (odszkodowania)
dotyczy regulacja art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis
ten nie dotyczy natomiast prawa członka rodziny (w niniejszej sprawie wnioskodawcy)
ubezpieczonego (w niniejszej sprawie żony wnioskodawcy) do jednorazowego
odszkodowania w przypadku śmierci ubezpieczonego. Innymi słowy, wspomniany
przepis ogranicza odpowiedzialność publicznego ubezpieczyciela (KRUS), tylko do
przypadków, w których to ubezpieczony domaga się odszkodowania za wypadek
przy pracy rolniczej, który sam spowodował (pkt 1) albo do którego przyczynił się w
znacznym stopniu, znajdując się w określonym stanie psychofizycznym (pkt 2).
Przepis art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wyłącza
natomiast odpowiedzialności KRUS z tytułu wypadku przy pracy rolniczej, w wyniku
którego zmarł – objęty ubezpieczeniem rolniczym – członek rodziny rolnika, nawet
gdy to ten członek rodziny spowodował lub przyczynił się do tego zdarzenia. Oznacza
to, że w przypadku śmierci ubezpieczonego ubezpieczyciel publiczny udzieli zawsze
ochrony uprawnionym członkom jego rodziny, niezależnie od tego, czy do wypadku
doszło w okolicznościach objętych art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym
rolników. Odpowiedzialność KRUS za wypadek przy pracy rolniczej, gdy z wnioskiem
o jednorazowe odszkodowanie występują uprawnieni członkowie rodziny nie jest
ograniczona żadnymi okolicznościami. Dotyczy to również sytuacji, w której
zdarzenie zaklasyfikowane jako wypadek przy pracy rolniczej zostanie wywołane
działaniami lub zaniechaniami członka rodziny, a nie samego ubezpieczonego.
Okoliczności opisane w art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników
zawężają odpowiedzialność KRUS wyłącznie w stosunku do świadczeń, jakie
przysługiwałby ubezpieczonemu, który uległ wypadkowi przy pracy rolniczej.
II USKP 104/26
7
Odpowiedzialność KRUS w sprawach takich jak niniejsza uzależniona jest
natomiast od kwalifikacji zdarzenia jako wypadku przy pracy rolniczej. Jeżeli ustalone
zostanie, że do wypadku nie doszło przy takiej pracy, to świadczeń z ubezpieczenia
wypadkowego (powszechnego czy rolniczego) nie będzie można nabyć. W
orzecznictwie przyjęto już, że wykonywanie czynności składających się na pracę
rolniczą pod wpływem alkoholu lub substancji psychotropowych może prowadzić do
zerwania związku tych czynności z pracą rolniczą, skutkując w konsekwencji
odmową zaklasyfikowania danego urazu lub śmierci jako wypadek przy pracy.
Decydują o tym jednak konkretne okoliczności faktyczne danej sprawy (wyroki Sądu
Najwyższego: z 6 listopada 2009 r., III UK 43/09, LEX nr 560873; z 25 czerwca 2010
r., II UK 75/10, M.P.Pr. 2010 Nr 11, poz. 604; z 5 marca 2003 r., II UK 194/02, OSNP
2004 Nr 8, poz. 143) oraz z 27 października 2007 r., I UK 127/07, OSNP 2008 nr 23-
24, poz. 365; z 13 lipca 2011 r., I UK 46/11, LEX nr 1043989). Uwzględniając
wynikającą z art. 24 Konstytucji RP dyrektywę wykładni, zgodnie z którą praca
znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej oraz jej urzeczywistnienie w
postaci opisanej powyżej zasady odpowiedzialności organu rentowego za wypadki
przy pracy – zwłaszcza wobec członków rodziny osób zmarłych wskutek takich
zdarzeń, należy stwierdzić, że zerwanie związku z pracą jako okoliczność
powodująca odmowę określenia zdarzenia mianem wypadku przy pracy powinno
dotyczyć sytuacji skrajnych i wyjątkowych. Takie stwierdzenie wzmacnia fakt, że w
kolejnych ustawowych definicjach pojęcia „wypadek przy pracy rolniczej”
ustawodawca konsekwentnie nie umieszcza zastrzeżeń o winie poszkodowanego i
innych potencjalnych przesłankach egzoneracyjnych. Stwierdzenie zerwania
związku z pracą (w tym też rolniczą) należy w konsekwencji - w świetle
dotychczasowego stanowiska Sądu Najwyższego - ograniczyć do sytuacji
ewidentnych, w których niewątpliwie poszkodowany zachowywał się w sposób,
którego nie można określić jako odpowiadającego wykonywaniu zawodu rolnika
(wyrok Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21). Należy ponadto
pamiętać, że sam stopień nietrzeźwości nie jest ustawowym miernikiem zerwania
związku wykonywanych czynności z praca rolniczą, zaś sam stan nietrzeźwości
trudno uznać za przyczynę zerwania związku z pracą, jeżeli do zaistnienia zdarzenia
wypadkowego w znacznym stopniu przyczyniły się działania osób trzecich.
II USKP 104/26
8
Powyższe ogólne uwagi należy zestawić ze stanem faktycznym niniejszej
sprawy oraz stanowiskiem Sądu drugiej instancji. Sąd ten przyjął za własne ustalenia
Sądu Rejonowego, lecz dokonał odmiennej subsumpcji opartego na tych ustaleniach
stanu faktycznego. Uwagę zwraca, że Sąd Rejonowy odmówił kwalifikacji zdarzenia
jako wypadku przy pracy rolniczej z uwagi na zerwanie związku z pracą rolniczą.
Natomiast Sąd Okręgowy odmówił prawa do jednorazowego odszkodowania ze
względu na spełnienie – jego zdaniem – przesłanek z art. 10 ust. 2 pkt 2 ustawy o
ubezpieczeniu społecznym rolników. Tymczasem, jak już wyjaśniono, przepis ten nie
daje podstawy do wyciągnięcia takich konsekwencji dla wnioskodawcy, który w
niniejszej sprawie nie występuje jako ubezpieczony ale jak członek rodziny
ubezpieczonego. Dlatego też prawa do jednorazowego odszkodowania można
odmówić wnioskodawcy wyłącznie w przypadku ustalenia, że nie doszło do wypadku
przy pracy rolniczej z uwagi na zerwanie związku między wykonywanymi przez żonę
wnioskodawcy czynnościami (które niewątpliwie były czynnościami składającymi się
na prace rolnicze) a pracą rolniczą wskutek stanu nietrzeźwości. W odniesieniu do
tej kwestii należy jednak mieć na uwadze, że to wnioskodawca został uznany winnym
tego, iż 20 sierpnia 2019 r. nieumyślnie spowodował śmierć swojej żony, w ten
sposób, że - wykonując prace polowe ciągnikiem - nie zachował należytej ostrożności,
prowadził pojazd w sytuacji, gdy pokrzywdzona znajdowała się na wysoko
załadowanej przyczepie, co było niedopuszczalne. W konsekwencji żona straciła
równowagę i spadła na ziemię przez co doszło do jej śmierci. Sąd Okręgowy przyjął
trafnie, że sąd karny nie oceniał zachowania zmarłej, dlatego też sąd cywilny był
władny dokonać samodzielnie ustaleń w tym zakresie. Sąd nie mógł jednak pominąć
tej okoliczności, że w świetle wyroku sądu karnego to zachowanie wnioskodawcy a
nie samej zmarłej doprowadziło do jej śmierci. Niedopuszczalne jest pominięcie tej
okoliczności i stwierdzenie, że jedynie ograniczenie zdolności koordynacyjno-
psychomotorycznych ze względu na znajdowanie się przez zmarłą podczas wypadku
w stanie nietrzeźwości skutkowało jej śmiercią.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 orzekł
jak w sentencji.
[a.ł]
II USKP 104/26
9
